NLP Nedir? Psikoterapiden Farkı ve Bilimsel Dayanağı

NLP nedir, psikoloji bu yöntem hakkında ne söylüyor? Temel kavramlar, araştırmaların gösterdikleri, psikoterapiden farkı ve katılmadan önce dikkat edilecekler.

Şirketiniz satış ekibini üç günlük bir eğitime gönderiyor; eğitimin adı "NLP ile İkna ve Etkili İletişim". Ya da bir tanıdığınız, "NLP master practitioner" sertifikası aldığını ve asansör korkunuzu tek seansta geçirebileceğini söylüyor. Kitapçılarda "Beyninizi yeniden programlayın" başlıklı kitaplar, sosyal medyada "Bilinçaltınızı NLP ile yönetin" videoları... Bu kadar yaygın bir kavram karşısında sormak doğal: NLP nedir, psikoloji bilimi bu konuda ne söylüyor? Bir psikoterapi yöntemi midir, yoksa bir kişisel gelişim akımı mı? Bu yazıda NLP'nin nereden çıktığını, temel kavramlarını, araştırmaların bu kavramlar hakkında neler gösterdiğini ve bir eğitime ya da seansa katılmadan önce bilmeniz gerekenleri ele alıyoruz.

NLP Nedir? Psikoloji Açısından Kısa Bir Tanım

NLP, "Nöro-Linguistik Programlama" ifadesinin kısaltmasıdır. 1970'lerde ABD'nin Kaliforniya eyaletinde, matematik ve bilgisayar alanında çalışan Richard Bandler ile dilbilimci John Grinder tarafından geliştirilmiştir. Kurucular, dönemin etkili bulunan bazı terapistlerinin, örneğin hipnoterapist Milton Erickson'ın, aile terapisti Virginia Satir'in ve Gestalt terapisinin kurucusu Fritz Perls'ün çalışma biçimlerini gözlemleyerek "modellemeye" ve bu başarıyı herkesin öğrenebileceği tekniklere dönüştürmeye çalışmıştır.

Adındaki üç kelime, yöntemin iddiasını özetler: Nöro (sinir sistemi ve algı), linguistik (dil) ve programlama (düşünce ve davranış kalıpları). NLP'ye göre insanlar dünyayı duyuları aracılığıyla algılar, bu algıyı dille kodlar ve öğrenilmiş "programlarla" davranır; bu programlar değiştirilerek kişinin duyguları ve davranışları hızla dönüştürülebilir.

Burada bir karışıklığa da değinmek gerekir: Teknoloji alanında "NLP" kısaltması, bilgisayarların insan dilini işlemesiyle ilgilenen doğal dil işleme (natural language processing) anlamında da kullanılır. Bu yazıdaki NLP'nin bununla bir ilgisi yoktur.

NLP'nin Temel Kavramları ve İddiaları

NLP eğitimlerinde sıkça karşılaşılan kavramlardan bazıları şunlardır:

• Temsil sistemleri: Her insanın baskın olarak görsel, işitsel ya da kinestetik (dokunsal ve duygusal) bir algı sistemi kullandığı ve iletişimde karşıdakinin sistemine uyum sağlamanın etkiyi artırdığı iddia edilir.
• Göz erişim ipuçları: Kişinin göz hareketlerinin, örneğin sağ üste ya da sol alta bakmasının, o an hangi temsil sistemini kullandığını, hatta doğru mu yalan mı söylediğini gösterdiği öne sürülür.
• Uyum kurma ve aynalama: Karşıdaki kişinin duruşunu, ses tonunu ve konuşma hızını yansıtarak hızla güven ilişkisi kurulabileceği söylenir.
• Çapalama: Belirli bir duygu durumunun bir dokunuş, kelime ya da hareketle ilişkilendirilip daha sonra bu "çapa" ile yeniden çağrılabileceği iddia edilir.
• Yeniden çerçeveleme: Bir olayın ya da davranışın anlamını farklı bir bakış açısıyla yeniden tanımlamak.
• Hızlı fobi teknikleri: Korkulan anıyı zihinde siyah beyaz bir film gibi, uzaktan ve geriye sararak izleme gibi tekniklerle fobilerin tek seansta giderilebileceği öne sürülür.

Bunlara ek olarak NLP eğitimlerinde dil kalıplarına da geniş yer ayrılır. Kişinin "Herkes beni dışlıyor" gibi genellemelerini "Herkes mi, tam olarak kim?" gibi sorularla açmaya yönelik soru kalıpları ile karşıdakini dolaylı ve belirsiz bir dille yönlendirmeyi amaçlayan telkin kalıpları bu bölümün temelini oluşturur.

Bu kavramların bir kısmı, psikolojinin başka alanlarında da karşılığı olan fikirlere benzer. Ancak NLP bunları kendine özgü bir kuramsal çerçeveye oturtur ve çoğu zaman çok hızlı ve çarpıcı sonuçlar vaat eder.

NLP Eğitimleri ve Seansları Nasıl İşler?

NLP genellikle kademeli sertifika programlarıyla öğretilir: "Practitioner", "master practitioner" ve "trainer" gibi düzeyler, birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişen sürelerle tamamlanır. Bu eğitimlere katılmak için genellikle psikoloji ya da sağlık alanında bir altyapı şartı aranmaz.

Türkiye'de NLP özellikle kurumsal eğitimlerde, satış ve liderlik programlarında, kişisel gelişim seminerlerinde ve bazı koçluk programlarında yaygın olarak kullanılıyor. Bunun yanında bireysel "NLP seansları" adı altında kaygı, fobi, özgüven eksikliği, sigara bırakma ya da kilo verme gibi konularda hizmet sunan uygulayıcılar da bulunuyor. Bu seanslar genellikle kısa sürelidir ve belirli tekniklerin uygulanmasına dayanır.

Diyelim ki bir bankada çalışıyorsunuz ve topluluk önünde konuşmaktan yoğun biçimde korkuyorsunuz. İş yerinizin gönderdiği NLP eğitiminde, sunum öncesinde başparmağınızla işaret parmağınızı birleştirerek "kendinden emin" duygunuzu çağırmayı öğreniyorsunuz. Eğitim salonunda bu teknik size iyi geliyor; ama ilk büyük toplantıda sesiniz yine titriyor, elleriniz terliyor. Kendi kendinize "Ben bunu bile beceremiyorum" diyorsunuz. Oysa yaşadığınız şey, kısa bir teknikle değil, adım adım yürütülen bir çalışmayla ele alınabilecek bir sosyal kaygı olabilir.

NLP Nedir, Psikoloji Bilimi Ne Diyor?

NLP'nin temel iddiaları 1980'lerden itibaren araştırmacılar tarafından sınanmıştır. Bu araştırmaların genel tablosu şöyledir:

• Temsil sistemleri ve göz hareketleri ile ilgili iddialar, yapılan çalışmalarda desteklenmemiştir. İnsanların baskın bir algı sistemine sahip olduğu ya da göz hareketlerinin düşünce biçimini veya yalan söylemeyi güvenilir biçimde gösterdiği bulgusuna ulaşılamamıştır.
• Ruhsal sorunların tedavisinde NLP'nin etkinliğine ilişkin araştırmaları bir araya getiren sistematik değerlendirmeler, kanıtların yetersiz ve düşük nitelikli olduğu sonucuna varmıştır.
• Bu nedenle pek çok akademisyen ve ruh sağlığı uzmanı, NLP'yi bilimsel dayanağı olmayan, hatta sözde bilimsel bir uygulama olarak değerlendirir.

Öte yandan NLP'de yer alan bazı fikirlerin psikolojide karşılığı vardır, ancak bu fikirler NLP'ye ait değildir. Örneğin terapötik ilişkide güven ve uyumun önemi, psikoterapi araştırmalarının en sağlam bulgularından biridir. Bir olaya farklı bir açıdan bakmayı sağlayan yeniden çerçeveleme, Bilişsel Davranışçı Terapideki bilişsel yeniden yapılandırmayı ve aile terapisindeki benzer teknikleri hatırlatır. Çapalama ise klasik koşullanma ilkesine benzer. Yani NLP'nin işe yarıyor gibi görünen parçaları, genellikle başka alanlardan alınmış ve orada çok daha sistematik biçimde araştırılmış ilkelerdir; NLP'nin bunlara eklediği kuramsal açıklamalar ise bilimsel olarak doğrulanmamıştır.

Bir yöntemin işe yarayıp yaramadığını anlamak için neden bu kadar titiz araştırmalara ihtiyaç duyulduğunu da açıklamak gerekir. İnsanlar bir şeyin kendilerine iyi geleceğine inandıklarında, kısa vadede gerçekten daha iyi hissedebilir; buna beklenti etkisi denir. Ayrıca pek çok sıkıntı zaman içinde kendiliğinden dalgalanır ve kişi genellikle en zor anında yardım arar, bu yüzden sonraki iyileşme yönteme mal edilebilir. Kontrol gruplarının kullanıldığı, sonuçların bağımsız kişilerce değerlendirildiği araştırmalar, bu etkenleri ayırarak bir yöntemin kendine özgü katkısını görmemizi sağlar. NLP'nin iddiaları bu tür sınamalarda büyük ölçüde desteklenmemiştir.

Bir tekniğin eğitim salonunda iyi hissettirmesi ile gerçek hayatta kalıcı bir değişim yaratması arasında çoğu zaman büyük bir mesafe vardır.

Kısacası "NLP nedir?" sorusuna psikoloji açısından verilebilecek dürüst yanıt şudur: Akılda kalıcı bir dili, iyi paketlenmiş tekniklerle birleştiren, ancak temel iddiaları bilimsel sınamalardan geçememiş bir kişisel gelişim yaklaşımı. Bu yanıt, NLP eğitimine katılmış herkesin hiçbir şey kazanmadığı anlamına gelmez; ama ruhsal bir sorun için başvurulacak bir tedavi olarak görülmemesi gerektiğini gösterir.

NLP Neden Hâlâ Bu Kadar Popüler?

Bilimsel eleştirilere rağmen NLP'nin yaygınlığını koruması şaşırtıcı görünebilir. Bunun birkaç nedeni vardır:

• Hızlı çözüm vaadi: Haftalar ya da aylar sürecek bir süreç yerine birkaç saatte değişim fikri çok çekicidir.
• Kontrol hissi: "Beyninizi programlayabilirsiniz" mesajı, kendini çaresiz hisseden biri için güçlü bir umut kaynağıdır.
• Etkileyici sunum: NLP eğitimleri genellikle enerjik, karizmatik ve kendinden emin eğitmenler tarafından, sahne gösterisini andıran bir atmosferde verilir.
• Kişisel tanıklıklar: "Benim fobim geçti" diyen katılımcıların hikâyeleri ikna edicidir. Ancak beklenti etkisi, grup havası ve kendiliğinden düzelme gibi etkenler ayrıştırılmadan bu hikâyelerden genel bir sonuç çıkarmak mümkün değildir.
• Gerçekten yararlı bazı beceriler: Dikkatli dinlemek, karşıdakinin bakış açısını anlamaya çalışmak, net hedefler koymak gibi beceriler zaten yararlıdır; ama bunların değeri NLP'nin özgün kuramından gelmez.

NLP Eğitimi ya da Seansı Öncesi Dikkat Edilmesi Gerekenler

NLP'ye ilgi duyuyorsanız, bunu kişisel bir merak ya da iletişim becerisi eğitimi olarak deneyimlemekle ruhsal bir sorunun tedavisi için kullanmak arasındaki farkı akılda tutmak önemlidir. Şu durumlar dikkatli olmanızı gerektirir:

• "NLP terapisti" unvanı: Bu unvan, psikoloji ya da psikoterapi eğitimi anlamına gelmez. Uygulayıcının hangi temel eğitimi aldığını sorun.
• Ruhsal bozuklukları tedavi etme iddiası: Panik bozukluğu, travma, depresyon ya da takıntı gibi tabloların birkaç NLP seansında çözüleceği vaadi, bilimsel bulgularla desteklenmez.
• "Bilinçaltını programlama" söylemi: Bu tür ifadeler pazarlama açısından çekicidir ama bilimsel bir karşılığı yoktur.
• Sürekli yeni sertifika basamakları: Bir sonraki düzeyin her şeyi çözeceği beklentisiyle giderek artan masraflar.
• Tedaviyi bırakma önerisi: Psikoterapiyi ya da hekiminizin önerdiği tedaviyi bırakmanızı öneren her yaklaşıma karşı temkinli olun.
• Etik kaygılar: Bazı satış eğitimlerinde NLP teknikleri, karşıdakinin farkında olmadan yönlendirilmesi amacıyla sunulur. İletişim becerilerinin manipülasyon için kullanılması, hem etik hem de ilişkisel açıdan sorunludur.

Benzer kaygılar koçluk alanı için de geçerlidir; bu konuyu yaşam koçu ile psikolog farkı yazımızda ele aldık.

Kanıta Dayalı Alternatifler: Terapide Bu Sorunlar Nasıl Ele Alınır?

İnsanlar NLP'ye çoğu zaman gerçek ve önemli ihtiyaçlarla gelir: bir korkudan kurtulmak, daha özgüvenli olmak, kaygıyla baş etmek, kötü alışkanlıkları bırakmak. Bu ihtiyaçların her biri için araştırmalarla desteklenmiş yaklaşımlar vardır.

Fobiler ve kaygı için Bilişsel Davranışçı Terapi temelli, kademeli maruz bırakma çalışmaları etkinliği iyi bilinen yöntemlerdendir. Kişi, korktuğu durumla terapistiyle birlikte planlanmış küçük adımlarla yüzleşir ve korkunun zamanla azaldığını deneyimler. Fobilerin nasıl ortaya çıktığını ve neler yapılabileceğini fobi nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Özgüven ve iletişim sorunlarında ise kişinin kendisi hakkındaki olumsuz inançları, sosyal durumlarda devreye giren otomatik düşünceleri ve kaçınma davranışları üzerinde çalışılır. Gerekirse iletişim becerileri rol oyunlarıyla seans içinde prova edilir.

Sigara, aşırı yeme ya da erteleme gibi alışkanlıklarda ise davranışın hangi durumlarda tetiklendiği, kişiye kısa vadede ne kazandırdığı ve onun yerine neyin konabileceği incelenir. Değişim, tek bir "programlama" anıyla değil, tekrar eden küçük adımlar ve geri dönüşlerin de olağan kabul edildiği bir süreçle gerçekleşir.

Bu yaklaşımların ortak noktası, tek bir tekniğe dayanmamaları, kişiye özgü bir değerlendirmeyle başlamaları ve ilerlemenin düzenli olarak gözden geçirilmesidir. BDT'nin ilkelerini bilişsel davranışçı terapi nedir yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz. Kaygı ve korkuların ele alındığı bu tür bir çalışmayı kaygı ve panik kapsamında yürütmek mümkündür.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Bir NLP eğitimine iletişim becerilerinizi geliştirmek amacıyla katılmak kişisel bir tercihtir. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir:

• Korku ya da kaygı, işinizi, ilişkilerinizi ya da gündelik hayatınızı belirgin biçimde kısıtlıyorsa,
• Panik atakları, yoğun mutsuzluk ya da uyku sorunları haftalardır sürüyorsa,
• Daha önce denediğiniz hızlı çözümlerin ardından kendinizi daha çaresiz hissediyorsanız,
• Geçmişteki travmatik deneyimler bugününüzü etkiliyorsa.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleriniz varsa, vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Sıkça Sorulan Sorular

NLP öğrenmek kişisel gelişime katkı sağlar mı?

Bazı katılımcılar, NLP eğitimlerinde dinleme, soru sorma ya da hedef belirleme gibi konularda yararlı bulduğu beceriler edindiğini söyler. Ancak bu becerilerin değeri NLP'nin özgün kuramından değil, genel iletişim ilkelerinden gelir; NLP'nin temel iddiaları ise bilimsel olarak doğrulanmamıştır.

NLP ile bir fobi tek seansta geçer mi?

Tek seansta fobinin ortadan kalkacağı vaadi, bilimsel bulgularla desteklenmez. Fobiler için etkinliği iyi bilinen yöntemler, kademeli ve planlı yüzleşmeye dayanır. Bazı kişiler kısa sürede ilerleme gösterse de bu süre kişiden kişiye değişir.

İş yerim beni NLP eğitimine gönderiyor, katılmalı mıyım?

Bir iletişim eğitimine katılmak zararlı değildir ve bazı pratik beceriler kazandırabilir. Önemli olan, eğitimde anlatılan iddiaları eleştirel bir gözle değerlendirmek ve öğrendiklerinizi karşınızdakinin farkında olmadan yönlendirilmesi için değil, daha iyi anlaşmak için kullanmaktır.

NLP ile hipnoz aynı şey mi?

Hayır, ama ilişkilidirler. NLP'nin kurucuları, hipnoterapist Milton Erickson'ın dil kullanımından etkilenmiştir ve bazı NLP teknikleri hipnotik telkin unsurları içerir. Hipnozun kendisi ise farklı bir uygulamadır ve ayrı bir araştırma literatürüne sahiptir.

• #nöro linguistik programlama
• #kişisel gelişim
• #bilimsel temelli terapi
• #psikoterapi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler