Çocuk Misafirlikte Yaramazlık Yapıyor: Ziyaret Öncesi Hazırlık ve Sakin Kalmak

Çocuk misafirlikte yaramazlık yapıyor, eşyalara dokunuyor ve söz dinlemiyor mu? Nedenleri, ziyaret öncesi hazırlık ve mahcup olmadan sakin kalma önerileri.

Komşunuzun yeni taşındığı eve tebrike gittiniz. Daha çaylar gelmeden beş yaşındaki çocuğunuz vitrinin camını açmış, porselen fincanları tek tek eline alıyor. Siz "Dokunma!" dedikçe o koltuklara tırmanıyor, ev sahibinin kedisinin peşinden koşuyor. Ev sahibi gülümseyerek "Çocuktur" diyor ama siz yüzünüzün kızardığını hissediyorsunuz. Eve dönerken arabada ya öfkeyle bağırıyor ya da sessizce "Bir daha hiçbir yere götürmeyeceğim" diye düşünüyorsunuz. Çocuk misafirlikte yaramazlık yapıyor diye yaşanan bu mahcubiyet, pek çok ebeveynin ortak deneyimidir. İyi haber şu ki, misafirlikteki davranışların büyük kısmının anlaşılır nedenleri vardır ve biraz hazırlıkla bu ziyaretler hem çocuk hem de sizin için çok daha rahat geçebilir. Bu yazıda çocukların misafirlikte neden farklı davrandığını, ziyaret öncesinde neler yapılabileceğini, ziyaret sırasında nasıl tepki verilebileceğini ve ne zaman daha yakından bakmak gerektiğini ele alıyoruz.

Çocuk Misafirlikte Yaramazlık Yapıyor: Neden Evdekinden Farklı Davranır?

Evde sakin oynayan bir çocuğun başka bir evde adeta başka bir çocuğa dönüşmesi, ebeveynleri şaşırtabilir. Oysa bu farkın arkasında genellikle şu etkenler vardır:

• Yeni bir ortamın çekiciliği: Başka bir ev, çocuk için keşfedilmeyi bekleyen bir dünyadır. Farklı oyuncaklar, parlak süs eşyaları, kapalı kapılar ve çekmeceler merak duygusunu harekete geçirir. Çocuk için dokunmak, öğrenmenin doğal bir yoludur.
• Belirsiz kurallar: Evde neyin yasak neyin serbest olduğunu bilir; ancak başka bir evde kurallar belirsizdir. Ev sahibinin "Serbest, oynasın" demesi ile ebeveynin "Dokunma" demesi arasında kalan çocuk, sınırı kendisi test etmeye başlar.
• Dikkat ihtiyacı: Misafirlikte yetişkinler kendi aralarında sohbete dalar. Ebeveyninin ilgisini kaybettiğini hisseden çocuk, bu ilgiyi geri kazanmanın en hızlı yolunun yaramazlık olduğunu keşfeder. Olumsuz ilgi bile, hiç ilgi görmemekten iyidir.
• Sıkılma: Yetişkin sohbetleri, uzun oturmalar ve çocuğun ilgisini çekecek bir uğraşın olmaması, çocukta huzursuzluk yaratır. Enerjisini harcayacak bir alan bulamayan çocuk, bunu koşarak, zıplayarak ya da eşyalarla oynayarak gösterir.
• Yorgunluk ve açlık: Uyku saatine denk gelen, uzayan ya da öğün aralarını bozan ziyaretler, çocuğun kendini düzenleme kapasitesini azaltır.
• Kalabalık ve uyaran yoğunluğu: Gürültülü bir ortamda, birçok yabancı yüzün arasında bulunmak bazı çocukları aşırı uyarılmış bir duruma sokabilir. Bu da çoğu zaman taşkınlık olarak görünür.

Bu etkenlerin hiçbiri çocuğun "kötü" olduğunu göstermez. Çoğu zaman yaşına uygun bir merak, karşılanmamış bir ihtiyaç ya da henüz gelişmekte olan bir öz denetim becerisiyle karşı karşıyayız.

Ebeveynin Mahcubiyeti: Görünmeyen Yük

Misafirlikte çocuğun davranışı ebeveyni iki yönden zorlar: bir yandan çocuğu yönetmek, öte yandan "başkaları ne düşünecek" kaygısıyla baş etmek. Türkiye'de çocuğun davranışı çoğu zaman ailenin terbiyesinin bir göstergesi olarak görülür. "Annesi hiç laf söylemiyor", "Bu çocuğa kimse sınır koymamış" gibi yorumlar, söylenmese bile ebeveynin zihninde yankılanır.

Bu baskı altında ebeveynler çoğu zaman şu iki uçtan birine kayar:

• Aşırı sertlik: Herkesin önünde yüksek sesle azarlamak, kolundan çekmek ya da tehdit etmek. Bu tepki, o anki utancı hafifletse de çocuğu daha da huzursuz eder ve davranışı çoğu zaman artırır.
• Hiç müdahale etmemek: "Başkalarının önünde kızmayayım" diyerek görmezden gelmek. Bu durumda da çocuk sınırların olmadığını öğrenir ve ev sahibi zor durumda kalır.

Bu iki uç arasında, sakin ama tutarlı bir yol bulmak mümkündür. Bunun ilk adımı, kendi duygunuzu fark etmektir. O anda hissettiğiniz utanç, çoğu zaman çocuğun davranışından çok başkalarının bakışıyla ilgilidir. "Şu an mahcup hissediyorum ama önceliğim çocuğuma yardım etmek" diye içinizden söylemek, tepkinizi yumuşatabilir. Unutmayın ki odadaki ebeveynlerin çoğu benzer anları kendi çocuklarıyla da yaşamıştır. Çocuğu başkalarının yanında azarlamanın etkileri hakkında daha fazla bilgi için başkalarının yanında azarlamak yazısına göz atabilirsiniz.

Misafirlikte çocuğunuzu yönetirken amaç ev sahibine iyi görünmek değil; çocuğunuza başka bir ortamda nasıl davranılacağını sakin ve tutarlı biçimde öğretmektir.

Misafirliğe Gitmeden Önce Hazırlık

Ziyaretin nasıl geçeceğini büyük ölçüde evden çıkmadan önce yapılan hazırlık belirler.

Ziyareti önceden anlatın

"Bugün Ayşe teyzenin evine gideceğiz. Orada bir saat kadar oturacağız. Ayşe teyzenin evinde çok güzel süs eşyaları var, onlar kırılabilir. Onlara sadece gözümüzle bakacağız." Bu kısa açıklama, çocuğun neyle karşılaşacağını bilmesini sağlar.

Kuralları az ve net belirleyin

Çok sayıda kural, küçük bir çocuğun aklında kalmaz. İki üç basit kural yeterlidir: "Eşyalara dokunmadan önce soruyoruz", "Evin içinde yürüyoruz", "Kapalı kapıları açmıyoruz." Kuralları olumlu bir dille, yani yapılması gerekeni söyleyerek ifade etmek daha etkilidir.

Evde prova yapın

Küçük çocuklar kuralları dinleyerek değil, deneyerek öğrenir. Evde oyuncaklarıyla "misafirlik oyunu" oynamak işe yarar: Bir ayıcık ev sahibi olur, diğeri misafir. Misafir ayıcık eşyalara dokunmadan önce izin ister, çayını içer, teşekkür eder. Ardından rolleri değiştirip çocuğun ev sahibi olmasına izin verin. Kendi oyuncaklarına izinsiz dokunulduğunda ne hissettiğini deneyimlemek, çocuğun ev sahibinin bakış açısını anlamasına da yardımcı olur.

Uğraş çantası hazırlayın

Çocuğun sıkılmasını önlemek için küçük bir çanta hazırlayın: boyama kitabı, birkaç kalem, küçük oyuncaklar, yapboz ya da çıkartma kitabı. Bu çantayı yalnızca misafirliklerde açılan "özel" bir çanta haline getirmek, çocuğun ilgisini daha uzun süre canlı tutar.

Zamanlamayı iyi seçin

Ziyareti çocuğun uyku saatine ya da yemek saatine denk getirmemeye özen gösterin. Tok ve dinlenmiş bir çocuğun kendini düzenlemesi çok daha kolaydır. Gidilen evde çocuğa uygun yiyecek olmayabileceğini düşünerek yanınıza küçük bir atıştırmalık almak da işe yarar.

Süreyi gerçekçi tutun

Küçük bir çocuktan saatlerce sessizce oturmasını beklemek gerçekçi değildir. Okul öncesi dönemdeki bir çocuk için bir iki saatlik ziyaretler genellikle yeterlidir. Uzun ziyaretlerde aralarda çocukla birlikte balkona çıkmak ya da kısa bir yürüyüş yapmak enerjisini boşaltmasına yardımcı olur.

Ev sahibiyle önceden konuşun

Gideceğiniz evde kırılacak değerli eşyalar varsa, ev sahibinden bunları geçici olarak kaldırmasını rica etmek ya da çocuğun oynayabileceği bir köşe olup olmadığını sormak, herkesin işini kolaylaştırır.

Çocuk Misafirlikte Yaramazlık Yapıyorsa Ziyaret Sırasında Ne Yapılabilir?

Hazırlık ne kadar iyi olursa olsun, ziyaret sırasında zorlu anlar yaşanabilir. Bu anlarda şu yaklaşımlar işe yarayabilir:

• Yakında olun. Çocuğu odanın öbür ucundan sesle yönetmeye çalışmak yerine yanına gidin. Göz hizasına inip sakin bir sesle konuşmak, bağırmaktan çok daha etkilidir.
• Önce yönlendirin, sonra uyarın. Çocuk vitrine yöneldiğinde "Dokunma" demek yerine "Gel, çantandan yapbozunu çıkaralım" diyerek dikkatini başka bir yöne çekin.
• Kuralı kısa ve sakin hatırlatın. "Hatırlıyor musun, eşyalara dokunmadan önce soruyorduk" demek, uzun bir nasihatten daha etkilidir.
• Olumlu davranışı fark edin. Çocuk bir süre sakin oynadığında bunu görün: "Ne güzel resim yapıyorsun, burada çok güzel oturuyorsun." Bu, çocuğun ilgiyi olumlu davranışla da kazanabileceğini öğrenmesini sağlar.
• Gerekirse ortamdan kısa bir süre ayrılın. Çocuk aşırı uyarılmış ya da ağlama krizine girmişse, onu sessizce başka bir odaya ya da balkona götürün. Birkaç dakikalık sakin bir ara, hem çocuğun hem de sizin toparlanmanızı sağlar.
• Sonuçları önceden belirleyin ve tutarlı olun. "Eğer koşmaya devam edersen eve dönmemiz gerekecek" dediyseniz ve davranış sürüyorsa, bunu uygulayın. Tehdit edip uygulamamak, kuralların önemsiz olduğu mesajını verir. Ancak sonucun gerçekçi ve uygulanabilir olmasına dikkat edin.
• Ev sahibinin kurallarını destekleyin. Ev sahibi "Bırak oynasın" dese bile sizin için önemli olan bir sınır varsa, nazikçe koruyabilirsiniz: "Çok naziksiniz ama bu bizim kuralımız."

Diyelim ki altı yaşındaki bir çocuk, akrabaların evinde kuzeniyle birlikte yatakta zıplıyor ve uyarılara rağmen durmuyor. Ebeveyn yanına gidip sakin bir sesle "Yatakta zıplamak bu evde yasak. Ya yere inip oyuna devam edersin ya da benimle salona gelirsin. Hangisini seçiyorsun?" diyor. Seçenek sunmak, çocuğa kontrol duygusu verirken sınırı da korur.

Bazı çocuklar ise ortamdan çıkarıldığında yoğun öfke gösterebilir. Bu durumla baş etmek için çocuklarda öfke nöbetleri yazısındaki öneriler yol gösterici olabilir.

Eve Döndükten Sonra Ne Yapmalı?

Ziyaret sonrası, öğrenmenin pekiştiği önemli bir andır. Ancak bu konuşma, kapıdan girer girmez yapılan bir azar seansına dönüşmemelidir.

• Önce sakinleşin. Hem siz hem de çocuk yorgun olabilirsiniz. Konuşmayı sakin bir zamanda, örneğin yatmadan önce yapın.
• İyi giden anları da konuşun. "Teyzene çok güzel teşekkür ettin, bunu çok beğendim" gibi olumlu geri bildirimler, çocuğun neyi doğru yaptığını anlamasını sağlar.
• Zor anları suçlamadan ele alın. "Vitrinin önünde zorlandın galiba. O eşyalar çok ilgini çekti. Bir dahaki sefere ne yapabiliriz?" gibi sorular, çocuğu çözümün bir parçası yapar.
• Bir sonraki ziyaret için plan yapın. Birlikte belirlenen bir plan, çocuğun bir sonraki misafirliğe daha hazırlıklı gitmesini sağlar.
• Ev sahibine kısa bir teşekkür edin. Bir şey kırıldıysa ya da ev sahibi zor anlar yaşadıysa, ertesi gün kısa bir mesajla teşekkür etmek ya da özür dilemek ilişkiyi korur. Çocuk yeterince büyükse, kırılan bir eşya için kendi çizdiği bir resimle özür dilemesi de onarmanın ne demek olduğunu öğretir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Misafirlikteki yaramazlık, çoğu zaman yaş, mizaç ve ortam koşullarıyla açıklanabilir. Ancak bazı durumlarda daha yakından bakmak faydalı olabilir:

• Çocuk yalnızca misafirlikte değil, okulda, evde ve diğer ortamlarda da sürekli hareket halindeyse ve dikkatini sürdürmekte belirgin biçimde zorlanıyorsa
• Kurallara uymakta yaşıtlarına göre belirgin biçimde daha fazla güçlük çekiyorsa
• Öfke patlamaları sık, yoğun ve uzun süreliyse
• Davranışlar nedeniyle aile sosyal ortamlardan tamamen uzaklaşmaya başlamışsa
• Çocuk başkalarına ya da kendine zarar verecek davranışlar sergiliyorsa
• Kalabalık ve gürültülü ortamlarda aşırı tepkiler veriyor, duyusal uyaranlara belirgin bir hassasiyet gösteriyorsa

Dikkat ve hareketlilikle ilgili güçlüklerin farklı ortamlarda sürekli görülmesi durumunda DEHB belirtileri hakkında bilgi edinmek faydalı olabilir. Ancak bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; değerlendirme mutlaka bir uzman tarafından yapılmalıdır.

Terapide Davranış Sorunları Nasıl Ele Alınır?

Sosyal ortamlarda zorlanan çocuklarla çalışırken önce davranışın hangi durumlarda, ne sıklıkla ve hangi ihtiyaçlarla ortaya çıktığı anlaşılmaya çalışılır. Küçük çocuklarda çocuk ve oyun terapisi önemli bir araçtır. Oyun yoluyla çocuk, duygularını tanımayı, dürtülerini düzenlemeyi ve sınırlarla baş etmeyi öğrenir.

Ebeveynlerle yapılan çalışmalar da bu süreçte büyük önem taşır. Bilişsel davranışçı yaklaşıma dayanan ebeveyn eğitimi, olumlu davranışı fark etme, net kurallar koyma ve tutarlı sonuçlar uygulama gibi becerilere odaklanır. Ebeveyn, çocuk misafirlikte yaramazlık yapıyor diye hissettiği utanç ve öfkeyi de bu süreçte ele alma fırsatı bulur. Amaç, çocuğu susturmak değil, onun farklı ortamlarda kendini düzenleyebilmesine destek olmaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ev sahibi çocuğuma bir şey söylerse ne yapmalıyım?

Ev sahibinin kendi evinde kural koyması doğaldır. Bu durumda ev sahibini destekleyin ve çocuğunuza sakin bir biçimde kuralı yineleyin. Eğer üslup çocuğunuzu incitecek kadar sertse, nazikçe araya girip durumu kendiniz yönetebilirsiniz.

Misafirlikte çocuğa tablet vermek doğru mu?

Kısa süreli ve planlı kullanım, özellikle uzun ziyaretlerde bir çözüm olabilir. Ancak tableti her sıkıldığında başvurulan bir araç haline getirmek, çocuğun başka uğraşlar bulma ve sosyal ortama katılma becerisini zayıflatabilir.

Çocuğum başka çocuklarla birlikteyken çok daha taşkın oluyor, bu normal mi?

Evet, akranlarla bir araya geldiğinde çocukların heyecanı ve enerjisi artar. Bu durumda çocuklar için ayrı bir oyun alanı oluşturmak ve belirli aralıklarla onları kontrol etmek, taşkınlığın kontrolden çıkmasını önler.

Misafirliğe hiç götürmemek çözüm müdür?

Kısa vadede rahatlatıcı görünse de çocuğun sosyal beceri öğrenme fırsatlarını azaltır. Bunun yerine kısa, planlı ve çocuğun ilgisine uygun ziyaretlerle başlayıp süreyi kademeli olarak uzatmak daha yararlıdır.

• #misafirlik
• #çocuk davranışları
• #ebeveynlik
• #sınır koymak

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler