Hasta Yakını Suçluluk Duygusu: Yeterince Yapamıyorum Düşüncesi

Hasta yakını suçluluk duygusu, her şeye yetişemeyen bakım verenlerde çok yaygındır. Bu duygunun kaynaklarını ve onunla nazikçe baş etmenin yollarını okuyun.

Gece yarısı hastane koridorunda otomattan çay alırken aklınıza evde bıraktığınız çocuklar gelir. Ertesi gün işe giderken bu kez annenizin yatağının başında olmadığınız için içiniz sızlar. Akşam bir arkadaşınızla yarım saat kahve içtiğinizde ise "Ben burada gülerken o acı çekiyor" düşüncesi keyfinizi kaçırır. Ciddi ya da uzun süren bir hastalıkta bakım veren kişilerin en sık yaşadığı duygulardan biri suçluluktur. Hasta yakını suçluluk duygusu, çoğu zaman "Yeterince yapamıyorum" cümlesiyle başlar ve ne kadar çok çalışırsanız çalışın susmaz. Bu yazıda bu duygunun nereden geldiğini, hangi biçimlerde ortaya çıktığını ve onu inkâr etmeden ama onun altında ezilmeden nasıl taşıyabileceğinizi ele alıyorum.

Hasta Yakını Suçluluk Duygusu Nereden Gelir?

Suçluluk, temelde "Bir şeyi yanlış yaptım ya da yapmam gerekeni yapmadım" duygusudur. Sağlıklı biçimde işlediğinde bizi hatalarımızı fark etmeye ve onarmaya yönlendirir. Ancak hastalık sürecinde suçluluk çoğu zaman gerçek bir hatadan değil, imkânsız beklentilerden beslenir.

Bakım veren kişinin zihnindeki beklenti listesi genellikle şöyledir: Hastanın her ihtiyacına anında yetişmeli, hiç sinirlenmemeli, işini aksatmamalı, çocuklarını ihmal etmemeli, ev düzenini korumalı, akrabaların sorularını yanıtlamalı, doktorla her ayrıntıyı konuşmalı ve tüm bunları yaparken güler yüzlü olmalı. Hiçbir insanın karşılayamayacağı bu liste, her gün bir "başarısızlık" duygusu üretir.

Suçluluğun başka kaynakları da vardır:

• Kontrol edilemeyeni kontrol etme isteği: Hastalığın seyrini değiştiremeyen kişi, en azından bakımda kusursuz olarak bir şeyi kontrol ettiğini hissetmek ister. Her aksaklık bu kontrol duygusunu sarstığı için suçluluk doğurur.
• Geçmişe dönük "keşke"ler: "Keşke belirtileri daha önce fark etseydim", "Keşke başka bir hastaneye götürseydim" gibi düşünceler, bugünün bilgisiyle geçmişi yargılamaktır.
• Aile ve toplum beklentileri: Türkiye'de "Anne babaya bakmak evladın borcudur", "Gelin dediğin kayınvalidesine bakar" gibi kalıp yargılar, bakım verenin üzerindeki yükü ahlaki bir sınava dönüştürebilir.
• Kendi hayatını sürdürmenin verdiği rahatsızlık: Gülmek, dinlenmek, tatile gitmek ya da bir an için hastayı düşünmemek bile "ihanet" gibi hissedilebilir.

Genel olarak suçluluğun işlevini ve sağlıklı ile sağlıksız biçimleri arasındaki farkı suçluluk duygusu yazısında ele almıştım.

Suçluluğun Sık Görülen Biçimleri

Hasta yakınlarında suçluluk farklı kılıklarda ortaya çıkabilir. Bazılarını tanımak, onları fark etmeyi kolaylaştırır.

"Ona kızdığım için kötü biriyim"

Bakım vermek yorucudur ve hasta da bazen zor davranabilir: ilaç saatine direnir, yemeği reddeder, aynı soruyu tekrar tekrar sorar ya da öfkesini en yakınındakine yöneltir. Bu durumda hissedilen kızgınlık son derece insanidir. Ancak birçok hasta yakını, öfkesini fark ettiği anda kendini acımasızca yargılar: "Hasta birine nasıl kızarım?"

"Rahatladığım için utanıyorum"

Hasta bir hafta hastanede kaldığında evde ilk kez deliksiz uyumak, kardeşinizin bakımı devraldığı bir hafta sonu kendinizi hafif hissetmek… Bu rahatlama, yorgun bir bedenin ve zihnin doğal tepkisidir. Yine de kişi bunu "Demek ki onu yeterince sevmiyorum" diye yorumlayabilir.

"Onun yerine ben hasta olmalıydım"

Özellikle çocuğu hasta olan anne babalar ya da genç eşini bakımda tutan kişiler, sağlıklı olmaktan suçluluk duyabilir. Bu duygu, sevginin ve çaresizliğin bir ifadesidir; ama sürekli hâle geldiğinde kişinin kendi bedenine ve hayatına özen göstermesini engeller.

"Başka birine emanet ettim"

Hastayı bir bakım merkezine yerleştirmek, profesyonel bir bakıcıdan destek almak ya da hastanede refakati başka bir aile üyesine bırakmak sık suçluluk kaynaklarıdır. Oysa bu kararlar çoğu zaman hastanın güvenliği ve bakım verenin sürdürülebilirliği için gereklidir. Çevreden gelen "Elin eline bıraktın" türü yorumlar bu suçluluğu derinleştirebilir; ancak bir kararın doğruluğu, akrabaların ne dediğiyle değil, hastanın ihtiyaçları ve ailenin gerçek koşullarıyla ölçülür. Profesyonel bakım, sevginin yerine geçmez; sevginin başka biçimlerde, örneğin birlikte dinlenen eski şarkılarla, ev yemeği götürülen ziyaretlerle ya da birlikte bakılan fotoğraf albümleriyle sürmesine alan açar.

Hasta Yakını Suçluluk Duygusu Kimde Nasıl Görünür?

Bakım verdiği kişiyle ilişkisi ve kendi yaşı, suçluluğun biçimini değiştirir.

Hasta çocuğun anne babası: "Ben koruyamadım" düşüncesi çok yaygındır. Kardeşleri ihmal ettiği, eşine zaman ayıramadığı ya da işini bıraktığı için de suçluluk eklenir. Anne babalar arasında suçluluk bazen birbirine yönelebilir: "Sen daha önce fark etmeliydin."

Yaşlı ebeveyne bakan yetişkin evlat: Bir yanda kendi çocukları ve işi, öbür yanda yaşlı annesi ya da babası olan "sandviç kuşak", sürekli bir yerde eksik kaldığını hisseder. Kardeşler arasında bakım yükünün eşit paylaşılmaması da suçluluk ve öfkeyi birlikte büyütür.

Eşine bakan kişi: Eşini hem partner hem bakılan kişi olarak görmek zorunda kalan kişi, ilişkideki kayıplardan dolayı yas tutarken bir yandan da "Bunları düşünmek bencillik" diye kendini suçlayabilir.

Genç bakım veren: Yirmili yaşlarında hasta ebeveynine bakan bir genç, arkadaşlarıyla gezmeye gittiğinde ya da başka bir şehirde üniversiteyi seçtiğinde ağır bir suçluluk yaşayabilir. Bu yaşta kendi hayatını kurma ihtiyacı ile aile sorumluluğu arasındaki gerilim çok yoğundur.

Çocuk ve ergen yakınlar: Hasta bir ebeveyni ya da kardeşi olan çocuklar, kendi yaramazlıklarının ya da kötü düşüncelerinin hastalığa yol açtığına inanabilir. Bu yaştaki çocuklara suçlarının olmadığını açıkça ve tekrar tekrar söylemek gerekir.

Suçluluk ile Sorumluluk Arasındaki Fark

Suçlulukla baş etmenin önemli adımlarından biri, onu sorumluluktan ayırmaktır. Sorumluluk, "Bugün elimden gelen ne?" sorusuna bakar ve sizi harekete geçirir: hekime soru listesi hazırlamak, ilaç saatleri için bir alarm kurmak, kardeşlerle nöbet çizelgesi yapmak gibi. Suçluluk ise çoğu zaman geçmişe ya da değiştiremeyeceğiniz şeylere bakar ve sizi yerinizde sayar.

Kendinize şu soruları sormak bu ayrımı netleştirebilir: Bu konuda gerçekten benim elimde olan bir şey var mı? Varsa, bugün atabileceğim küçük bir adım ne? Yoksa, bu yükü taşımaya devam etmem kime yarıyor? Örneğin hastalığın ilerlemesi sizin sorumluluğunuzda değildir; ama kontrol randevusunun kaçırılmaması için bir hatırlatıcı kurmak sizin elinizdedir. Birincisi için kendinizi suçlamak sizi tüketir, ikincisini yapmak ise kontrol duygunuzu biraz olsun geri getirir.

Bu ayrımı yapabilmek, hasta yakını suçluluk duygusunu tamamen ortadan kaldırmaz; ama onu daha yönetilebilir bir boyuta indirger. Kendinize karşı daha adil bir yargıç olmanıza yardım eder.

Kendinize Ne Söylemeli, Ne Söylememeli?

Suçluluk duygusu en çok içimizdeki sesle beslenir. Aşağıdaki kurgusal örnekler, bu sesin dilini fark etmenize yardımcı olabilir.

Kendinize sık söylediğiniz ama yükü artıran cümleler:

• "Daha çok çabalasam her şey daha iyi olurdu."
• "Yorulmaya hakkım yok, asıl acı çeken o."
• "İyi bir evlat olsaydım hiç şikâyet etmezdim."
• "Bir saat bile dışarı çıkarsam bencillik etmiş olurum."

Bunların yerine deneyebileceğiniz cümleler:

• "Elimden gelenin çoğunu yapıyorum; her şeyi yapamamam insan olduğumu gösterir."
• "Yorgunluğum gerçek; dinlenmek bakımın bir parçası."
• "Kızgınlık hissetmem onu sevmediğim anlamına gelmez."
• "Bir saat nefes almam, yarın onun yanında daha sakin olmamı sağlar."

Çevrenizdekiler de farkında olmadan suçluluğunuzu artırabilir. "Sen olmasan ne yapardı", "Annene sen bakmayacaksın da kim bakacak" ya da "Bu hâlde tatile mi gidiyorsun?" gibi cümleler sizi zorladığında, sakin bir sınır koymak hakkınızdır: "Elimden geleni yapıyorum ve kendime de dikkat etmem gerekiyor."

Suçluluk size ne kadar sevdiğinizi söyler; ama ne kadar yapmanız gerektiğini söyleme yetkisi ona ait değildir.

Suçluluğu Hafifletmek İçin Pratik Öneriler

• Gerçekçi bir görev listesi yapın. Bakımla ilgili her şeyi yazın ve yanına "yalnız ben yapabilirim", "başkası da yapabilir", "ertelenebilir" diye not düşün. Birçok işin aslında paylaşılabilir olduğunu görmek rahatlatabilir.
• Yardım isteyin ve kabul edin. Kardeşlerden, eşten, komşulardan somut destek isteyin: "Salı günleri hastaneye sen götürebilir misin?" gibi net talepler, belirsiz "Bir şey olursa söyle" tekliflerinden daha işlevseldir.
• "Keşke" düşüncelerini sınayın. Geçmişte verdiğiniz bir karar için kendinizi suçladığınızda, o gün elinizde hangi bilgilerin olduğunu sorun. Bugün bildiklerinizi o gün bilmeniz mümkün değildi.
• Kendinize küçük molalar tanıyın. Bir yürüyüş, bir dizi bölümü, bir arkadaşla telefon görüşmesi; bunlar lüks değil, bakım verenin bakımıdır. Kendine zaman ayırmanın neden bu kadar zor geldiğini hasta yakını kendine zaman ayırmak yazısında ele aldım.
• Tıbbi sorumluluğu ekiple paylaşın. Tedavi kararlarının sizin tek başınıza vereceğiniz kararlar olmadığını hatırlayın. Sorularınızı hekime götürün; tıbbi kararları tedavi ekibiyle birlikte almak, "Yanlış seçim yaparsam" kaygısını hafifletir.
• Duygularınızı birine anlatın. Suçluluk, sessizlikte büyür. Güvendiğiniz bir kişiye "Bazen çok kızıyorum ve sonra kendimi berbat hissediyorum" diyebilmek, bu duygunun ne kadar yaygın olduğunu görmenizi sağlar.

Diyelim ki kırk yaşında bir kadın, Alzheimer tanısı almış babasına iki yıldır bakıyor. Bir akşam babası aynı soruyu onuncu kez sorduğunda sesini yükseltiyor; sonra babasının şaşkın yüzünü görünce mutfağa gidip ağlıyor. O gece "Ben nasıl bir evladım?" diye uyuyamıyor. Ertesi gün ağabeyini arayıp hafta sonları babasıyla kalmasını rica ettiğinde ise yine suçluluk hissediyor. Oysa her iki an da bir insanın sınırına geldiğinin ve bu sınırı gözetmeye başladığının işaretidir; kötü bir evlat olduğunun değil.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Bakım verirken zaman zaman suçluluk hissetmek çok yaygındır. Ancak aşağıdaki işaretler, bu duygunun sizi tükettiğini ve bir uzmandan destek almanın yararlı olabileceğini gösterir:

• Suçluluğun neredeyse her gün, uykuyu ve iştahı etkileyecek kadar yoğun olması
• Kendinize hiçbir dinlenme izni vermemek, sağlık kontrollerinizi aksatmak
• Sürekli yorgunluk, ağlama nöbetleri, umutsuzluk ve değersizlik hissi
• Hastaya karşı öfkenin kontrol edilmesinin giderek zorlaşması
• Yakınınızı kaybettikten sonra suçluluğun aylarca yoğun biçimde sürmesi

Uzun süreli bakımın nasıl bir tükenmişliğe dönüşebileceğini bakım veren tükenmişliği yazısında ayrıntılı ele aldım. Kendinize zarar verme düşünceleri ya da ölmek istediğinize dair düşünceler yaşıyorsanız bunu yalnız taşımayın; acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın. Depresif belirtiler belirginse psikiyatri hekimi değerlendirmesi önemli olabilir.

Terapide Hasta Yakını Suçluluk Duygusu Nasıl Ele Alınır?

Bilişsel davranışçı terapide suçluluğu besleyen düşünceler fark edilir ve gerçekçilikleri birlikte sınanır: "Daha çok yapsaydım iyileşirdi" düşüncesinin kanıtları nelerdir, hangi sorumluluk gerçekten sizindir, hangisi değildir? Sorumluluk pastası gibi tekniklerle bir olaydaki tüm etkenler görünür hâle getirilir; böylece kişi tüm yükü tek başına üstlenmenin gerçekçi olmadığını fark edebilir.

Şema terapi bakış açısından bazı kişilerin çocukluktan getirdiği "Kendi ihtiyaçlarımı ertelemeliyim" ya da "Hata yaparsam sevilmem" gibi inançlar, bakım verme sürecinde yoğun biçimde etkinleşir. Bu inançları tanımak, kendine şefkat göstermeyi ve sınır koymayı kolaylaştırır. Kabul ve kararlılık temelli yaklaşımlar ise suçluluğu tamamen yok etmeye çalışmak yerine, onunla birlikte değerlerinize uygun adımlar atmanıza odaklanır.

Bireysel terapi, bakım verenin yalnızca kendi duygularına yer açabildiği nadir alanlardan biri olabilir. Hasta yanından uzun süre ayrılamayan yakınlar için görüşmeler online olarak da yapılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hastaya bakarken kendi hayatıma devam etmek bencillik mi?

Hayır. Kendi sağlığınızı, işinizi ve ilişkilerinizi korumak, uzun süreli bir bakımı sürdürebilmenizin koşuludur. Kendinizi tamamen tükettiğinizde ne kendinize ne de bakım verdiğiniz kişiye yardımcı olabilirsiniz.

Yakınımı bir bakım merkezine yerleştirdiğim için suçluluk duyuyorum, bu geçer mi?

Bu karardan sonra suçluluk hissetmek çok yaygındır ve zamanla yumuşayabilir. Kararı hangi koşullarda, hangi seçenekler arasında verdiğinizi hatırlamak ve yakınınızla bağınızı ziyaretler, telefonlar ve küçük ritüellerle sürdürmek bu süreci kolaylaştırır. Duygu uzun süre yoğun kalırsa bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir.

Kaybettikten sonra "Daha çok yapabilirdim" düşüncesinden kurtulamıyorum, ne yapmalıyım?

Yas sürecinde suçluluk çok sık görülür ve geçmişi bugünün bilgisiyle yargılamaktan beslenir. O dönemde hangi koşullarda, hangi bilgilerle hareket ettiğinizi hatırlamak önemlidir. Suçluluk aylarca yoğun biçimde sürüyorsa yas konusunda destek almak yararlı olabilir.

Kardeşlerim bakıma katılmıyor ve ben hem kızgın hem suçlu hissediyorum. Bu normal mi?

Evet, bu iki duygu sık sık birlikte görülür. Kardeşlerinizle somut görev paylaşımı üzerine konuşmak, beklentilerinizi açıkça ifade etmek ve gerekirse ortak bir aile görüşmesi planlamak gerginliği azaltabilir.

• #bakım veren
• #hasta yakını
• #suçluluk
• #hasta psikolojisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler