Genç yaşta ciddi hastalık, yaşıtlarınızdan kopmuş hissettirebilir. Kıyaslama, yalnızlık, kariyer ve ilişkilerle baş etmek için genç yetişkinlere öneriler.
Telefonunuzu açıyorsunuz: Bir arkadaşınız nişanlanmış, bir diğeri yurt dışında yüksek lisansa başlamış, bir başkası yeni evinin fotoğraflarını paylaşmış. Siz ise o sabah kan tahlili için hastane kuyruğundaydınız ve öğleden sonrayı yorgunluktan yatakta geçirdiniz. Yirmili ya da otuzlu yaşlar, toplumun "hayatın en dinamik dönemi" diye tarif ettiği yıllardır. Genç yaşta ciddi hastalık tanısı almak ise bu dinamizmin tam ortasında hayatı yavaşlatır, bazen de durdurur. Yaşıtlarınız ileri giderken sizin bir yerde beklediğinizi hissetmeniz çok anlaşılırdır. Bu yazıda genç yetişkinlikte ağır bir tanının getirdiği özel zorlukları, kıyaslama ve yalnızlık duygusunu, kariyer ve ilişkiler üzerindeki etkileri ve bu dönemde kendinize nasıl destek olabileceğinizi ele alıyorum. Tedavi seçenekleri ve tedavinin ileride çocuk sahibi olma gibi konulara etkisi gibi tıbbi sorular için her zaman sizi izleyen hekimle konuşmanızı öneririm.
Genç Yaşta Ciddi Hastalık Neden Farklı Bir Zorluktur?
Hastalık her yaşta zordur, ama genç yetişkinlikte bazı özel yükler getirir.
- "Sıram değildi" duygusu. Toplumda ciddi hastalıklar daha çok ileri yaşla ilişkilendirildiği için, gençken tanı almak bir haksızlık ya da yanlışlık gibi hissedilebilir. "Bu yaşta neden ben?" sorusu çok sık sorulur. Bu soruyu hastalıkta neden ben sorusu yazısında ayrıca ele alıyorum.
- Hayatın kurulma aşaması. Genç yetişkinlik; meslek seçimi, ilk iş, ilişki kurma, evden ayrılma ve aile kurma gibi büyük adımların atıldığı dönemdir. Hastalık bu adımların ortasında geldiğinde, kişi kendini yarıda kalmış bir hikâyenin içinde bulabilir.
- Yaşıtlarının deneyimsizliği. Arkadaşların çoğu henüz ciddi bir hastalıkla yakından karşılaşmamıştır. Ne diyeceklerini bilemez, bazen de uzaklaşırlar.
- Görünmezlik. Genç biri dışarıdan sağlıklı görünebilir. Bu nedenle toplu taşımada oturmak, iş yerinde mola istemek ya da bir etkinliği iptal etmek için kendini açıklamak zorunda kalabilir.
- Bağımsızlığın sarsılması. Yeni kazanılan bağımsızlık, tedavi süreci nedeniyle yeniden ebeveynlere bağımlı olmakla sarsılabilir. Bazı gençler aile evine geri dönmek zorunda kalır.
Yaşıtlar İlerlerken Geride Kalmak: Kıyaslama Duygusu
Genç yaşta ciddi hastalık yaşayan pek çok kişi, en zor duygulardan birinin kıyaslama olduğunu söyler. Arkadaşların düğünleri, terfileri, tatilleri ve bebekleri bir yandan sevindirir, bir yandan da yaralar.
Bu dönemde şu duygular bir arada yaşanabilir:
- Kıskançlık ve suçluluk. Bir arkadaşın mutluluğuna sevinememek, ardından bu yüzden suçluluk duymak çok yaygındır. Kıskançlık, kaybettiğiniz ya da ertelediğiniz şeylerin yasının bir parçasıdır; bu duyguyu yaşamak sizi kötü bir arkadaş yapmaz.
- Zaman kaybı korkusu. "Herkes ilerliyor, ben yerimde sayıyorum" düşüncesi, geleceğe dair kaygıyı artırır.
- Yabancılaşma. Arkadaşlarınızın sohbet konuları (iş değişikliği, ev kredisi, düğün hazırlıkları) size uzak gelebilir; sizin gündeminiz (tahlil sonuçları, yan etkiler, kontrol tarihleri) ise onlara.
Diyelim ki yirmi altı yaşında bir genç kadın, lenfoma tedavisi sürerken en yakın arkadaşının düğününe davet ediliyor. Düğüne gitmek istiyor, ama hem enerjisi hem de saçlarının döküldüğü bir dönemde fotoğraflarda yer almak konusunda kaygıları var. Sonunda kısa bir süre kalmaya karar veriyor; nikâhta bulunuyor, ardından eve dönüyor. Ertesi gün paylaşılan fotoğraflara bakarken hem orada olduğu için mutlu, hem de "Benim hayatım nerede kaldı?" diye üzgün. Bu kurgusal örnekteki iki duygu birbirini yok etmez; ikisi de aynı anda gerçektir.
Sosyal medya bu kıyaslamayı daha da keskinleştirir. Başkalarının hayatlarının en parlak anlarını, kendi en zor günlerinizle karşılaştırmak adil bir kıyas değildir. Bu konudaki genel dinamikleri sosyal medyada kıyaslama yazısında ele aldım. Tedavi dönemlerinde bazı uygulamalara ara vermek, bildirimleri kapatmak ya da yalnızca size iyi gelen hesapları takip etmek kendinizi korumanın basit yollarıdır.
Yaşıtlarınızın takvimi sizin takviminiz değildir; hastalık hayatınızı yavaşlatabilir, ama değerinizi azaltmaz.
Kimlik, Kariyer ve Gelecek Planları
Kimlik sorusu
Genç yetişkinlikte kişi kim olduğunu, ne istediğini keşfetmeye devam eder. Ağır bir tanı bu keşfin ortasında "Ben artık hasta biri miyim?" sorusunu getirebilir. Hastalık kimliğinizin bir parçası olabilir, ama tamamı değildir. İlgi alanlarınız, değerleriniz, mizah anlayışınız ve ilişkileriniz, tanınızdan önce de vardı ve hâlâ sizin bir parçanız.
Kariyer
Üniversitede okuyan bir genç için tedavi, dönem dondurmak ya da sınavları ertelemek anlamına gelebilir. Kariyerinin başındaki biri için ise uzun izinler, terfilerin kaçırılması ya da işten ayrılmak zorunda kalmak gündeme gelebilir. Türkiye'de KPSS ya da yüksek lisans sınavları gibi belirli takvimlere bağlı hedefler, hastalık nedeniyle ertelendiğinde ayrı bir hayal kırıklığı yaratır.
Bu noktada kariyeri tamamen askıya almak ya da hiçbir şey olmamış gibi devam etmeye çalışmak yerine, esnek ara yollar düşünmek işe yarayabilir: kısmi çalışma, uzaktan çalışma, ders yükünü azaltmak, hedefleri daha küçük adımlara bölmek. İş yerinizle ne kadarını paylaşacağınız konusunda kararsızsanız, hastalığımı iş yerinde söylemeli miyim yazısı yol gösterici olabilir.
İlişkiler ve aile kurma
Sevgilisi ya da eşi olan gençler için hastalık, ilişkiyi hem güçlendirebilir hem de zorlayabilir. Partnerin bakım veren rolüne geçmesi, ilişkinin dengesini değiştirebilir. Yeni biriyle tanışmayı düşünen gençler ise "Hastalığımı ne zaman söylemeliyim?" sorusuyla karşılaşır. Bunun belirli bir doğru zamanı yoktur; çoğu kişi güven duygusu oluştuğunda, kendi seçtiği bir anda paylaşmayı tercih eder.
Tedavinin ileride çocuk sahibi olmaya etkisi gibi konular, genç hastalar için çok önemli ve hassastır. Bu soruları tedavi başlamadan önce ya da mümkün olan en erken zamanda hekimle açıkça konuşmak, ileride pişmanlık yaşama riskini azaltır.
Partneriniz varsa, onun da kendi korkuları ve yorgunluğu olacağını unutmamak ilişkiyi korur. "Benim hastalığım yüzünden senin hayatın da değişti, sen nasılsın?" diye sormak, ilişkiyi tek yönlü bir bakım ilişkisi olmaktan çıkarır. Birlikte hastalıkla ilgisi olmayan küçük planlar yapmak, örneğin evde bir film gecesi ya da kısa bir sahil yürüyüşü, çift olarak bağınızı canlı tutar.
Yirmili ve Otuzlu Yaşlar: Hayat Dönemine Göre Farklılıklar
Yirmili yaşların başı
Bu dönemde gençler çoğu zaman hâlâ okuldadır ya da ilk işlerine başlamıştır. Ebeveynleriyle ilişkileri bağımsızlık ile bağlılık arasında gidip gelir. Hastalıkla birlikte ebeveynlerin yeniden her şeye karışmaya başlaması, gençte öfkeye ve çocuklaştırıldığı hissine yol açabilir. Hem destek almak hem de söz hakkını korumak için ebeveynlerle açık konuşmak önemlidir: "Yardımınıza ihtiyacım var, ama tedavim hakkındaki kararlara ben de katılmak istiyorum."
Yirmili yaşların sonu ve otuzlu yaşlar
Bu dönemde kariyer, uzun süreli ilişkiler ve aile kurma gibi konular daha belirgin hâle gelir. Küçük çocuğu olan genç bir anne ya da baba için hastalık, ebeveynlik rolüyle de iç içe geçer: "Çocuğuma nasıl bakacağım, ona ne anlatacağım?" Bu yaşlarda maddi sorumluluklar, kira ve krediler de daha ağırdır; hayat pahalılığı döneminde gelir kaybı korkusu ayrı bir stres kaynağıdır.
Genç yetişkinin anne babası için
Yetişkin çocuğu ağır bir tanı alan anne babalar da zor bir ikilem yaşar: Bir yandan onu yeniden koruma isteği, bir yandan da artık bir yetişkin olduğunu bilmek. Bu dönemde "Ne yapmamı istersin, ne yapmamamı istersin?" diye sormak, hem yakınlığı hem saygıyı korur. Hekim görüşmelerine katılmak için önce gencin onayını almak, bilgileri akrabalarla onun izni olmadan paylaşmamak da önemlidir.
Arkadaşlar ve Çevre Ne Söylemeli, Ne Söylememeli?
Genç yaşta ağır bir tanı alan bir arkadaşınız varsa, onu desteklemek için uzman olmanıza gerek yok. Ancak bazı cümleler daha çok iyi gelir.
İyi gelebilecek cümleler:
- "Sana nasıl destek olacağımı bilmiyorum ama yanında olmak istiyorum. Ne işine yarar?"
- "Cumartesi kahve içmeye gelebilir miyim? Yorgunsan son dakikada iptal etmen sorun değil."
- "Grupta seni yine çağıracağız. Gelemezsen de bilgin olsun istiyoruz."
Yorabilecek cümleler:
- "Sen gençsin, kesin atlatırsın."
- "Bak, benim kuzenim de aynısını yaşadı, şimdi turp gibi."
- "Bu kadar genç birine nasıl olur ki?"
- "Pozitif düşün, her şey düzelir."
Genç hastaların sık söz ettiği bir deneyim de arkadaş gruplarından yavaş yavaş unutulmaktır. Bir iki kez davete gelemeyen kişi bir süre sonra hiç çağrılmaz. Arkadaşlarınıza "Gelemesem bile çağrılmak bana iyi geliyor" demek, bu sessiz kopuşu önleyebilir.
Genç Yaşta Ciddi Hastalık Sürecinde Kendinize Nasıl Destek Olabilirsiniz?
Her şeyi kontrol etmek mümkün değildir; ama kontrolünüzde olan küçük alanları güçlendirmek iyi gelir.
- Yaşıtlarınızın takvimini değil, kendi takviminizi takip edin. Hedeflerinizi tamamen bırakmak yerine, tedavi dönemine uygun küçük adımlara bölün.
- Benzer yaştaki hastalarla bağ kurun. Genç hastalara yönelik destek grupları ya da çevrim içi topluluklar, "Benim yaşımda bunu yaşayan başkaları da var" duygusunu verir.
- Hastalık dışı alanlarınızı koruyun. Müzik, kitap, oyun, el işi ya da kısa yürüyüşler, kimliğinizin hastalıktan ibaret olmadığını hatırlatır.
- Duygularınıza yer açın. Öfke, kıskançlık ve yas, bu dönemin doğal parçalarıdır. Yazmak, güvendiğiniz biriyle konuşmak ya da bir uzmanla çalışmak bu duyguları işlemeye yardım eder.
- Kendinize karşı şefkatli olun. "Daha güçlü olmalıyım" yerine "Zor bir şey yaşıyorum ve elimden geleni yapıyorum" demeyi deneyin.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
Genç yaşta ağır bir tanının ardından üzüntü, öfke ve kaygı beklenen tepkilerdir. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir:
- Haftalardır süren derin umutsuzluk ve geleceğe dair hiçbir şey görememek
- Arkadaşlardan ve aileden tamamen uzaklaşmak, evden çıkmak istememek
- Tedaviyi aksatmak ya da kontrollere gitmekten kaçınmak
- Uyku ve iştahın belirgin biçimde bozulması
- Alkol ya da başka maddelerle duyguları bastırmaya çalışmak
Bazen yaşanan yük, "Yaşamanın bir anlamı kalmadı" gibi düşüncelere dönüşebilir. Böyle düşünceler aklınızdan geçiyorsa bunları yalnız taşımayın; güvendiğiniz biriyle paylaşın ve acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın. Depresif belirtiler belirginse psikiyatri hekimi değerlendirmesi de önemlidir. Bazı hastanelerde genç hastalara yönelik psikososyal destek birimleri bulunur; tedavi ekibinize bunu sorabilirsiniz.
Terapide Genç Yetişkinlikte Hastalık Nasıl Ele Alınır?
Psikolojik destek, tıbbi tedavinin yerini almaz; ama genç yetişkinlikte ağır bir hastalıkla yaşamanın duygusal yükünü taşımaya yardım edebilir. Bireysel terapi sürecinde kimlik, gelecek planları, ilişkiler ve kıyaslama gibi konular güvenli bir ortamda konuşulur.
Bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde "Hayatım mahvoldu", "Hiçbir zaman yaşıtlarıma yetişemeyeceğim" gibi düşünceler incelenir ve kişinin gerçek durumuna uygun, daha dengeli bakış açıları geliştirilir. Belirsizlikle yaşama, değerlere uygun hedefler belirleme ve zor duygularla baş etme becerileri de çalışılır. Kabul ve kararlılık temelli yaklaşımlar, hastalığı değiştiremediği durumlarda bile kişinin kendi değerlerine göre anlamlı bir hayat kurmasına destek olabilir. Tedavi nedeniyle evden çıkmakta zorlanan gençler için görüşmeler online olarak da yapılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Arkadaşlarımın mutluluğuna sevinemiyorum, bu normal mi?
Evet, çok normaldir. Kendi hayatınızda kaybettiğiniz ya da ertelediğiniz şeyler nedeniyle başkalarının mutluluğu acı verebilir. Bu duyguyu kabul etmek ve zaman zaman kendinizi bu tür paylaşımlardan korumak, arkadaşlıklarınıza zarar vermez.
Yeni tanıştığım birine hastalığımı ne zaman anlatmalıyım?
Belirli bir doğru zaman yoktur. Çoğu kişi, karşısındakine biraz güven duymaya başladığında ve kendini hazır hissettiğinde paylaşmayı tercih eder. Ne kadar ayrıntı vereceğinize siz karar verirsiniz.
Ailemin yanına geri taşınmak zorunda kaldım, kendimi çocuk gibi hissediyorum. Ne yapabilirim?
Bu çok yaygın bir duygudur. Ailenizle evdeki düzen, mahremiyet ve kararlar konusunda açık bir konuşma yapmak işe yarar. Kendi alanınızı ve bazı sorumlulukları korumak, bağımsızlık hissinizi destekler.
Hastalığım nedeniyle kariyer hedeflerimden vazgeçmeli miyim?
Tamamen vazgeçmek yerine hedeflerinizi yeniden düzenlemeyi düşünebilirsiniz. Tedavi süreciyle uyumlu, daha küçük ve esnek adımlar belirlemek hem umudu hem de gerçekçiliği korur. Bu konuda hekiminizle ve gerekirse bir kariyer danışmanıyla konuşmak yol gösterici olabilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
