Bakım Verdiği Kişiyi Kaybetmek: Yılların Ardından Gelen Boşluk ve Yas

Bakım verdiği kişiyi kaybetmek nasıl bir yas yaratır? Uzun bakım yıllarının ardından gelen boşluk, rahatlama, suçluluk, kimlik kaybı ve yeniden başlamak.

Sabah saat yedide gözünüz açılıyor. Yıllardır olduğu gibi ilk düşünceniz ilaç saati, kahvaltının yumuşak olması gerektiği, yatağın düzeltilmesi… Sonra hatırlıyorsunuz: Artık kimse sizi beklemiyor. Ev sessiz, takvim boş, telefon çalmıyor. Bakım verdiği kişiyi kaybetmek, yalnızca sevilen bir insanın yokluğuyla değil, yıllarca günün her saatini dolduran bir rolün de bir anda sona ermesiyle karşılaşmaktır. Anne, baba, eş, kayınvalide ya da kardeş; kime bakmış olursanız olun, bu kayıptan sonra yaşanan boşluk kendine özgüdür ve çoğu zaman çevredekiler tarafından tam anlaşılmaz. Bu yazı, uzun bir bakım döneminin ardından yakınını kaybeden ve şimdi ne yapacağını bilemeyen kişiler için yazıldı. Bu yasın neden farklı olduğunu, karşılaşılabilecek karmaşık duyguları ve yeniden yol bulmanın adımlarını ele alıyorum.

Bakım Verdiği Kişiyi Kaybetmek Neden Farklı Bir Yastır?

Her kayıp acı verir; ama uzun süre bakım verdiğiniz birini kaybetmenin kendine özgü bazı yönleri vardır.

• Yas, ölümden önce başlamıştır. Hastalığın ilerlediği aylar ya da yıllar boyunca kişi, sevdiği insanın yavaş yavaş değiştiğine, eski hâlinden uzaklaştığına tanık olur. Buna öngörücü yas denir. Ölüm geldiğinde bu yasın bir kısmı yaşanmış olabilir; bu yüzden bazı kişiler beklediklerinden daha az ağladıklarını fark edip şaşırır.
• Günlük hayatın tamamı değişir. Bakım, günün yapısını belirleyen bir işti. Uyku saatleri, alışveriş, sosyal hayat, hatta yemek menüsü bile hastanın ihtiyaçlarına göre düzenlenmişti. Kayıpla birlikte bu yapı bir anda çöker.
• Kimlik sarsılır. "Ben onun bakıcısıydım" cümlesi, yıllar içinde kişinin kendini tanımlama biçimine dönüşmüş olabilir. Bu rol bittiğinde "Ben şimdi kimim?" sorusu ortaya çıkar.
• Beden de yas tutar. Uzun süre tetikte yaşamış bir beden, birdenbire gevşeyemez. Bazı kişiler kayıptan sonra gece aynı saatlerde uyanmaya, hastanın sesini duyar gibi olmaya devam eder.
• Destek ağı zayıflamıştır. Bakım yılları boyunca arkadaşlıklar, iş hayatı ve hobiler çoğu zaman geri planda kalır. Kayıptan sonra kişi, bu bağların incelmiş olduğunu fark edebilir.

Boşluk Duygusu: "Şimdi Ne Yapacağım?"

Uzun bakım dönemlerinin ardından en sık dile getirilen duygu boşluktur. Bu boşluk hem duygusal hem de pratik bir boşluktur.

Duygusal boşluk, sevilen kişinin yokluğundan doğar. Onun sesi, alışkanlıkları, birlikte geçirilen zor ama yakın anlar artık yoktur. Pratik boşluk ise günün saatlerini dolduran görevlerin ortadan kalkmasıdır. Pek çok kişi "Elim ayağım boşta kaldı" ya da "Saatlerce oturup duvara bakıyorum" diye anlatır bu dönemi.

Diyelim ki on yıl boyunca demans hastası annesine bakmış bir kadın, annesinin vefatından sonra her sabah hâlâ yumuşak bir kahvaltı hazırlamak üzere mutfağa yöneliyor, sonra yarı yolda duruyor. Bu tür otomatik davranışlar yasın olağan bir parçasıdır; zihin ve beden, yıllarca süren bir alışkanlığı bir anda bırakamaz.

Bu boşlukla karşılaşmak korkutucu olabilir. Ancak bu boşluk, aynı zamanda yasın işlenmesi için gereken alandır. Onu hemen yeni meşguliyetlerle doldurmaya çalışmak yerine, bir süre onunla birlikte durabilmek de iyileşmenin bir parçasıdır.

Türkiye'de kaybın ilk günleri genellikle kalabalıktır. Taziyeye gelenler, evde okunan dualar, yemek getiren komşular, kırkına kadar süren ziyaretler… Bu kalabalık bir yandan destek verir, bir yandan da yasın asıl ağırlığını erteleyebilir. Pek çok bakım veren için en zor dönem, ziyaretlerin seyrekleştiği, herkesin kendi hayatına döndüğü haftalardır. Tam da bu dönemde resmi işler, banka ve tapu yazışmaları, hastaneden kalan evraklar gibi pratik yükler de gündeme gelir. Bu işleri bir yakınınızla paylaşmak ve hepsini aynı hafta bitirmeye çalışmamak, yükü biraz hafifletebilir.

Karmaşık Duygular: Rahatlama, Suçluluk ve Öfke

Uzun bir bakım sürecinin ardından gelen yas, çoğu zaman tek bir duygudan oluşmaz. Birbirine zıt görünen duygular aynı anda yaşanabilir.

Rahatlama ve ardından gelen suçluluk

"Artık acı çekmiyor" düşüncesi bir rahatlama getirir. Bazen de kişi kendi yükünün kalktığını hissederek rahatlar: artık gece uyanmak, hastane kuyruğunda beklemek, sürekli tetikte olmak zorunda değildir. Bu rahatlama hemen ardından derin bir suçluluk doğurabilir: "Nasıl rahatlayabilirim? Demek ki onu yeterince sevmemişim."

Oysa rahatlama, sevginin eksikliğini değil, uzun süre ağır bir yük taşımış olmanın doğal sonucunu gösterir. Hem özlem hem rahatlama aynı kalpte yer alabilir. Yasta suçluluk duygusunu daha ayrıntılı ele aldığım yas ve suçluluk yazısı bu konuda yol gösterici olabilir.

"Keşke"ler

"Keşke o gün sesimi yükseltmeseydim", "Keşke doktora daha erken götürseydim", "Keşke son gece yanında olsaydım." Bakım verenler, yıllar boyunca binlerce karar vermiş ve binlerce zor an yaşamıştır. Bu anlardan bazılarının pişmanlık bırakması kaçınılmazdır. Ancak bu "keşke"ler çoğu zaman o anki yorgunluğu, bilinmezliği ve sınırlı seçenekleri hesaba katmaz.

Öfke

Öfke de yasın bir parçası olabilir: hastalığa, sağlık sistemine, yardım etmeyen kardeşlere, hatta bazen kaybedilen kişiye. "Bütün yük bana kaldı" duygusu, kayıptan sonra daha görünür hâle gelebilir. Özellikle Türkiye'de bakımın çoğu zaman tek bir aile üyesine, sıklıkla kız evlada ya da gelinlere kaldığı düşünüldüğünde, bu öfke oldukça anlaşılırdır.

Ne söylenmeli, ne söylenmemeli?

Bakım verdiği kişiyi kaybeden birine çevresindekilerin söylediği bazı sözler, iyi niyetli olsa bile yaralayabilir. Aşağıdaki cümleler kurgusal örneklerdir:

• Yaralayabilecek: "En azından artık rahatladın." "Sen de kurtuldun sayılır." "Zaten yaşlıydı, beklenen bir şeydi." "Hadi artık kendi hayatına bak."
• İyi gelebilecek: "Yıllarca ona çok emek verdin, bunu gördüm." "Onu ne kadar özlediğini tahmin edebiliyorum." "Bu boşluk çok ağır olmalı. Bir şeyler anlatmak istersen dinlerim." "Hafta sonu sana uğrayabilir miyim?"

Rahatlamayı kişinin kendisi dile getirebilir; ama bunu dışarıdan bir yargı olarak duymak, kişinin sevgisinin ve kaybının küçümsendiğini hissettirebilir.

Uzun bir bakımın ardından gelen yas, hem bir insanın hem de onunla birlikte yaşanan bir hayat biçiminin kaybıdır.

Bakım Verdiği Kişiyi Kaybetmek: Yaşa ve İlişkiye Göre Farklılıklar

Bakım verdiği kişiyi kaybetmek, kimi kaybettiğinize ve sizin hayatın hangi döneminde olduğunuza göre farklı biçimler alabilir.

• Eşini kaybeden yaşlı bakım veren. Yıllarca eşine bakmış bir yaşlı, hem hayat arkadaşını hem de günlük düzenini kaybeder. Bu yaş grubunda yalnızlık, sağlık sorunları ve çocuklara yük olma kaygısı yasla iç içe geçebilir.
• Ebeveynini kaybeden orta yaşlı yetişkin. Hem çalışıp hem çocuk büyütüp hem de ebeveynine bakan "sandviç kuşak" bireyler, kayıptan sonra uzun süre ertelenmiş yorgunluğun ve kendi ihtiyaçlarının farkına varabilir.
• Ebeveynine bakmış genç yetişkin. Gençlik yıllarını bir ebeveynin bakımına ayırmış bir genç, akranlarının yaşadığı deneyimleri kaçırdığını hissedebilir. Kayıptan sonra hem yas tutmak hem de ertelediği hayata başlamak zorunda kalır.
• Çocuğunu kaybeden ebeveyn. Kronik ya da ağır hastalığı olan bir çocuğa yıllarca bakmış bir anne ya da baba için kayıp, belki de en derin sarsıntıyı yaratır. Bu yas çoğu zaman uzman desteği gerektirir.

Yeniden Yol Bulmak İçin Küçük Adımlar

Yasın belirli bir takvimi yoktur ve "doğru" bir yas tutma biçimi de yoktur. Yine de bazı küçük adımlar, bu dönemi biraz daha taşınabilir kılabilir.

• Kendinize zaman tanıyın. Çevrenizdekiler "Artık kendine bak, gez, toz" diyebilir. Ancak yıllar süren bir bakım döneminin ardından toparlanmak zaman alır. Kendinizi acele ettirmeyin.
• Bedeninizi dinleyin. Uzun bakım yılları bedeninizde de iz bırakmış olabilir. Ertelediğiniz sağlık kontrollerini yaptırmak, uykunuza ve beslenmenize dikkat etmek, kendinize gösterdiğiniz özenin bir parçasıdır.
• Günlük küçük bir yapı kurun. Bakımın getirdiği düzen ortadan kalktığında, sabah yürüyüşü, belirli bir saatte bir arkadaşı aramak ya da haftanın belirli bir gününde bir kursa gitmek gibi küçük ritüeller, günün dağılmasını önleyebilir.
• İncelmiş bağları yeniden canlandırın. Uzun süredir görüşemediğiniz bir arkadaşa kısa bir mesaj atmak, akrabalarla bir çay içmek ilk adımlar olabilir. "Uzun zamandır ortada yoktum, annemin bakımıyla geçti yıllarım" demek, çoğu zaman anlayışla karşılanır.
• Hatırlamaya alan açın. Kaybettiğiniz kişiyle ilgili anıları yazmak, fotoğraflara bakmak ya da onun sevdiği bir yemeği pişirmek, yasın sağlıklı bir biçimde yaşanmasına yardımcı olabilir.
• Eşyalarla ilgili kararları aceleye getirmeyin. Hasta yatağı, tekerlekli sandalye, ilaç kutuları… Bunları hemen kaldırmak ya da yıllarca dokunmamak, ikisi de olağan tepkilerdir. Hazır hissettiğinizde, belki bir yakınınızla birlikte karar verebilirsiniz.
• Kendi hikâyenizi yeniden düşünün. Bakım yıllarında öğrendikleriniz, sabrınız, dayanıklılığınız da sizin bir parçanızdır. Zamanla bu deneyimin size ne kattığını düşünmek, kimliğinizi yeniden kurmanıza yardımcı olabilir. Ancak bunu yapmak için hazır olmanızı beklemek önemlidir.

Yas süreci hakkında genel bir çerçeve için yas süreci yazısına da göz atabilirsiniz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yas, bir hastalık değildir; ama bazen kişinin tek başına taşıyamayacağı kadar ağırlaşabilir. Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir:

• Aylar geçmesine rağmen günlük işlevlerin, örneğin yemek yemek, uyumak, evden çıkmak gibi temel işlerin ciddi biçimde aksaması
• Suçluluk duygusunun yoğunlaşarak kişiyi tüketmesi
• Kaybedilen kişi dışında hiçbir şeye ilgi duyamamak, hayatın anlamını yitirdiğini hissetmek
• Alkol ya da başka maddelere yönelme
• Sosyal ilişkilerden tamamen çekilme
• Kaybedilen kişiye kavuşmak için ölmeyi düşünmek ya da yaşamaya devam etme isteğinin kaybolması

Bu son madde özellikle önemlidir. Yaşamınıza son vermeyi düşündüğünüz ya da kendinizi güvende hissetmediğiniz bir anda bunu yalnız taşımayın; acil durumlarda 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Belirgin depresif belirtiler varsa psikiyatri hekimi değerlendirmesi de önemli olabilir.

Terapide Bakım Sonrası Yas Nasıl Ele Alınır?

Terapi, bakım sonrası yasın karmaşık duygularına güvenli bir alan açar. Rahatlama ile suçluluğun, özlem ile öfkenin aynı anda yaşanabildiği bu dönemde, kişinin bu duyguları yargılanmadan ifade edebilmesi önemli bir ilk adımdır.

Bireysel terapi sürecinde bilişsel davranışçı yaklaşımla "Daha fazlasını yapmalıydım" gibi suçluluk düşünceleri incelenebilir; bu düşüncelerin o dönemin gerçek koşullarını ne kadar yansıttığı birlikte değerlendirilir. Bakım yıllarında ertelenen ihtiyaçlar, kaybolan sosyal bağlar ve kimlik sorusu da çalışmanın konuları arasında yer alır. Erken dönem uyumsuz şemalar açısından bakıldığında, kendi ihtiyaçlarını hep geri plana atma ya da kendini başkalarına adama örüntüleri bazen bakım rolünü daha da ağırlaştırmış olabilir; terapide bu örüntüleri fark etmek, kişinin bundan sonraki hayatında kendine daha fazla alan açmasına yardımcı olabilir.

Bu süreçte amaç, kaybedilen kişiyi unutmak değil; onunla bağı farklı bir biçimde sürdürürken kişinin kendi hayatına yeniden yer açabilmesidir. Evden çıkmakta zorlanan ya da farklı bir şehirde yaşayan kişiler için görüşmeler online olarak da sürdürülebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uzun süre baktığım annemi kaybettim ama ağlayamıyorum. Bende bir sorun mu var?

Hayır. Uzun bakım dönemlerinde yasın bir kısmı ölümden önce yaşanmış olabilir. Ayrıca yorgunluk ve şok, duyguların bir süre donuk kalmasına neden olabilir. Gözyaşları bazen haftalar ya da aylar sonra, beklenmedik bir anda gelir; bazen de yas farklı biçimlerde ifade edilir.

Bakım sürecinde yardım etmeyen kardeşlerime öfkeliyim. Bu öfke geçer mi?

Bu öfke çoğu zaman yıllarca biriken yorgunluğun ve yalnızlığın ifadesidir ve oldukça anlaşılırdır. Zamanla yoğunluğu azalabilir; ama bunu konuşmak ya da bir uzmanla çalışmak, öfkenin ilişkileri tamamen koparmadan işlenmesine yardımcı olabilir.

Kaybın ardından ne zaman yeniden çalışmaya ya da sosyal hayata dönmeliyim?

Bunun herkes için geçerli bir zamanı yoktur. Bazı kişiler kısa sürede bir düzene dönmeyi rahatlatıcı bulurken, bazıları daha uzun bir dinlenme dönemine ihtiyaç duyar. Kendinizi zorlamadan, küçük adımlarla ilerlemek genellikle daha sürdürülebilir olur.

Bakım verirken yaşadığım yorgunluk hâlâ geçmedi. Bu normal mi?

Evet, yıllarca süren tetikte olma hâli bedende ve zihinde iz bırakabilir. Kayıptan sonra bu yorgunluk daha da belirgin hissedilebilir. Uyku ve sağlık kontrollerinize özen göstermek önemlidir; uzun süre devam eden yorgunluk için bir hekime de danışabilirsiniz.

• #yas
• #bakım veren
• #hasta yakını
• #hasta psikolojisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler