Eşim Kanser Oldu: Hem Eş Hem Bakım Veren Olmak

Eşim kanser oldu diyorsanız korku, suçluluk ve yorgunluk bir arada yaşanabilir. Evliliği korumak, eşinizle konuşmak ve kendinize bakmak için öneriler.

Telefonda doktorun sesi, ya da muayene odasında yan yana oturduğunuz o dakikalar. Eşinizin elini tutarken siz de bir şeyin değiştiğini hissettiniz. Eve döndüğünüzde belki ikiniz de ne konuşacağınızı bilemediniz; belki biri ağladı, diğeri hemen bir plan yapmaya başladı. Eşim kanser oldu cümlesini kurmak, yalnızca eşinizin hastalığıyla değil, birlikte kurduğunuz hayatın, rollerin ve geleceğe dair hayallerin sarsılmasıyla da yüzleşmek demektir. Siz hem hayat arkadaşısınız hem de artık bakım veren. Bu iki rol bazen birbirini besler, bazen de birbiriyle çatışır. Bu yazıda kanser tanısının evlilik üzerindeki etkisini, eşinizle nasıl konuşabileceğinizi, kendi duygularınızı nereye koyabileceğinizi ve çocuklar ile çevreyle ilişkileri ele alıyorum. Tedavi seçenekleri ve tıbbi kararlar her zaman eşinizi izleyen onkoloji ekibiyle birlikte verilmelidir.

Eşim Kanser Oldu: İlk Günlerde Neler Hissedilir?

Tanının ilk günleri çoğu eşte bir tür bulanıklık yaratır. Hastane, tetkik, rapor, randevu kelimeleri bir anda gündelik dilin parçası olur. Bu sırada eşinizin ne hissettiğini anlamaya çalışırken kendi duygularınızı fark etmeye pek vaktiniz kalmaz.

Hastanın eşinin sık yaşadığı duygular şunlardır:

• Korku. Eşinizi kaybetme korkusu, söze dökülmese bile zihninizin bir köşesinde durabilir. Bu düşünceden utanmanıza gerek yok; sevdiğiniz biri ciddi bir hastalıkla karşılaştığında bu korku çok insanidir.
• Çaresizlik. Eşinizin acısını alamamak, hastalığı "çözememek" özellikle sorun çözmeye alışkın kişileri derinden yorar.
• Suçluluk. "Daha önce fark etmeliydim", "Onu daha az üzmeliydim" ya da "Ben sağlıklıyım, o hasta" düşünceleri sık görülür.
• Öfke. Hastalığa, hayata, bazen de eşinize karşı öfke hissedebilirsiniz; örneğin ihmal ettiği kontroller ya da sağlıksız alışkanlıklar aklınıza geldiğinde. Bu öfke çoğu zaman korkunun bir başka yüzüdür.
• Yalnızlık. Herkes hastayı sorar, sizi soran pek olmaz. Bu yalnızlık zamanla derinleşebilir.

Bu duyguların hepsi bir arada ve dalgalar hâlinde gelebilir. Bir gün kendinizi güçlü ve organize hissederken ertesi gün en küçük bir şeyde gözyaşlarına boğulabilirsiniz.

Diyelim ki elli yaşlarında bir adam, "Eşim kanser oldu" haberini aldığı ilk hafta işten izin alıp bütün randevuları organize ediyor, ilaç saatlerini telefonuna kaydediyor, akrabaları tek tek arıyor. Herkes onun ne kadar güçlü olduğunu söylüyor. Birkaç hafta sonra ise bir akşam markette, eşinin sevdiği bir yiyeceği rafta görünce kendini tutamayıp ağlıyor. Bu kurgusal örnek, ilk haftalardaki yoğun hareketliliğin çoğu zaman duyguları bir süreliğine ertelediğini, ama ortadan kaldırmadığını gösterir. Ertelenen duygular, beklenmedik bir anda kendine yer arar. Bu durum bir çöküş değil, bir boşalmadır.

Eş mi, Bakım Veren mi? Rollerin Değişmesi

Kanser tedavisi süresince ilişkideki roller değişir. Daha önce evin maddi yükünü taşıyan eş yorgun düşebilir, çocuklarla ilgilenen eş tedavi günlerinde yatağa bağlı kalabilir. Sağlıklı eş ise bir anda hem kendi işlerini hem de eşinin üstlendiği işleri, üstelik bakım görevleriyle birlikte yürütmeye çalışır.

Bu değişim iki taraf için de zorlayıcıdır. Hasta eş, "Yük oluyorum", "Artık eskisi gibi değilim" düşünceleriyle mücadele ederken; sağlıklı eş, "Ben de yoruldum ama söyleyemiyorum" sıkışmışlığını yaşayabilir.

Rollerin değişmesi kaçınılmazdır, ama ilişkinin tamamen bir "hasta ve bakıcı" düzenine dönüşmesi gerekmez. Bunun için bazı alanları korumak yardımcı olur:

• Birlikte geçirilen, hastalıkla ilgisi olmayan zamanlar. Bir film, kısa bir yürüyüş, eski fotoğraflara bakmak.
• Eşinizin hâlâ katkı sunabildiği alanlar. Enerjisi yettiği ölçüde çocuğun ödevine bakmak, bir faturayı ödemek, kararlarda söz sahibi olmak, onun kendini değerli hissetmesini sağlar.
• Eşler arası şefkat. Elini tutmak, sarılmak, yanında sessizce oturmak. Fiziksel yakınlığın biçimi tedavi döneminde değişebilir; önemli olan, birbirinizle bağ kurmanın yollarını birlikte bulmaktır.

Tedavi sona erdiğinde de ilişki hemen eski hâline dönmeyebilir. Bazı çiftler, yoğun tedavi döneminden sonra tuhaf bir boşluk hisseder: Herkes "Geçti artık" derken, eşler hâlâ kontrol sonuçlarını kaygıyla bekler. Bu dönemde birbirinize "Biz ne yaşadık, şimdi neye ihtiyacımız var?" diye sormak, yeniden yakınlaşmanın bir yolu olabilir.

Çiftlerin hastalık sürecinde ilişkilerini nasıl koruyabileceğini konuşmak için çift terapisi güvenli bir alan sunabilir.

Eşinizle Nasıl Konuşmalısınız?

Kanserle ilgili konuşmalar, en yakın çiftleri bile zorlayabilir. Kimi zaman bir eş korkularını anlatmak isterken diğeri konuyu kapatmayı tercih eder. Kimi zaman da iki taraf birbirini korumak için susar ve bu sessizlik aradaki mesafeyi büyütür.

Söylenebilecek cümleler

• "Bugün nasıl hissettiğini merak ediyorum. Konuşmak istemezsen de sorun değil."
• "Korkuyorum, ama seninle birlikte olduğum için bu yolu yürüyebileceğimizi düşünüyorum."
• "Bu kararı birlikte verelim. Senin ne istediğin benim için önemli."
• "Bugün sadece yanında oturmamı ister misin?"

Kaçınılması gereken cümleler

• "Moralini yüksek tutarsan iyileşirsin." (Hastalığın seyrini ruh hâline bağlamak, kötü hissettiği günlerde ona suçluluk yükler.)
• "Ben de çok yoruldum, artık dayanamıyorum." (Bu duygu çok gerçek olabilir; ama bunu paylaşacağınız yer eşiniz yerine başka bir yetişkin ya da bir uzman olabilir.)
• "Doktorlar her şeyi abartıyor, sen bir şey olmayacaksın." (Gerçek dışı güvence, eşinizin korkusunu konuşmasını engeller.)
• "Bunu sen kendine yaptın." (Sağlıksız alışkanlıklar konusundaki öfke anlaşılır olsa da suçlama, ilişkiyi derinden yaralar.)

Bazen eşiniz ölümle ilgili konuşmak isteyebilir. Bu, pek çok eşin en zorlandığı andır ve konuyu hemen değiştirmek istenebilir. Oysa dinlemek, karşı tarafa "Seninle her şeyi konuşabiliriz" mesajını verir. "Bunu düşünmen çok anlaşılır. Neler aklından geçiyor?" demek, sohbetin kapısını açık tutar.

Hastaya genel olarak nasıl yaklaşılacağına dair daha geniş bir çerçeveyi kanser hastasına nasıl davranılır yazısında bulabilirsiniz.

Yaşa ve Hayat Dönemine Göre Farklılıklar

Genç çiftler

Evliliğin ilk yıllarında ya da çocuk planlarının yapıldığı bir dönemde gelen tanı, geleceğe dair pek çok hayali askıya alır. Genç eşler bazen çevrelerinde benzer deneyim yaşayan kimseyi bulamaz ve kendilerini yaşıtlarından kopmuş hissedebilir. Tedavinin aile planlamasına etkisi gibi konuları hekimle açıkça konuşmak, belirsizliği azaltır.

Çocuklu orta yaş çiftler

Bu dönemde iş, çocuk, ev kredisi, belki de bakıma muhtaç yaşlı ebeveynler aynı anda yönetilmeye çalışılır. Çocuklara ne söylenmeli sorusu öne çıkar. Çocuklara yaşlarına uygun, dürüst ve kısa bir açıklama yapmak çoğu zaman sessizlikten daha az kaygı yaratır. "Babanın vücudunda hasta hücreler var. Doktorlar bunun için ilaç veriyor. Bu ilaçlar onu bazen çok yorabilir. Sen bunun nedeni değilsin" gibi bir cümle, küçük çocuklar için yeterli olabilir. Ergenler ise daha fazla bilgi isteyebilir ve sorularına açık yanıt verilmesini bekler.

Yaşlı çiftler

Uzun yıllar birlikte geçirmiş yaşlı çiftlerde bakım veren eşin kendisi de sağlık sorunları yaşıyor olabilir. Yaşlı eş, bakım yükünü tek başına taşımaya çalışıp yetişkin çocuklarından yardım istemekten çekinebilir. "Onları da yormayayım" düşüncesi anlaşılırdır; ama yardım istemek, bakımın sürdürülebilmesi için gereklidir. Yetişkin çocukların da anne babalarının iki taraflı yükünü görmesi önemlidir.

Eşinizin yanında olmak, kendinizi tamamen silmek anlamına gelmez; ikinizin de bu yolculukta nefes alabileceği bir alan gerekir.

Eşim Kanser Oldu, Ya Ben? Kendinize Nasıl Bakabilirsiniz?

Bakım veren eşlerin çok sık yaptığı şey, kendi ihtiyaçlarını tamamen bir kenara bırakmaktır. "O hasta, benim şikâyet etmeye hakkım yok" düşüncesi çok yaygındır. Oysa bakım veren tükendiğinde, bu durum hem kendisini hem de eşini olumsuz etkiler.

Şu adımlar yardımcı olabilir:

1. Yardım teklif edenlere somut görevler verin. "Perşembe günü kemoterapiye sen götürür müsün?", "Bu hafta çocukları okuldan alabilir misin?" gibi.
2. Kendinize küçük molalar ayırın. Günde yarım saat yürüyüş, bir arkadaşla telefonda konuşmak, sevdiğiniz bir şeyi dinlemek.
3. Uykunuzu ve beslenmenizi ihmal etmeyin. Hastane yemekhanesindeki atıştırmalıklarla geçen haftalar, enerjinizi hızla tüketir.
4. Duygularınızı paylaşabileceğiniz bir yer bulun. Güvendiğiniz bir arkadaş, kardeş ya da bir uzman. Eşinizi korumak için sustuğunuz şeyleri bir yerde söylemeniz gerekir.
5. İş yerinizle konuşun. Mümkünse esnek çalışma ya da izin seçeneklerini değerlendirin. Hayat pahalılığı döneminde iş kaybı korkusu ayrı bir stres kaynağıdır; haklarınızı öğrenmek bu kaygıyı azaltabilir.

Bakım verenlerdeki tükenmişlik işaretlerini ve önleme yollarını bakım veren tükenmişliği yazısında ayrıntılı olarak ele aldım.

Akrabalar, Arkadaşlar ve Çevre

Türkiye'de kanser haberi genellikle geniş aileye ve komşulara hızla yayılır. Ziyaretler, telefonlar, tavsiyeler bir anda artar. Bunların bir kısmı gerçekten destekleyicidir; bir kısmı ise yorucu olabilir.

Bazı çiftler, haberleri tek bir kişi üzerinden paylaşmayı tercih eder: Bir kardeş ya da yakın arkadaş, aileye düzenli bilgi verir ve sorular onun üzerinden yanıtlanır. Bu, hem hastayı hem eşini tekrar tekrar aynı soruları yanıtlamaktan korur.

Akrabalardan gelen "Şu hastaneye gidin", "Şu bitkiyi deneyin" gibi öneriler karşısında kısa ve net bir yanıt yeterlidir: "İlgin için teşekkürler, tedavi kararlarını doktorlarımızla birlikte veriyoruz." Ziyaretler konusunda da eşinizin enerjisini ve tedavi ekibinin önerilerini göz önünde bulundurarak sınır koymak sizin hakkınızdır.

Arkadaşlarınızın da sizi nasıl destekleyeceğini bilmediğini unutmayın. Pek çoğu "Bir ihtiyacın olursa söyle" der ve bekler. Onlara açıkça yol göstermek, örneğin "Haftada bir akşam bana kahve içmeye gelir misin, biraz hastalık dışında bir şey konuşmak istiyorum" demek, hem sizin hem onların işini kolaylaştırır. Bakım veren eşin de bir sosyal hayata, kendini dinleyen birilerine ihtiyacı vardır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Eşi kanser tanısı alan kişilerde üzüntü, kaygı ve yorgunluk beklenen tepkilerdir. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir:

• Haftalardır süren derin umutsuzluk, hiçbir şeyden keyif alamama
• Uykunun belirgin biçimde bozulması, sürekli tetikte olma hâli
• Eşinize karşı kontrol edilemeyen öfke ya da tam tersine duygusal kopukluk
• Kendi sağlığınızı tamamen ihmal etmek, alkol ya da başka maddelere yönelmek
• Çocuklarda uzun süren davranış değişiklikleri

Eşinizde ya da kendinizde yaşamaya dair umutsuzluk, "Her şey bitse" gibi düşünceler ya da kendine zarar verme isteği fark ederseniz bunu yalnız taşımayın; acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın. Pek çok onkoloji merkezinde psiko-onkoloji ya da psikososyal destek birimleri bulunur; tedavi ekibine bu olanakları sorabilirsiniz.

Terapide Eşin Kanser Süreci Nasıl Ele Alınır?

Psikolojik destek, kanserin tıbbi tedavisinin yerini almaz; ama hem hasta eşin hem de bakım veren eşin bu süreci daha az yalnız yaşamasına yardımcı olabilir.

Bireysel görüşmelerde bakım veren eş, eşinin yanında söyleyemediği korkuları, öfkeyi ve yorgunluğu güvenle ifade edebilir. Bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde "Her şeyi ben düzeltmeliyim" ya da "Kendime zaman ayırırsam bencil olurum" gibi düşünceler incelenir; bakım yükünü daha sürdürülebilir kılacak yollar birlikte aranır.

Çift görüşmelerinde ise eşlerin birbirinin baş etme biçimini anlaması, zor konuşmaları güvenle yapabilmesi ve hastalığın ilişkideki yerini yeniden düzenlemesi hedeflenir. Hastane ve ev arasında yoğun bir düzende olan çiftler için görüşmeler online olarak da yapılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Eşimin yanında ağlamam onu üzer mi?

Ara sıra duygularınızı göstermeniz, ikinizin de korkusunu paylaşabilmenize yardım edebilir. Ancak eşinizin sürekli sizi teselli etmek zorunda kaldığı bir duruma dönüşüyorsa, yoğun duygularınızı paylaşabileceğiniz başka bir alan bulmanız iyi olur.

Eşim hastalığı hakkında hiç konuşmak istemiyor, ne yapmalıyım?

Herkesin baş etme biçimi farklıdır. Konuşmaya zorlamak yerine kapıyı açık bırakın: "Ne zaman istersen dinlerim." Bazı insanlar duygularını sözle değil, birlikte bir şey yaparak paylaşır.

Bakım verirken kendime zaman ayırmak bencillik mi?

Hayır. Kendi enerjinizi korumak, eşinize uzun süre destek olabilmenin ön koşuludur. Kısa molalar, sizi eşinizden uzaklaştırmaz; onun yanında daha uzun süre kalabilmenizi sağlar.

Çocuklarımıza ne kadarını anlatmalıyız?

Çocukların yaşına uygun, dürüst ve kısa açıklamalar çoğu zaman daha yararlıdır. Onlara hastalığın adını söylemek, bunun kimsenin suçu olmadığını ve bulaşıcı olmadığını belirtmek, sorularına zaman ayırmak önemlidir. Bilmediğiniz konularda "Bunu henüz bilmiyoruz" demek de dürüst bir yanıttır.

• #kanser
• #eş hastalığı
• #bakım veren
• #hasta psikolojisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler