Aktarım Nedir? Psikolojide Terapistte Geçmişten Birini Görmek

Aktarım nedir, psikolojide nasıl ortaya çıkar, terapide neden önemlidir? Geçmişten gelen duyguların terapiste yönelmesini ve bunun nasıl çalışıldığını okuyun.

Terapistiniz seans sırasında bir an saatine bakıyor ve içinizde tanıdık bir sızı beliriyor: "Sıkıldı benden." Oysa terapist yalnızca sürenin ne kadar kaldığını kontrol etmiştir. Ya da terapistinizin sakin bir sorusu, size yıllar önce sizi sorguya çeken bir öğretmeni hatırlatıyor ve kendinizi savunurken buluyorsunuz. Psikolojide bu tür deneyimler "aktarım" kavramıyla açıklanır. İnternette "aktarım nedir psikoloji" diye arama yapanların önemli bir kısmı da aslında tam olarak bunu yaşayan, terapide kendi duygularının yoğunluğuna anlam vermeye çalışan kişilerdir. Aktarım nedir sorusunun en sade cevabı şudur: Geçmişteki önemli ilişkilerden kalan duygu, beklenti ve tepki kalıplarının, bugünkü bir ilişkiye, çoğu zaman da farkında olmadan, taşınmasıdır. Bu yazıda aktarımın ne olduğunu, nereden geldiğini, terapide ve gündelik hayatta nasıl göründüğünü, karşı aktarımın ne anlama geldiğini ve terapide bu deneyimlerle nasıl çalışıldığını anlatıyorum.

Aktarım Nedir? Psikolojide Temel Tanım

Aktarım, kişinin geçmişte, özellikle çocuklukta önemli kişilerle (anne, baba, kardeş, öğretmen gibi) yaşadığı ilişkilerden kalan duyguları ve beklentileri, şimdiki bir kişiye yöneltmesidir. Bu süreçte karşıdaki kişi, olduğu gibi değil, kısmen geçmişten birinin gölgesinde algılanır.

Kavram ilk olarak Sigmund Freud tarafından psikanalitik terapide tanımlanmıştır. Freud, hastalarının ona karşı, gerçek ilişkiyle açıklanamayacak kadar yoğun sevgi, öfke ya da güvensizlik duyguları geliştirdiğini fark etmiş ve bu duyguların aslında geçmişteki figürlere ait olduğunu düşünmüştür. Başlangıçta terapiyi engelleyen bir sorun gibi görülen aktarım, zamanla terapinin en değerli araçlarından biri olarak kabul edilmiştir. Çünkü aktarım, kişinin geçmiş ilişkilerini yalnızca anlatmasını değil, terapi odasında yeniden yaşamasını sağlar.

Aktarımın bazı temel özellikleri şunlardır:

• Çoğunlukla bilinçdışıdır. Kişi, duygularının geçmişten geldiğini genellikle fark etmez; tepkisini tamamen şimdiki duruma ait sanar.
• Duruma göre orantısız olabilir. Küçük bir olay, beklenenden çok daha güçlü bir tepkiye yol açar.
• Tekrar eden bir kalıp izler. Farklı kişilerle benzer duygular ve benzer çatışmalar yaşanır.
• Herkeste görülür. Aktarım bir bozukluk değil, insan zihninin olağan bir işleyiş biçimidir.

Aktarım Nereden Gelir?

İnsan zihni, ilişkilere dair deneyimlerini bir tür şablon olarak saklar. Çocukken ebeveynlerimizle yaşadıklarımız, "insanlar bana nasıl davranır", "yakınlık güvenli midir", "ihtiyacımı söylersem ne olur" gibi sorulara verdiğimiz örtük cevapları oluşturur. Bu cevaplar yetişkinlikte yeni ilişkilere girerken bir pusula gibi kullanılır.

Bu şablonlar çoğu zaman işe yarar; her yeni insanı sıfırdan tanımak zorunda kalmadan hızlı tahminler yapmamızı sağlar. Ama şablon yanlış olduğunda, yani geçmişin kuralları bugünün ilişkisine uymadığında, sorunlar başlar. Örneğin çocukken eleştiriyle büyümüş biri, yetişkinlikte nötr bir geri bildirimi bile eleştiri olarak algılayabilir.

Bilişsel davranışçı terapi ve şema terapi bu durumu farklı bir dille açıklar: Erken dönemde oluşan temel inançlar ve şemalar, yeni ilişkilerde etkinleşir ve kişinin algısını şekillendirir. "Terk edilirim", "yeterli değilim", "kimseye güvenilmez" gibi şemalar, terapistle ilişkide de devreye girebilir. Bu bakış açısının ayrıntıları için şema terapi nedir yazısına göz atabilirsiniz.

Aktarım, geçmişin anlatılmasından çok, şimdi yeniden yaşanmasıdır; bu yüzden terapide hem zorlayıcı hem de dönüştürücü bir fırsattır.

Aktarımın Türleri

Psikolojide aktarım genellikle yöneldiği duygunun niteliğine göre sınıflandırılır.

Olumlu aktarım

Terapiste karşı güven, sevgi, hayranlık ve yakınlık duyguları. Bu tür aktarım, terapötik ilişkinin kurulmasını kolaylaştırır ve danışanın zor konulara girmesine yardım eder. Ancak olumlu aktarım da aşırı idealleştirmeye dönüşebilir: Terapistin her şeyi bildiğine, hiç hata yapmadığına inanmak gibi. Bu durumda terapistin kaçınılmaz küçük hataları büyük bir hayal kırıklığı yaratabilir. Terapiste duyulan yoğun yakınlık hakkında daha fazla bilgi için terapiste bağlanmak yazısını okuyabilirsiniz.

Olumsuz aktarım

Terapiste karşı öfke, güvensizlik, kırgınlık, rekabet ya da küçümseme duyguları. Danışan, terapistin kendisini yargıladığını, anlamadığını ya da kontrol etmeye çalıştığını hissedebilir. Olumsuz aktarım rahatsız edici olsa da çoğu zaman en zengin terapötik malzemeyi sunar; çünkü geçmişteki acı verici ilişkilerin izleri en açık biçimde burada görünür.

Karma aktarım

Gerçek hayatta aktarım nadiren saf hâlde görülür. Aynı danışan, bir seansta terapistine derin bir minnet, bir sonrakinde açıklayamadığı bir öfke duyabilir. Bu gidip gelme, çoğu zaman geçmişteki ilişkilerin de karmaşık ve çelişkili olduğunu yansıtır.

Terapide Aktarım Nasıl Görünür?

Aktarım bazen çok belirgin, bazen de son derece incelikli biçimlerde ortaya çıkar. İşte terapide sık karşılaşılan bazı örnekler:

• Terapistin iki dakika geç kalması, danışanda orantısız bir öfke ya da "zaten önemsenmiyorum" hissi yaratır.
• Danışan, terapistin bir yorumunu eleştiri olarak algılar ve kendini savunmaya geçer.
• Danışan, terapisti hayal kırıklığına uğratmamak için ödevini yapmadığını söyleyemez.
• Terapist tatile çıktığında danışan, bir ebeveynin evden gidişinde yaşadığı kaygıya benzer bir kaygı yaşar.
• Danışan, terapistin kendisinden sıkılacağından, başka danışanları daha çok sevdiğinden şüphelenir.

Diyelim ki biri, terapistinin seans sonunda saatine baktığı her an yoğun bir reddedilmişlik hissediyor. Konuşuldukça, babasının çocukken akşamları hep televizyonun karşısında oturduğu, kendisi bir şey anlatmaya çalıştığında gözünü ekrandan ayırmadığı ortaya çıkıyor. Saate bakan terapist, bir an için o ilgisiz babanın yerine geçmiştir. Bunu fark etmek, danışanın hayatındaki başka ilişkilerde de neden "ilgisizlik" işaretlerine bu kadar duyarlı olduğunu anlamasını sağlıyor.

Bir başka örnekte, terapistin sorduğu "Bu hafta nasıl geçti?" sorusu, bir danışana ilkokulda ödev kontrol eden sert bir öğretmeni hatırlatabilir. Danışan her seansa "hesap verme" kaygısıyla gelir. Bu kaygı fark edilip konuşulduğunda, ilişki hesap verilen bir ilişkiden birlikte düşünülen bir ilişkiye dönüşebilir.

Gündelik Hayatta Aktarım

Aktarım nedir sorusu yalnızca terapiyle sınırlı değildir; psikolojide bu kavram gündelik ilişkileri anlamak için de kullanılır. Aktarım her yerde vardır, yalnızca terapide daha görünür ve daha çalışılabilir hâle gelir.

Gündelik hayattan bazı örnekler:

• İş yerinde: Otoriter bir babayla büyümüş biri, yöneticisinin her talimatını bir saldırı gibi algılayabilir ya da tam tersine ona aşırı itaat edebilir.
• Evlilikte: Eşin geç gelmesi, çocukken eve sarhoş gelen bir ebeveyni bekleyen birinde yoğun bir kaygıyı tetikleyebilir. Eş, farkında olmadan o ebeveynin rolüne yerleştirilir.
• Geniş ailede: Yeni evli bir kadın, kayınvalidesinin masum bir yorumunda kendi annesinin yıllarca süren eleştirilerini duyabilir. Kayınvalide gerçekten eleştirel olabilir de; ama tepkinin yoğunluğu, geçmişten gelen yükü de taşır.
• Hastanede ya da resmî dairede: Çocukken sesini çıkaramayan biri, bir doktorun ya da memurun aceleci tavrı karşısında aniden küçülmüş, soru soramaz hâle gelmiş hissedebilir. Karşısındaki kişi sadece yoğundur; ama hissedilen çaresizlik, yıllar önceki bir sınıfın ya da evin havasını taşır.
• Arkadaşlıkta: Kardeşleriyle sürekli kıyaslanarak büyümüş biri, arkadaş grubunda başkasının övülmesine beklenmedik bir kırgınlıkla tepki verebilir.

Bu örneklerde ortak nokta, şimdiki kişinin gerçekte olduğundan çok, geçmişten birinin özellikleriyle algılanmasıdır. Bu farkındalık, ilişkilerde "Bu tepki gerçekten bu kişiye mi ait?" sorusunu sorabilmeyi sağlar.

Psikolojide Karşı Aktarım Nedir?

Aktarımın bir de terapist tarafı vardır. Karşı aktarım, terapistin danışana karşı geliştirdiği duygusal tepkileri ifade eder. Başlangıçta yalnızca terapistin kendi çözülmemiş meselelerinin danışana yansıması olarak görülen karşı aktarım, bugün daha geniş bir anlamda kullanılmaktadır.

Karşı aktarım iki kaynaktan beslenebilir:

• Terapistin kendi geçmişi: Terapist de bir insandır ve danışanın bazı özellikleri, terapistin kendi hayatındaki biri ile ilgili duyguları canlandırabilir.
• Danışanın ilişki kalıbı: Danışanın başkalarında uyandırdığı tipik duygular, terapistte de ortaya çıkabilir. Örneğin hayatında sürekli kurtarılmayı bekleyen bir danışanın karşısında terapist de onu kurtarma isteği duyabilir.

İkinci tür karşı aktarım, terapist için değerli bir bilgi kaynağıdır. Terapist kendi tepkisini fark ettiğinde, danışanın hayatındaki diğer insanların ona nasıl tepki verdiğini de anlayabilir. Etik ve nitelikli bir terapist, karşı aktarım duygularını danışana yüklemez; onları süpervizyonda ve kişisel farkındalık çalışmalarında ele alır.

Aktarımı Kendi Hayatınızda Nasıl Fark Edebilirsiniz?

Aktarımı fark etmek için terapide olmanız gerekmez. Bazı sorular, gündelik ilişkilerinizde geçmişin izlerini görmenize yardım edebilir:

1. Tepkim duruma göre fazla mı? Bir olay karşısında hissettiğiniz duygunun yoğunluğu, olayın kendisiyle orantılı değilse, durup bakmaya değer. Bir iş arkadaşının e-postanıza geç cevap vermesi sizi günlerce meşgul ediyorsa, bu his yalnızca o e-postaya ait olmayabilir.
2. Bu duyguyu daha önce nerede hissettim? Gözlerinizi kapatıp bu duygunun size tanıdık gelip gelmediğini sorun. Çoğu zaman zihin, hızla bir çocukluk sahnesine, bir okul anısına ya da eski bir ilişkiye gider.
3. Karşımdaki kişi gerçekte ne yaptı? Olayı bir kamera kaydı gibi, yorum katmadan anlatmayı deneyin. "Beni küçümsedi" yerine "Toplantıda sözümü kesti ve başka bir konuya geçti" gibi. Bu, olgu ile yorum arasındaki boşluğu görünür kılar.
4. Farklı insanlarla aynı senaryo mu tekrarlanıyor? Üç farklı yöneticiyle aynı çatışmayı yaşıyorsanız ya da her ilişkinizde benzer bir noktada kopuyorsanız, ortak payda siz ve sizin taşıdığınız şablon olabilir. Bu bir suçlama değil, değişim için bir başlangıç noktasıdır.
5. Bu kişi bana kimi hatırlatıyor? Bazen benzerlik çok somuttur: bir ses tonu, bir yüz ifadesi, bir söz kalıbı. Bu benzerliği fark etmek bile tepkinin gücünü azaltabilir.

Bu soruların amacı her duyguyu geçmişe bağlamak değildir. Bazen yöneticiniz gerçekten haksızdır, eşiniz gerçekten düşüncesizdir. Aktarımı fark etmek, bugünün gerçek sorunlarını görmezden gelmek değil, onlara geçmişin ek yükü olmadan bakabilmektir.

Terapide Aktarımla Nasıl Çalışılır?

Aktarımla çalışmak, farklı terapi yaklaşımlarında farklı ağırlıkta yer alır. Ama ortak amaç, geçmişten gelen kalıbın fark edilmesi ve yeni bir ilişki deneyiminin mümkün kılınmasıdır.

Psikodinamik yaklaşımda

Psikodinamik ve psikanalitik terapilerde aktarım, terapinin merkezinde yer alır. Terapist, danışanın kendisine yönelik duygularını dikkatle izler, uygun zamanda bunları yorumlar ve geçmişle bağlantısını birlikte keşfeder. Bu yaklaşımın ayrıntılarını psikodinamik terapi yazısında bulabilirsiniz.

Bilişsel davranışçı terapide

BDT'de aktarım kavramı aynı adla anılmasa da benzer süreçler ele alınır. Terapi ilişkisi sırasında ortaya çıkan otomatik düşünceler, örneğin "Terapist benden sıkıldı", diğer düşünceler gibi incelenir: Bu düşüncenin kanıtları neler, başka bir açıklama olabilir mi, bu düşünce hayatınızda başka nerelerde ortaya çıkıyor?

Şema terapide

Şema terapide terapistle ilişki, şemaların etkinleştiği ve aynı zamanda iyileştirilebildiği bir alan olarak görülür. Terapist, sınırlar içinde danışanın karşılanmamış ihtiyaçlarına kısmen yanıt vererek, geçmişte yaşanandan farklı bir deneyim sunar.

Terapist bunu nasıl dile getirir?

Aktarımla çalışmak, danışana "Bu duygu aslında bana değil, babanıza ait" demek değildir. Böyle bir cümle, danışanın şu anki deneyimini geçersiz kılabilir. Terapist genellikle daha meraklı ve açık uçlu bir dil kullanır: "Saatime baktığımda bir şey oldu gibi göründü, o an neler hissettiniz?" ya da "Bu his size tanıdık geliyor mu?" gibi. Zamanlama da önemlidir. Güven ilişkisi yeterince kurulmadan yapılan yorumlar savunmaya yol açabilir; bu nedenle terapist bazen bir kalıbı haftalarca gözlemler ve onu ancak danışanın kendisi de merak etmeye başladığında gündeme getirir. Bazen de bağlantıyı ilk kuran danışanın kendisi olur ve bu, çoğu zaman en etkili farkındalıktır.

Ortak adımlar

Yaklaşım ne olursa olsun aktarımla çalışma genellikle şu adımları içerir: duygunun fark edilmesi, adlandırılması, şimdiki ilişkideki gerçekliğin gözden geçirilmesi, geçmişteki benzer deneyimlerle bağlantı kurulması ve terapide farklı bir deneyimin yaşanması. Bu süreç, yetişkinlerle yürütülen bireysel terapi çalışmalarında çoğu zaman en kalıcı değişimlerin yaşandığı alanlardan biridir.

Sıkça Sorulan Sorular

Aktarım yalnızca terapide mi olur?

Hayır, aktarım insan ilişkilerinin her yerinde görülür: iş yerinde, evlilikte, arkadaşlıkta, aile içinde. Terapinin farkı, bu sürecin fark edilip güvenli bir ortamda çalışılabilmesidir.

Aktarım kötü bir şey mi?

Hayır. Aktarım zihnin olağan bir işleyiş biçimidir ve terapide önemli bir öğrenme fırsatı sunar. Sorun, aktarımın kendisi değil, fark edilmediğinde ilişkilerde tekrar eden acı verici kalıplara yol açmasıdır.

Aktarım fark edildiğinde ortadan kalkar mı?

Hemen değil. Bir kalıbı fark etmek, onun gücünü azaltır ama tek başına yok etmez. Aynı duygu yeniden geldiğinde onu daha çabuk tanır, ona daha az kapılırsınız. Terapide ve hayatta farklı deneyimler tekrarlandıkça, zihindeki eski şablon da yavaş yavaş güncellenir.

Bilişsel davranışçı terapide aktarım ele alınır mı?

Aynı adla anılmasa da evet. BDT'de terapi ilişkisinde ortaya çıkan düşünce ve duygular, diğer otomatik düşünceler gibi incelenir. Şema terapi ise terapist ile danışan arasındaki ilişkiye daha merkezi bir rol verir.

• #aktarım
• #karşı aktarım
• #terapötik ilişki
• #psikoterapi kavramları

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler