Ev Ağaç İnsan Testi: Çizimler Ne Söyler, Ne Söyleyemez?

Ev ağaç insan testi nedir, çizimden tanı konabilir mi? Nasıl uygulandığı, popüler yorumların neden yanıltıcı olduğu ve araştırmaların söyledikleri.

Okuldan eve dönen dokuz yaşındaki oğlunuz, rehberlik servisinde "bir ev, bir ağaç ve bir insan" çizdiğini anlatıyor. Siz merak edip internette arama yapıyorsunuz ve karşınıza uzun listeler çıkıyor: Penceresi olmayan ev içe kapanıklık, kovuklu ağaç geçmişte yaşanmış bir travma, elleri çizilmemiş insan figürü ise çaresizlik demekmiş. Oğlunuzun ağacında bir kovuk olduğunu hatırlıyorsunuz ve o geceyi huzursuz geçiriyorsunuz. Ev ağaç insan testi, ebeveynlerin en çok merak ettiği ve en çok yanlış anlaşılan değerlendirme araçlarından biridir. Bu yazıda bu çizim çalışmasının nasıl uygulandığını, popüler yorumların neden yanıltıcı olduğunu, araştırmaların bu tür çizimlerin güvenilirliği hakkında ne söylediğini ve bir çizim çalışması yapıldığında ebeveyn olarak neleri sorabileceğinizi ele alıyoruz.

Ev Ağaç İnsan Testi Nedir?

Ev ağaç insan testi, kişiden bir ev, bir ağaç ve bir insan çizmesinin istendiği projektif bir çizim çalışmasıdır. "Projektif" kelimesi, kişinin belirsiz ya da serbest bir göreve verdiği yanıtın, onun iç dünyasına dair bir şeyler yansıtabileceği varsayımına dayanır. Çizimden sonra çoğu zaman kişiye çizdikleriyle ilgili sorular sorulur: "Bu evde kim yaşıyor?", "Bu ağaç kaç yaşında?", "Bu insan şu an ne hissediyor?" gibi.

Uygulama genellikle şöyle ilerler:

• Kişiye kâğıt ve kurşun kalem, bazen de boya kalemleri verilir.
• Ev, ağaç ve insan figürleri ayrı kâğıtlara ya da aynı kâğıda çizilir.
• Uygulayıcı çizim sürecini gözlemler: Kişi nereden başladı, ne kadar sürede bitirdi, silgi kullandı mı, hangi kısımda duraksadı?
• Çizim bittikten sonra kişiyle çizimleri hakkında konuşulur.

Bu çalışma çocuklarla olduğu kadar ergen ve yetişkinlerle de kullanılabilir. Okullarda, kliniklerde ve bazı değerlendirme süreçlerinde karşınıza çıkabilir.

Burada en önemli nokta şudur: Ev ağaç insan testi, standart puanlaması ve güçlü geçerlilik kanıtları olan bir ölçüm aracı gibi değil, daha çok konuşmayı başlatan ve gözlem fırsatı sunan bir çalışma olarak düşünülmelidir. Neden böyle olduğunu aşağıda araştırmalarla birlikte açıklıyoruz.

Popüler Yorumlar: Penceresiz Ev, Kovuklu Ağaç, Elsiz İnsan

İnternette ve sosyal medyada ev ağaç insan çizimleri hakkında çok sayıda "anlam listesi" dolaşır. Bunlardan bazıları şöyledir:

• Evin kapısı küçükse kişi dünyaya kapalıdır.
• Bacadan duman çıkıyorsa evde gerginlik vardır.
• Ağaçta kovuk varsa geçmişte bir travma yaşanmıştır.
• Ağacın kökleri belirginse kişi geçmişine bağlıdır.
• İnsan figürünün elleri yoksa kişi kendini çaresiz hisseder.
• Figür kâğıdın köşesine çizilmişse kişi güvensizdir.
• Koyu ve bastırılarak çizilmiş çizgiler öfkeye işaret eder.

Bu listeler çekicidir; çünkü karmaşık bir insan iç dünyasını birkaç basit kurala indirger. Ama tam da bu nedenle yanıltıcıdırlar. Bir çocuğun ağacına kovuk çizmesinin sayısız nedeni olabilir: Okul bahçesindeki ağaçta kovuk vardır, bir çizgi filmde sincabın yaşadığı kovuğu görmüştür, kovuk çizmek hoşuna gider ya da sadece kâğıdın o kısmı boş kalmasın istemiştir. Elleri çizilmemiş bir figür, çoğu zaman ellerin çizmesi zor olduğu için öyle kalmıştır.

Bir çizim, çocuğun iç dünyasına açılan bir kapı olabilir; ama kapıdan içeri çocuğun kendisiyle birlikte girilir, onun yerine değil.

Ev Ağaç İnsan Testi Ne Söyleyemez? Araştırmaların Söyledikleri

Çizim testlerinin bilimsel güvenilirliği uzun yıllardır tartışılmaktadır. Bu tartışmanın önemli kaynaklarından biri, Lilienfeld, Wood ve Garb'ın 2000 yılında Psychological Science in the Public Interest dergisinde yayımlanan kapsamlı değerlendirmesidir. Bu çalışmaya göre projektif testler arasında insan figürü çizimlerinin geçerlilik kanıtı en sınırlı olanlardandır. Yazarlar, çocuk istismarını saptamaya yönelik çizim araçlarında bağımsız ekiplerce tekrarlanmış bulguların yok denecek kadar az olduğunu ve yayın yanlılığına dair işaretler bulunduğunu da belirtir.

İnsan figürü çizimlerinin zekâ ölçümünde kullanımıyla ilgili bir çalışmada (Imuta ve ark., 2013, PLOS ONE), "Bir İnsan Çiz" puanlarının Wechsler zekâ ölçekleriyle yalnızca zayıf ile orta düzeyde ilişkili olduğu bulunmuştur. Araştırmacılar bu nedenle çizim puanlarına zekâ ölçümünde güvenilmemesi gerektiğini vurgular.

Çocuk çizimleri üzerine yapılan bir derleme de, çizimlerin çocuğun motivasyonu, ilgisi, grafik becerisi, o günkü hâli ve hatta elindeki boyalar gibi pek çok etkenden etkilendiğini; istismar tespitinde düşük geçerlilik ve güvenilirlik gösterdiğini aktarır.

Bu bulguları gündelik dile çevirirsek:

1. Aynı çocuk, farklı günlerde farklı çizimler yapabilir. Yorgun, aç, sıkılmış ya da heyecanlı olması çizimi değiştirir.
2. Farklı uygulayıcılar aynı çizimi farklı yorumlayabilir. Sabit ve güvenilir bir puanlama olmadığında yorum, yorumlayanın bakış açısına bağlı kalır.
3. Çizim becerisi yaşa ve gelişime göre değişir. Beş yaşındaki bir çocuğun elsiz figürü ile on dört yaşındaki bir gencin elsiz figürü aynı şey değildir.
4. Çizim tek başına tanı koymak için yeterli değildir. Ne depresyon, ne kaygı, ne istismar, ne de zekâ düzeyi bir çizimden güvenle çıkarılabilir.

Bu, çizimlerin hiçbir işe yaramadığı anlamına gelmez. Ama ne işe yaradıklarını doğru yerde tanımlamak gerekir.

Bu yorumlar neden hâlâ bu kadar yaygın?

Bilimsel tartışmaya rağmen çizim yorumlarının bu kadar ilgi görmesinin anlaşılır nedenleri var. Birincisi, çizimler somuttur; elinizde tutabildiğiniz bir kâğıt, soyut bir ruh hâlinden daha anlaşılır görünür. İkincisi, yorumlar çoğu zaman "tutar" gibi gelir: Hemen herkes kendini biraz içe kapanık, biraz güvensiz ya da biraz yorgun hissettiği için, genel ifadeler kişiye özel bir tespit gibi algılanabilir. Üçüncüsü, kısa ve kesin cevaplar insanı rahatlatır; "Çocuğunuzun çiziminde kovuk var, demek ki şu oldu" demek, belirsizlikle yaşamaktan daha kolaydır. Ancak bu rahatlama, yanlış bir yöne çevrilmiş kaygının ya da gözden kaçan gerçek bir ihtiyacın bedelini taşıyabilir.

Peki Çizimler Ne İşe Yarar?

Ev ağaç insan çizimi ve benzeri çalışmalar, uygun biçimde kullanıldığında şu açılardan değerli olabilir:

• Konuşmayı başlatmak: Doğrudan "Evde neler oluyor?" sorusuna "Bilmem" diyen bir çocuk, çizdiği evdeki insanlar hakkında konuşurken daha rahat olabilir. Resim, çocukla konuşmayı açan bir araçtır.
• İlişki kurmak: Çizim, özellikle ilk görüşmelerde gerginliği azaltır ve çocukla uzman arasında rahat bir ortam oluşturur.
• Gözlem fırsatı sunmak: Çocuğun göreve nasıl yaklaştığı, ne kadar sürede başladığı, hata yaptığında nasıl tepki verdiği gibi davranışlar, çizimin içeriğinden daha bilgilendirici olabilir.
• Çocuğun kendi anlatımını duymak: Bir figürün anlamını açıklamada asıl söz, çizen kişiye aittir. Uzmanın görevi yorum dayatmak değil, merakla sormaktır.

Değerlendirme her zaman çok kaynaklı yapılır: çocukla yapılan görüşme ve oyun gözlemi, ebeveynlerle görüşme, gerektiğinde öğretmenden alınan bilgi ve uygun durumlarda standart, geçerliliği gösterilmiş testler. Çizim bu bütünün küçük bir parçası olabilir; tek başına bir karar dayanağı olamaz. Çocuk resimleriyle ilgili yaygın yanlışları daha ayrıntılı ele aldığımız çocuk resimleri analizi yazısına da göz atabilirsiniz.

Yazının başındaki örneğe dönelim. Bir uzman, dokuz yaşındaki çocuğun kovuklu ağacını gördüğünde ona bir yorum söylemek yerine şöyle sorabilir: "Bu ağaçta biri yaşıyor mu?" Çocuk gülümseyerek ağacın içinde bir sincap ailesi olduğunu, kışın orada saklandıklarını anlatır. Ardından sohbet, sincapların kışa nasıl hazırlandığından, çocuğun kendi evinde kendini güvende hissettiği köşeye kadar uzanabilir. Burada değerli olan kovuğun "anlamı" değil, kovuğun açtığı konuşmadır. Bir çizim çalışmasının en verimli hâli, çocuğun sesinin yorumlayanın sesinden daha yüksek çıktığı hâlidir. Uzman da ebeveyn de çizime baktıktan sonra, "Ben bu resimde ne görüyorum?" sorusundan önce "Çocuk bu resimde bana ne anlatmak istiyor?" sorusunu sorabilir.

Çizimler kime aittir?

Bir değerlendirme ya da terapi sürecinde yapılan çizim, onu yapan kişiye aittir. Bu nedenle çizimin saklanması, fotoğraflanması ya da başkalarına gösterilmesi ancak açık izinle olmalıdır; çocuklarda bu izin hem ebeveynden alınır hem de çocuğun kendi rızası gözetilir. Çizimler gizlilik kapsamındadır ve okulda ya da evde bir çocuğun resmi "tanı" amacıyla başkalarına dolaştırılmaz. Ayrıca çizimin anlamını uzman dayatmaz; "Bu ağaç senin annen" gibi bir yorum yerine, anlam çocukla birlikte ve onun hızında keşfedilir. Bu ilkeler, çizimi çocuğu tanımlayan bir belge olmaktan çıkarıp onunla kurulan güvenli ilişkinin bir parçası hâline getirir.

Çocuğunuza Ev Ağaç İnsan Testi Uygulandıysa Ne Yapabilirsiniz?

Çocuğunuza okulda ya da başka bir yerde bir çizim çalışması yapıldıysa endişelenmeden önce şu soruları sormak yararlı olabilir:

• Çalışmanın amacı neydi? Bir tanışma etkinliği miydi, yoksa bir değerlendirme sürecinin parçası mıydı?
• Çizimi kim değerlendirdi? Bu alanda eğitim almış bir ruh sağlığı uzmanı mı, yoksa genel bir etkinlik kapsamında mı yapıldı?
• Başka hangi bilgilerle birlikte değerlendirildi? Görüşme, gözlem ya da standart testler kullanıldı mı?
• Sizinle paylaşılan sonuç neye dayanıyor? "Çizimde şu var, demek ki şu sorun var" gibi tek bir ayrıntıya dayanan bir yorum yapıldıysa, bunun dayanağını sormaya hakkınız var.
• Çizim nerede saklanıyor ve kimler görebiliyor? Çocuğun yaptığı resim kişisel bir üründür ve gizlilik kapsamında değerlendirilmelidir.

Evde de dikkat etmeniz gereken birkaç nokta var:

• Çocuğunuzun çizimlerini internetteki listelerle karşılaştırarak "teşhis" koymaya çalışmayın. Bu, hem gereksiz kaygıya hem de çocuğunuza haksız bir bakışa yol açabilir.
• Çocuğunuza "Neden ağaca kovuk çizdin?" diye sorgulayıcı bir tonda sormayın. Merak ediyorsanız "Bu ağacın bir hikâyesi var mı?" gibi açık uçlu ve oyunlu bir soru tercih edin.
• Çocuğunuzun çizimlerini sosyal medyada "Sizce ne anlatıyor?" diye paylaşmayın. Bu hem çocuğun mahremiyetini zedeler hem de sizi birbirinden farklı ve çoğu zaman temelsiz yorumlarla baş başa bırakır.

Yetişkinler ve ev ağaç insan çizimi

Bazı yetişkinler de bu çizimle bir atölyede, bir kişisel gelişim etkinliğinde ya da bir değerlendirme sürecinde karşılaşır. Yetişkinler için de aynı ilke geçerlidir: Çizim, kendinizle ilgili düşünmeye başlamak için ilginç bir araç olabilir; ama kişiliğiniz, ruh sağlığınız ya da yetenekleriniz hakkında kesin bir hüküm vermez. Bir etkinlikte çiziminiz üzerinden size hakkınızda kesin sonuçlar söylenirse, bunları temkinle karşılamanız yerinde olur. Çizimin size düşündürdüklerini merak etmek ise her zaman serbesttir; bunu bir yargı olarak değil, bir soru olarak taşımak yeterlidir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Çocuğunuzun çizimlerindeki tek bir ayrıntı, destek almak için bir neden değildir. Ancak çizimlerin ötesinde, çocuğunuzun gündelik hayatında şu işaretleri fark ediyorsanız bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur:

• Uyku, iştah ya da oyun alışkanlıklarında belirgin ve süregen değişiklikler,
• Arkadaşlarından, okuldan ya da sevdiği etkinliklerden uzaklaşma,
• Sık öfke patlamaları, ağlama nöbetleri ya da yaşına uygun olmayan korkular,
• Yaşadığı bir olaydan sonra davranışlarında belirgin değişiklik,
• Çocuğunuzun kendisine zarar vermesi ya da ölümden sık söz etmesi. Böyle bir durumda beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayın.

Bu durumda yapılacak değerlendirme, tek bir çizime değil, çocuğunuzla ve sizinle yapılan görüşmelere, oyun gözlemine ve gerekiyorsa standart testlere dayanır. Psikolojik değerlendirmenin nasıl yapıldığını psikolojik testler yazısında, çocuklarla yürütülen çalışmaları ise çocuk ve oyun terapisi sayfasında okuyabilirsiniz. Terapide resim ve oyun, çocuğun kendini ifade etmesine alan açan araçlar olarak kullanılabilir; ama amaç onun resimlerini "okumak" değil, onunla birlikte anlam keşfetmektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ev ağaç insan çizimiyle çocuğun zekâsı ölçülebilir mi?

Hayır. Araştırmalar, insan figürü çizimlerinden elde edilen puanların standart zekâ testleriyle yalnızca zayıf ile orta düzeyde ilişkili olduğunu göstermektedir. Zekâ ve bilişsel beceriler, geçerliliği gösterilmiş standart testlerle ve uzman değerlendirmesiyle ölçülür.

Çizimden çocuğun istismara uğradığı anlaşılabilir mi?

Çizimler bu konuda güvenilir bir gösterge değildir; araştırmalar istismar tespitinde düşük geçerlilik ve güvenilirlik bildirir. Çocuğunuzla ilgili böyle bir endişeniz varsa, çizimlere değil, çocuğunuzun davranışlarına ve anlattıklarına odaklanın ve bir uzmana başvurun.

Okul çocuğumun çizimini benden izinsiz başkalarıyla paylaşabilir mi?

Çocuğun yaptığı resim kişisel bir üründür ve değerlendirme amacıyla yapılan çizimler gizlilik kapsamında ele alınmalıdır. Çizimin nasıl saklandığını, kimlerle paylaşıldığını okulun rehberlik servisine sormaya hakkınız vardır.

• #projektif testler
• #çocuk resimleri
• #psikolojik değerlendirme
• #ebeveynlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler