Elalem Ne Der Kaygısı: Başkalarının Gözüyle Yaşamaktan Çıkmak

Elalem ne der düşüncesi kararlarınızı mı belirliyor? Çevrenin yargısına göre yaşamanın kökenlerini, bedelini ve kendi değerlerinize dönmenin yollarını okuyun.

Mühendislik diplomanız duvarda asılı, ama yıllardır asıl sevdiğiniz şey hamurla uğraşmak. Hafta sonları yaptığınız pastalar arkadaş çevrenizde dilden dile dolaşıyor, küçük siparişler almaya bile başladınız. Bir akşam cesaretinizi toplayıp ailenize işi bırakıp küçük bir pastane açmayı düşündüğünüzü söylüyorsunuz. Annenizin ilk cümlesi plan, para ya da risk hakkında değil: "Elalem ne der? Okuttuk, mühendis yaptık, şimdi pastacı mı olacak derler." Sofrada bir sessizlik oluyor. Siz de o gece, kendi hayatınız hakkındaki bir kararı neden hiç tanımadığınız insanların olası yorumlarına göre tarttığınızı düşünerek uyuyamıyorsunuz. Bu yazıda bu tanıdık cümlenin nereden geldiğini, hayatımızı nasıl şekillendirdiğini ve başkalarının gözüyle yaşamaktan nasıl yavaş yavaş çıkılabileceğini ele alıyorum.

"Elalem Ne Der?" Kaygısı Nedir?

"Elalem", kelime anlamıyla "başkaları, yabancılar" demektir. Ama gündelik dilde çok daha geniş bir anlam taşır: komşular, akrabalar, mahalle, iş çevresi, eski sınıf arkadaşları ve hiçbir zaman tam olarak kim olduğu belli olmayan o görünmez kalabalık. Bu kaygı, kişinin kararlarını kendi istek, ihtiyaç ve değerlerinden çok, bu kalabalığın olası yargısına göre vermesi ve bu yargıdan yoğun bir endişe duymasıdır.

Başkalarının ne düşündüğünü önemsemek insan olmanın bir parçasıdır. Biz sosyal varlıklarız; ait olduğumuz grubun kabulü, binlerce yıl boyunca hayatta kalmanın da koşulu olmuştur. Bu yüzden bu kaygı bir zayıflık değil, çok eski bir ihtiyacın bugünkü yansımasıdır. Sorun, bu ihtiyacın kişinin kendi sesini tamamen bastırması ve hayatın direksiyonunu başkalarının olası yorumlarına bırakmasıdır.

"Ayıp" kelimesinin gücü

Bu kaygının en güçlü taşıyıcılarından biri, çocukluktan itibaren duyduğumuz "ayıp" kelimesidir. Ayıp, bazen gerçekten başkasını incitecek bir davranışı işaret eder; bazen de yalnızca alışılmışın dışında olanı. Yüksek sesle gülmek, otuzundan sonra bekâr kalmak, boşanmak, kadın olarak tek başına tatile çıkmak ya da erkek olarak ağlamak farklı ailelerde "ayıp" sayılabilir. Bu kelime ne kadar sık ve gerekçesiz kullanıldıysa, yetişkinlikte elalemin sesi de o kadar yüksek duyulur.

Bu Kaygının Hayattaki İzleri

Çevrenin yargısına göre yaşamak bazen o kadar doğal hâle gelir ki kişi bunu fark etmez. Aşağıdaki durumlar bir fikir verebilir:

• Önemli kararlarda ilk düşündüğünüz şey "Ben ne istiyorum?" değil, "Duyan ne düşünür?" sorusu oluyor.
• Meslek, eş, yaşanacak şehir ya da düğün biçimi gibi seçimlerde kendi tercihinizden vazgeçtiğiniz oluyor.
• Mutsuz olduğunuz bir ilişkiyi ya da işi, ayrılmanın çevrede yaratacağı konuşmalar yüzünden sürdürüyorsunuz.
• Evinizin, arabanızın, çocuğunuzun notlarının ya da düğün takılarınızın başkalarının gözünde nasıl göründüğünü sürekli hesaplıyorsunuz.
• Komşu ya da akraba ziyaretlerinden sonra "Ne düşündüler acaba?" diye saatlerce kafa yoruyorsunuz.
• Bir kararınızı ailenize açıklarken, onların değil, onların çevresinin vereceği tepkiyi düşünerek kendinizi savunuyorsunuz.
• Kendi hayatınızda bir rol oynuyormuş, gerçekte kim olduğunuzu kimseye gösteremiyormuş gibi hissediyorsunuz.

Bu kaygı bedende de iz bırakabilir. Önemli bir aile toplantısından önce mide ağrısı, kalabalık bir düğün öncesinde uykusuzluk ya da bir kararı ailesine açıklayacağı akşam çarpıntı yaşayan pek çok kişi, bu belirtilerin altında çevrenin yargısına dair yoğun bir endişe olduğunu sonradan fark eder.

Elalem Ne Der Düşüncesi Nereden Gelir?

"Biz" kültürünün iki yüzü

Türkiye'de pek çok aile, bireyden çok "biz" üzerine kurulu bir yapıya sahiptir. Bu yapının güzel yanları vardır: Zor zamanda kapınızı çalan komşu, hastaneye nöbete gelen akraba, düğünde el uzatan mahalle. Ancak aynı yakınlık, bireysel tercihlerin de herkesin meselesi olmasına yol açar. Sizin kararınız, ailenin bütününü temsil eder hâle gelir; bu da her seçimi ağırlaştırır.

Herkesin herkesi tanıdığı yerler

Küçük şehirlerde ve kasabalarda insanların birbirini tanıması, bir yandan güven verir, bir yandan da sürekli izlendiğiniz hissini doğurur. Bakkala giderken, pazarda, camide ya da düğünde karşılaştığınız insanların hepsi bir şekilde hayatınız hakkında bilgi sahibidir. Bu ortamda büyüyen biri, büyük şehre taşınsa bile o görünmez gözleri yanında taşımaya devam edebilir. Bu konunun toplumsal boyutunu mahalle baskısı yazısında daha ayrıntılı ele alıyoruz.

Görünüşe göre değer görmek

Çocuklukta en çok övgü aldığınız anlar hangileriydi? Misafirlerin önünde "ne kadar uslu oturuyor" dendiğinde mi, karnenizi akrabalara gösterdiklerinde mi? Değer görmenin, başkalarının onayıyla bu kadar iç içe olduğu bir ortamda büyüyen çocuk, kendi iç pusulası yerine dışarıdan gelen işaretlere bakmayı öğrenir. Yetişkinlikte de "İyi miyim?" sorusunun cevabını içeride değil, çevrenin tepkisinde arar.

Yeni mahalle: Sosyal medya

Eskiden elalem, sokağın sonuna kadar uzanırdı. Bugün ise telefonumuzdaki takipçi listesi kadar geniştir. Paylaşılan her fotoğraf, her tatil, her düğün yeni bir değerlendirme alanı yaratır. Beğeni sayıları, yorumlar ve "görüldü" bilgisi, mahallenin dedikodusunun dijital karşılığı hâline gelir. Bu da kaygıyı hiç kapanmayan bir pencereye dönüştürür.

Sağlıklı Duyarlılık mı, Başkalarının Gözüyle Yaşamak mı?

Bu kaygıyla ilgili konuşurken önemli bir ayrım yapmak gerekir. Başkalarının duygularını gözetmek, toplumun yazılı olmayan kurallarına saygı göstermek ve sevdiklerimizi incitmemeye özen göstermek sağlıklı ve değerli davranışlardır. Bir cenaze evinde yüksek sesle müzik dinlememek ya da yaşlı bir komşunun hassasiyetlerini dikkate almak, elalem kaygısı değil, empatidir.

Ayrımı yapmak için kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

• Bu kararı, birine zarar vermemek için mi, yoksa yalnızca hakkımda konuşulmasın diye mi veriyorum?
• Bu yorumu yapacak olan kişiler gerçekten hayatımda önemli bir yere sahip mi, yoksa yüzünü bile hatırlamadığım insanlar mı?
• Hiç kimse öğrenmeyecek olsaydı ne yapardım?
• Bu seçimin bedelini kim ödeyecek: yorum yapacak olanlar mı, yoksa ben mi?

Son soru çoğu zaman en aydınlatıcı olanıdır. Mutsuz bir evlilikte kalan, sevmediği bir mesleği yıllarca yapan ya da istediği şehre taşınamayan kişi, bu bedeli her gün kendisi öder. Yorum yapanlar ise genellikle birkaç gün sonra başka bir konuya geçer.

Elalem Kim? İçimizdeki Seyirci

Bu kaygıyla çalışırken en şaşırtıcı keşiflerden biri, elalemin çoğu zaman dışarıda değil içeride olduğudur. Pek çok kişi, "Elalem ne der?" diye sorduğunda aslında belirli bir kişiyi değil, kendi içinde yıllar içinde oluşmuş eleştirel bir sesi duyar. Bu ses bazen bir annenin, bazen bir öğretmenin, bazen de mahallenin bilge geçinen bir büyüğünün tonuyla konuşur.

Diyelim ki otuz beş yaşında bekâr bir kadın, ailesinin evinden ayrılıp kendi evine çıkmak istiyor. Aklına gelen ilk düşünce "Komşular ne der, akrabalar kızın evden neden ayrıldığını sorar." Biraz daha düşündüğünde, bu düşünceyi en yüksek sesle söyleyen kişinin aslında kendisi olduğunu fark ediyor; annesi bile, konu açıldığında beklediğinden çok daha anlayışlı çıkıyor. İçerideki seyirci, dışarıdakinden çoğu zaman çok daha acımasızdır.

Anne babaların da bir elalemi vardı

Kararlarımıza "Elalem ne der?" diye itiraz eden anne babaların çoğu, aynı cümleyi kendi gençliklerinde çok daha sert biçimde duymuştur. Onların kuşağı için çevrenin desteği bazen gerçekten hayati önemdeydi; iş bulmak, ev kiralamak, çocukların evlenmesi çoğu zaman mahallenin ağzında oluşan itibara bağlıydı. Bu yüzden ebeveynlerin kaygısı yalnızca kontrol isteği değil, kendi deneyimlerinden süzülen bir koruma çabası olabilir. Bunu anlamak, onların her itirazına boyun eğmeyi gerektirmez; ama konuşmayı suçlamadan, karşılıklı anlayışla yürütmeyi kolaylaştırır.

Elalem dediğimiz kalabalığın en gürültülü üyesi, çoğu zaman bizim içimizde oturur.

Başkalarının Gözüyle Yaşamaktan Çıkmak İçin Adımlar

1. Elalemi somutlaştırın. "Herkes" dediğiniz kişilerin isimlerini yazmayı deneyin. Çoğu zaman listenin birkaç kişiyle sınırlı kaldığını ve bu kişilerin bazılarının hayatınızda pek de önemli bir yeri olmadığını görürsünüz.
2. Kendi değerlerinizi netleştirin. Hayatınızda neyin gerçekten önemli olduğunu yazın: özgürlük, emek, aile, merak, dürüstlük. Kararlarınızı bu listeyle karşılaştırın. Değerlerle uyumlu bir seçim, başkalarının onaylamadığı durumlarda bile içsel bir sağlamlık sağlar.
3. Tepkiyi önceden kabul edin. Önemli bir kararın ardından bazı yorumlar gelecektir. Bunu bir başarısızlık işareti olarak değil, beklenen bir aşama olarak görün. "Birkaç kişi konuşacak, ben yine de bu yolu seçiyorum" diyebilmek kaygıyı azaltır.
4. Dedikodunun ömrünü hatırlayın. Mahallenin gündemi hızla değişir. Bugün konuşulan konu, birkaç hafta sonra yerini başka bir habere bırakır. Siz ise kararınızın sonuçlarıyla yıllarca yaşarsınız.
5. Küçük adımlarla başlayın. Hayatı değiştiren büyük kararlardan önce küçük seçimlerle pratik yapın: istediğiniz kıyafeti giymek, bir davete gitmemeyi seçmek, sosyal medyada paylaşmadan bir anın tadını çıkarmak.
6. Ailenizle konuşurken sınır koyun. "Kararımı sizinle paylaşıyorum çünkü benim için önemlisiniz. Ama çevrenin ne diyeceği bu kararın ölçüsü olamaz" gibi net ve saygılı bir cümle, uzun tartışmaları kısaltabilir.
7. Destekleyici insanlarla zaman geçirin. Sizi olduğunuz gibi kabul eden arkadaşlar, içinizdeki eleştirel sesin karşısında güçlü bir denge oluşturur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Şu durumlarda bir uzmandan destek almak yararlı olabilir:

• Önemli hayat kararlarınızı sürekli erteliyor ya da istemediğiniz yönde veriyorsanız,
• Çevrenin yargısına dair kaygı uykunuzu, iştahınızı ve günlük işlevselliğinizi etkiliyorsa,
• Kendinizi gerçekte olduğunuzdan farklı biri gibi yaşamak zorunda hissediyor ve bu durum sizi tükettiyse,
• Ailenizle sınır koymaya çalıştığınızda yoğun suçluluk ve çatışma yaşıyorsanız,
• Mutsuzluk, umutsuzluk ya da değersizlik hissi giderek artıyorsa.

Umutsuzluk duygusu, hayatın yaşamaya değmediği düşüncesine dönüşmüşse beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayın ve en kısa sürede bir ruh sağlığı uzmanına başvurun.

Terapide Elalem Ne Der Kaygısı Nasıl Ele Alınır?

Terapide amaç, kişiyi çevresinden koparmak ya da toplumsal değerleri önemsizleştirmek değildir. Amaç, kişinin hangi değerlere gerçekten bağlı olduğunu ve hangi kuralları yalnızca korkuyla sürdürdüğünü ayırt edebilmesidir.

Bireysel terapi sürecinde Bilişsel Davranışçı Terapi'nin araçlarıyla "Herkes beni yargılayacak", "Ailemi utandırırsam bunu kaldıramam" gibi düşünceler incelenir. Bu düşüncelerin kanıtları, olası sonuçları ve kişinin bu sonuçlarla baş etme kapasitesi birlikte değerlendirilir. Kabul ve Kararlılık Terapisi bakış açısı da bu kaygıda oldukça yararlıdır: Kişi, kaygının varlığını kabul ederek değerleri doğrultusunda adım atmayı öğrenir. Bu yaklaşım hakkında daha fazla bilgiyi kabul ve kararlılık terapisi yazısında bulabilirsiniz.

Şema terapi açısından ise "Onay arayıcılık" ve "Boyun eğicilik" gibi örüntüler ele alınabilir. Kişinin değerini başkalarının onayına bağlamayı nerede ve nasıl öğrendiği anlaşıldıkça, bugünkü kararlarda kendi sesini duymak kolaylaşır.

Terapinin önemli bir kısmı da gerçek hayattaki küçük denemelerle ilerler. Kişi, önceden kaçındığı bir seçimi yapar, örneğin bir aile toplantısında kendi fikrini açıkça söyler ya da çevrenin onaylamayacağını düşündüğü bir hobiye başlar, ardından yaşananları terapistiyle birlikte değerlendirir. Bu deneyimler, korkulan yargının çoğu zaman beklenenden hafif olduğunu, olduğunda da baş edilebilir kaldığını gösterir. Gerektiğinde aileyle yapılacak görüşmeler de sürecin parçası olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Elalem ne der düşüncesi tamamen kötü bir şey mi?

Hayır. Başkalarının duygularını gözetmek ve topluma uyum sağlamak sağlıklı davranışlardır. Sorun, bu düşüncenin kişinin kendi ihtiyaçlarını ve değerlerini sürekli bastırmasına yol açtığında başlar.

Ailem çevrenin tepkisinden korkarak kararlarıma karışıyorsa ne yapabilirim?

Onların kaygısının da bir geçmişi olduğunu anlamak, öfkeyi azaltabilir. Kararınızı sakin bir dille açıklamak, onların duygularını kabul etmek ama kararın ölçüsünün çevre olamayacağını net biçimde söylemek çoğu zaman uzun tartışmalardan daha etkilidir.

Küçük bir yerde yaşarken bu kaygıdan kurtulmak mümkün mü?

Çevrenin görünürlüğü küçük yerlerde gerçekten daha yüksektir ve bunu yok saymak gerçekçi değildir. Ancak kaygının şiddeti, kişinin kendi değerleriyle kurduğu ilişkiyle değişebilir; aynı küçük yerde, çevrenin yorumlarını duyup yine de kendi yolunu seçen pek çok insan vardır.

Sosyal medyada paylaşım yapmadan önce neden bu kadar düşünüyorum?

Sosyal medya, çevrenin yargısını sürekli ve ölçülebilir hâle getirir; beğeni ve yorumlar bir tür onay puanı gibi hissedilir. Paylaşmadan önce kendinize "Bunu kimin onayı için paylaşıyorum?" diye sormak ve zaman zaman bazı anları hiç paylaşmadan yaşamak, bu baskıyı hafifletebilir.

• #toplumsal baskı
• #mahalle baskısı
• #değerler
• #özgüven

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler