Rorschach Testi: Mürekkep Lekeleri Ne Anlatır?

Rorschach testi nedir, nasıl uygulanır, mürekkep lekelerine verilen yanıtlar nasıl değerlendirilir? Projektif testleri merak edenler için gerçekçi bir rehber.

Filmlerde sık görülen bir sahnedir: Gözlüklü bir psikiyatrist, karşısındaki kişiye simetrik bir mürekkep lekesi gösterir ve "Ne görüyorsunuz?" diye sorar. Kişi "Bir kelebek" der, psikiyatrist bir şeyler not alır ve izleyici bu kısa cevaptan kişinin bütün iç dünyasının çözüldüğünü düşünür. İnternette de "Mürekkep lekesinde ne gördüğün kişiliğini ele veriyor" başlıklı testler dolaşır. Rorschach testi, popüler kültürün en çok tanıdığı psikolojik testlerden biridir; ama bu tanıdıklık, testin gerçekte ne olduğunu çoğu zaman gölgeler. Bu yazıda Rorschach testinin nereden geldiğini, nasıl uygulandığını, yanıtların gerçekte nasıl değerlendirildiğini, hangi durumlarda kullanıldığını ve neden hem değerli hem de tartışmalı bir araç olduğunu anlatıyorum.

Rorschach Testi Nedir?

Rorschach testi, İsviçreli psikiyatrist Hermann Rorschach'ın 1921'de yayımladığı çalışmaya dayanan, mürekkep lekelerinden oluşan bir kişilik değerlendirme aracıdır. Rorschach, çocukluğundan beri bilinen bir oyundan, kâğıda mürekkep damlatıp katlayarak şekiller oluşturma oyunundan yola çıkmış; ancak bu lekeleri rastgele değil, uzun denemeler sonucunda seçmiştir. Kitabının yayımlanmasından kısa bir süre sonra, henüz otuzlu yaşlarındayken hayatını kaybetmiş ve yöntemin gelişimini göremeden geride bırakmıştır.

Test, on karttan oluşur. Kartların bir kısmı yalnızca siyah ve gri tonlarındadır, bir kısmında siyahın yanında kırmızı bulunur, bir kısmı ise çok renklidir. Kartlardaki lekeler simetriktir ve belirli bir şeyi temsil etmez; ama tamamen anlamsız da değildir. Her biri, insan zihninin anlam üretmeye çalışacağı kadar belirsiz, ama birçok kişinin benzer şeyler görebileceği kadar da yapılandırılmıştır.

Bu test, projektif testler olarak adlandırılan grubun en bilinen örneğidir. Projektif testlerin temel varsayımı şudur: Kişi belirsiz bir uyaranla karşılaştığında, onu anlamlandırmak için kendi algı biçimini, düşünme tarzını, ihtiyaçlarını ve duygularını kullanır. Yani lekede ne gördüğünüz, lekenin kendisinden çok sizin onu nasıl işlediğinizle ilgilidir.

Rorschach Testi Nasıl Uygulanır?

Uygulama genellikle iki aşamada yapılır.

Yanıt aşaması: Uygulayıcı kartları belirli bir sırayla tek tek verir ve "Bu ne olabilir?" diye sorar. Kişi istediği kadar yanıt verebilir; kartı çevirebilir, uzaktan ya da yakından bakabilir. Uygulayıcı, verilen yanıtları kelimesi kelimesine yazar. Doğru ya da yanlış bir yanıt yoktur ve uygulayıcı yanıtlar hakkında yorum yapmaz.

Soruşturma aşaması: Tüm kartlara yanıt verildikten sonra uygulayıcı kartları tekrar gösterir ve her yanıt için "Nerede gördünüz?" ve "Size onu öyle gösteren neydi?" gibi sorular sorar. Bu aşama, puanlama için kritik önemdedir; çünkü aynı "kelebek" yanıtı, kartın tamamında ya da küçük bir parçasında, biçim nedeniyle ya da renk nedeniyle görülmüş olabilir ve bunların her biri farklı bilgi taşır.

Uygulama, kişinin verdiği yanıt sayısına göre değişmekle birlikte genellikle bir saat civarında sürer. Puanlama ve yorumlama ise uygulamadan sonra, ayrıca zaman ayrılarak yapılır ve oldukça emek ister.

Teste girecek biri için birkaç bilgi rahatlatıcı olabilir:

• Uygulayıcının yanıtlarınızı yazması ya da kartı nasıl tuttuğunuzu not alması olağandır.
• Çok az ya da çok fazla yanıt vermek "kötü" değildir; uygulayıcı bu durumu standart yönergelerle karşılar.
• "Bunu söylersem ne düşünür?" kaygısı çok yaygındır. Aklınıza ne geliyorsa onu söylemeniz, kendinizi düzeltmeye çalışmanızdan daha anlamlı bilgi verir.

Pek çok kişi teste girmeden önce "Aklımı okuyacaklar mı?", "Bir şey saklarsam anlaşılır mı?" gibi düşüncelerle gelir. Bu duygular çok anlaşılırdır; belirsiz bir görevle karşılaşmak ve ne sonuç çıkacağını bilmemek, insanı açıkta kalmış hissettirebilir. Böyle hissediyorsanız uygulamadan önce sormak hakkınızdır: Bu test neden uygulanıyor, sonuçları kim görecek, sonuçlar benimle ne zaman ve nasıl paylaşılacak? Bu soruların açık yanıtları, testi bir sınav gibi değil, kendinizi tanımaya yönelik bir adım gibi yaşamanızı kolaylaştırır. Uygulama sırasında yorulduğunuzu ya da bunaldığınızı fark ederseniz bunu söylemeniz de son derece olağandır.

Yanıtlar Nasıl Değerlendirilir?

Popüler inanışın aksine, testin yorumu "Kelebek gördüyse özgürlüğe düşkündür" gibi sembol sözlüklerine dayanmaz. Günümüzde kullanılan sistemler, her yanıtı belirli boyutlara göre kodlar ve bu kodların toplamından elde edilen örüntülere bakar. Kodlanan başlıca boyutlar şunlardır:

• Konum: Yanıt kartın tamamına mı, büyük bir bölümüne mi, küçük ve sıra dışı bir ayrıntısına mı dayanıyor?
• Belirleyiciler: Yanıtı oluşturan şey biçim mi, renk mi, gölgelendirme mi, yoksa algılanan bir hareket mi? Örneğin "dans eden iki kişi" yanıtında hareket algısı vardır.
• İçerik: Yanıt insan, hayvan, doğa, nesne, anatomi gibi hangi kategoriye giriyor?
• Biçim niteliği: Görülen şey, lekenin şekline ne kadar uyuyor? Başkalarının da kolayca görebileceği bir şey mi, yoksa lekeyle zor bağdaşan bir algı mı?
• Yaygın yanıtlar: Bazı kartlarda pek çok kişinin verdiği belirli yanıtlar vardır. Bu yanıtları verip vermemek, kişinin ortak algıya ne kadar katıldığı hakkında bilgi verir.

Bu kodlamalar için en yaygın kullanılan çerçeve, John Exner'in geliştirdiği Kapsamlı Sistem olmuştur. Daha yakın dönemde, Kapsamlı Sistem'in birikimi üzerine kurulan ve araştırma desteği zayıf görülen bazı göstergeleri ayıklayan yeni bir sistem (R-PAS) de geliştirilmiştir.

Bilerek kartlardaki lekelerin neye benzediğinden ya da hangi yanıtların yaygın olduğundan burada söz etmiyorum. Bunun nedeni, testin geçerliliğinin kişinin kartlarla ilk kez ve önyargısız karşılaşmasına bağlı olmasıdır. Kartları ve "doğru" yanıtları önceden incelemek, kendi değerlendirmenizi anlamsız hâle getirebilir.

Mürekkep lekesi bir ayna değil, bir pencere kenarıdır: Kişinin dünyaya nasıl baktığını gösterir, ama manzaranın tamamını tek başına anlatmaz.

Rorschach Testi Neyi Ölçebilir, Neyi Ölçemez?

Rorschach testi, kişinin belirsiz bir durumda nasıl düşündüğünü ve algıladığını görmek için kullanılır. Doğru kullanıldığında şu konularda bilgi sağlayabilir:

• Düşünce ve algı süreçleri: Kişinin algısının gerçeklikle ne ölçüde uyumlu olduğu, düşüncelerinin ne kadar düzenli ilerlediği. Bu, özellikle psikotik belirtilerden şüphelenildiği durumlarda önemlidir.
• Duyguların düzenlenmesi: Yoğun ya da renkli uyaranlar karşısında kişinin duygularını nasıl karşıladığı, onlarla mı boğulduğu, yoksa onları uzak mı tuttuğu.
• Baş etme kaynakları: Kişinin stresle başa çıkmak için kullanabileceği iç kaynakların ne ölçüde olduğu.
• İlişkilere bakış: İnsan figürlerini nasıl algıladığı, ilişkileri işbirliğine mi yoksa tehdide mi dayalı gördüğü.

Bununla birlikte testin yapamayacağı şeyler de vardır:

• Tek başına bir tanı koyamaz. Depresyon, kaygı bozukluğu ya da kişilik bozukluğu gibi tanılar; klinik görüşme, öykü ve başka değerlendirmelerle birlikte konur.
• Bir yalan makinesi değildir; kişinin geçmişte ne yaşadığını ya da neyi sakladığını ortaya çıkarmaz.
• "Gerçek kişiliğinizi" gösteren tek bir sonuç vermez.
• Kişinin gelecekte ne yapacağını öngörmek için tek başına kullanılmamalıdır.

Rorschach Neden Tartışmalı?

Rorschach, psikoloji tarihinin en çok tartışılan değerlendirme araçlarından biridir. Bu tartışmayı bilmek, testi ne yüceltmek ne de tamamen reddetmek açısından önemlidir.

Eleştirilerin bir kısmı, farklı uygulayıcıların aynı yanıtları ne ölçüde aynı biçimde puanladığına ilişkindir. Bir kısmı da kullanılan normların, yani karşılaştırma için kullanılan "olağan" yanıt örüntülerinin, kişileri gereğinden fazla sorunlu gösterip göstermediğiyle ilgilidir. Kültürel farklılıklar da önemli bir başlıktır: Bir kültürde yaygın olan bir algı, başka bir kültürde daha nadir olabilir. Türkiye'de yapılan uygulamalarda yorumcunun bu kültürel boyutu göz önünde bulundurması gerekir.

Öte yandan sistematik puanlama yaklaşımlarıyla, özellikle düşünce bozukluklarının ve algısal çarpıklıkların değerlendirilmesinde testin işe yarar bilgi verdiğini gösteren çalışmalar da vardır. Bugün alandaki genel görüş, Rorschach'ın bazı sorular için yararlı, bazıları için ise uygun olmayan bir araç olduğu yönündedir. Hangi soru için kullanıldığı, sonucun değerini belirler.

Bu noktada internetteki "mürekkep lekesi testleri" ile klinik uygulama arasındaki farkı da belirtmek gerekir. Sosyal medyada paylaşılan bir lekeye "Ben bir kurt görüyorum" demek ve ardından "Kurt görenler lider ruhludur" sonucunu okumak, Rorschach'ın kendisiyle neredeyse hiçbir ortak noktası olmayan bir eğlencedir. Klinik uygulamada ne tek bir yanıt ne de tek bir kart yorumlanır; onlarca yanıtın standart kurallara göre kodlanmasıyla elde edilen örüntülere, kişinin öyküsüyle birlikte bakılır. Bu yüzden internette yaptığınız bir testin sonucu sizi ne rahatlatmalı ne de endişelendirmelidir.

Rorschach Testi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Türkiye'de Rorschach testi daha çok hastanelerin psikiyatri birimlerinde, adli değerlendirmelerde ve kapsamlı kişilik değerlendirmesi gerektiren durumlarda kullanılır. Testin uygulanması, puanlanması ve yorumlanması uzun süreli özel eğitim gerektirir.

Kullanıldığı başlıca durumlar şunlardır:

• Bir kişinin belirtilerinin anlaşılmasının güç olduğu, klinik görüşmenin yeterli bilgi vermediği durumlar
• Düşünce bozukluğu ya da gerçeği değerlendirmede güçlük şüphesi
• Kişinin kendini anlatmakta zorlandığı ya da sorulara savunmacı yanıt verdiği durumlar
• Kapsamlı bir kişilik değerlendirmesi isteyen tedavi planlaması süreçleri
• Mahkeme ya da resmî kurum talebiyle yapılan değerlendirmeler

Diyelim ki yirmili yaşlarında bir genç, bir süredir insanların kendisi hakkında konuştuğunu hissettiğini, kalabalık yerlerde bunaldığını anlatıyor. Bu deneyimler yoğun bir sosyal kaygının parçası olabileceği gibi, düşünce süreçlerinde daha farklı bir değişimin işareti de olabilir. Görüşmede genç oldukça savunmacı ve kısa yanıtlar veriyor. Böyle bir durumda kapsamlı bir test bataryası, Rorschach dahil, klinisyene ek bir pencere açabilir; sonuç, psikiyatri hekiminin değerlendirmesiyle birlikte tedavi planına yön verir.

Test genellikle tek başına değil, bir test bataryasının parçası olarak uygulanır. Bu batarya, kişilik envanterleri, zekâ testleri ya da TAT testi gibi başka projektif araçları içerebilir. Testlerin birbirini tamamlaması, tek bir aracın sınırlılıklarını dengeler. Psikolojik değerlendirmenin genel mantığını merak ediyorsanız psikolojik test nedir yazısına göz atabilirsiniz.

Değerlendirme Sonrasında Terapi Süreci

Bu değerlendirmenin asıl değeri, ortaya çıkan bilgilerin kişinin hayatına geri dönmesinde yatar. Değerlendirmeyi yapan uzmanın sonuçları kişiyle, anlaşılır bir dille ve teknik terimlere boğmadan paylaşması önemlidir. "Belirleyicilerinizde renk ağırlıklıydı" demek kimseye bir şey anlatmaz; ama "Yoğun duygularla karşılaştığınızda onları düşünerek düzenlemekten çok, onlara kapılma eğiliminiz olabilir; bu sizin günlük hayatınızda nasıl görünüyor?" diye sormak bir konuşma başlatır.

Diyelim ki bir kişi, yıllardır ilişkilerinde neden sürekli tetikte olduğunu anlamakta zorlanıyor. Değerlendirmede insan figürlerini çoğunlukla tehditkâr ya da birbirine zarar veren biçimlerde algıladığı görülüyor. Bu bulgu tek başına bir açıklama değildir; ama terapide "İnsanlarla ilgili ilk beklentiniz nedir?" sorusunu açmak için değerli bir kapı olabilir.

Terapide, değerlendirmede ortaya çıkan örüntüler, kişinin kendi deneyimiyle karşılaştırılır ve birlikte anlamlandırılır. Bireysel terapi sürecinde bu bilgiler, bilişsel davranışçı terapi ya da şema terapi gibi yapılandırılmış yaklaşımlarla, kişinin kendi hedefleri doğrultusunda kullanılır. Test sonucu, terapinin sonu değil, başlangıcı için bir haritadır.

Sonuç görüşmesinde kendinizi tanımadığınız ya da size uymadığını düşündüğünüz bir yorum duyarsanız, bunu söylemekten çekinmeyin. İyi bir geri bildirim, tek yönlü bir hüküm değil, karşılıklı bir konuşmadır. "Bu bana uymuyor" demeniz, uzmanın bulguyu sizin hayatınızdaki örneklerle yeniden değerlendirmesine fırsat verir ve çoğu zaman değerlendirmenin en verimli anlarından birine dönüşür.

Sıkça Sorulan Sorular

Rorschach testinde doğru ya da yanlış cevap var mı?

Doğru ya da yanlış cevap yoktur. Değerlendirme, ne gördüğünüzden çok nasıl gördüğünüze, yani kartın neresine baktığınıza, neyin sizi o yanıta yönelttiğine ve yanıtlarınızın genel örüntüsüne dayanır. Bu nedenle "iyi" yanıt vermeye çalışmak yerine aklınıza geleni söylemeniz daha anlamlıdır.

Kartları önceden internetten incelemek sonucu etkiler mi?

Evet, etkileyebilir. Testin değeri, kişinin kartlarla ilk kez ve hazırlıksız karşılaşmasına dayanır. Kartları ve yaygın yanıtları önceden incelemek, değerlendirmenin size dair gerçek bilgi vermesini zorlaştırır. Değerlendirme öncesinde bu konudaki merakınızı uygulayıcıyla konuşabilirsiniz.

Test sonuçlarımı kimler görebilir?

Klinik bir değerlendirmede sonuçlar gizlilik ilkesine tabidir ve sizinle, sizin onayınızla da tedavi ekibiyle paylaşılır. Mahkeme ya da resmî bir kurum tarafından istenen değerlendirmelerde ise raporun kime gideceği baştan bellidir ve bu durum uygulamadan önce size açıklanmalıdır. Emin değilseniz, teste başlamadan sormanız en sağlıklısıdır.

Mürekkep lekesi testi çocuklara uygulanır mı?

Uygulanabilir; çocuklar ve ergenler için de normlar ve yorumlama ilkeleri geliştirilmiştir. Ancak çocuklarda sonuçlar gelişim düzeyine göre çok farklı yorumlanır ve çoğu zaman oyun gözlemi, çizim ve aile görüşmesi gibi başka yöntemlerle birlikte değerlendirilir.

• #projektif testler
• #kişilik değerlendirmesi
• #mürekkep lekesi testi
• #psikolojik değerlendirme

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler