Psikolog psikiyatriste yönlendirdi diye endişelenmeyin. Yönlendirmenin nedenlerini, randevuya nasıl hazırlanacağınızı ve terapinin nasıl süreceğini anlatıyoruz.
Seansın son dakikalarında psikoloğunuz sakin bir sesle şöyle diyor: "Bu süreçte bir psikiyatri hekiminin de sizi değerlendirmesini istiyorum." Odadan çıktıktan sonra eve dönüş yolu uzar. Kafanızda sorular birbirini kovalar: Demek ki durumum sandığımdan da kötü. Benimle çalışmak istemiyor mu? İlaç mı verecekler, bir kez başlarsam bırakabilecek miyim? Eğer siz de "psikolog psikiyatriste yönlendirdi, şimdi ne olacak" diye düşünüyorsanız, yalnız değilsiniz. Bu yazıda yönlendirmenin ne anlama geldiğini, psikologların hangi durumlarda bu adımı attığını, psikiyatri randevusuna nasıl hazırlanabileceğinizi ve terapinizin bundan sonra nasıl devam edebileceğini adım adım anlatıyorum.
Psikolog Psikiyatriste Yönlendirdi: Bu Ne Anlama Gelir?
Önce en çok merak edilen soruyu yanıtlayalım: Yönlendirme, çoğu zaman bir alarm değil, bir ekip kurma adımıdır. Klinik psikolog, sizin yaşadıklarınızı düşünce, duygu, davranış ve ilişkiler düzeyinde değerlendirir ve psikoterapi yürütür. Ancak ilaç değerlendirmesi, tıbbi tanı ve bedensel nedenlerin ayırt edilmesi hekimin alanıdır. Psikoloğunuz, sizin için yararlı olabilecek bir desteğin kendi uzmanlık alanının dışında kaldığını fark ettiğinde bunu açıkça söyler. Bu, mesleki sorumluluğun ve size verilen değerin bir göstergesidir.
Yönlendirme şu anlamlara gelmez:
- Terapinin bittiği anlamına gelmez. Çoğu durumda psikoterapi kaldığı yerden devam eder; psikiyatri değerlendirmesi buna eklenen bir destek olur.
- Mutlaka ilaç başlanacağı anlamına gelmez. Hekim değerlendirme sonrasında ilaca gerek görmeyebilir.
- "Çok ağır bir durumdasınız" demek değildir. Bazen yönlendirmenin nedeni, yalnızca uykunuzun haftalardır bozuk olması ve bunun terapide ilerlemenizi zorlaştırmasıdır.
- Psikoloğunuzun sizden vazgeçtiği anlamına gelmez. Tersine, sizin için daha geniş bir destek ağı kurmaya çalışmaktadır.
İki mesleğin eğitim ve yetki farklarını merak ediyorsanız psikolog ile psikiyatrist farkı yazısında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.
Psikologlar Hangi Durumlarda Psikiyatriste Yönlendirir?
Her danışanın durumu farklıdır, ama yönlendirme kararının arkasında genellikle şu nedenlerden biri ya da birkaçı vardır.
Belirtilerin yoğunluğu günlük yaşamı belirgin biçimde bozuyorsa
Yataktan çıkmak, işe gitmek, yemek yemek ya da çocuklarınızla ilgilenmek gibi temel işler haftalardır zorlaşmışsa, belirtilerin yoğunluğunu azaltacak bir tıbbi destek, terapide çalışabilmeniz için gereken enerjiyi ve odaklanmayı geri kazandırabilir. Bu durum özellikle orta ve ağır düzeydeki depresif dönemlerde sık görülür.
Terapi düzenli sürmesine rağmen ilerleme sınırlı kalıyorsa
Bazen danışan ve terapist emek verir, seanslar düzenli devam eder ama belirtiler yerinden kıpırdamaz. Böyle bir tabloda, tablonun tıbbi açıdan da ele alınması süreci açabilir. Örneğin yoğun takıntılı düşüncelerde ya da sık tekrarlayan panik ataklarda terapi ile ilaç tedavisinin birlikte yürütülmesi zaman zaman daha yararlı olabilir.
Uyku uzun süredir bozuksa
Haftalarca gece üç dört saatten fazla uyuyamamak, hem duygu durumunu hem düşünme becerisini ciddi biçimde etkiler. Uyku düzelmeden terapide öğrenilenleri uygulamak çok zorlaşabilir.
Duygu durumunda belirgin dalgalanmalar varsa
Uzun süren çökkünlük dönemlerinin arasında, günlerce az uyumasına rağmen yorgunluk hissetmeyen, çok hızlı konuşan, ölçüsüz harcamalar yapan, kendini olağanüstü güçlü hisseden dönemler yaşanıyorsa, bu tablonun bir hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir. Çünkü bu tür dalgalanmalarda tedavi yaklaşımı farklı planlanır.
Gerçeklikle bağın zayıfladığını düşündüren deneyimler varsa
Başkalarının duymadığı sesleri duymak, kendisine özel mesajlar verildiğine inanmak ya da yoğun ve sarsılmaz bir şüphecilik bu grupta yer alır. Bu durumlarda psikiyatri değerlendirmesi önceliklidir.
Kendine zarar verme ya da yaşamı sonlandırma düşünceleri varsa
Bu düşünceler terapide konuşulabilir ve konuşulmalıdır. Ancak risk değerlendirmesinde hekimin de sürece dâhil olması gerekebilir. Bu tür düşünceler yoğunlaşırsa ve kendinizi güvende hissetmiyorsanız, randevuyu beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Bedensel bir nedenin dışlanması gerekiyorsa
Tiroid sorunları, bazı vitamin eksiklikleri, hormonal değişiklikler ya da kullanılan bazı ilaçlar, kaygı ve depresyona benzeyen belirtilere yol açabilir. Hekim gerekirse tetkik isteyerek bu olasılıkları değerlendirebilir.
Tanı ya da resmî değerlendirme gerekiyorsa
Yetişkinlerde dikkat eksikliği şüphesi, alkol ya da madde kullanımının kontrolden çıkması ya da tıbbi tanı gerektiren resmî işlemler gibi durumlarda da hekim değerlendirmesi devreye girer.
Yönlendirme Sonrası Akla Gelen Endişeler
Yönlendirmeyi duyduktan sonra pek çok kişinin aklına benzer kaygılar gelir. Bunları tek tek ele almak, kararınızı daha sakin vermenize yardım edebilir.
"İlaç kullanırsam bir daha bırakamam." Bu, Türkiye'de çok yaygın bir korkudur. Psikiyatride kullanılan ilaçların önemli bir kısmı bağımlılık yapmaz; bağımlılık riski taşıyan bazı ilaçlar ise hekim tarafından dikkatle ve sınırlı süreyle planlanır. İlacın ne kadar süre kullanılacağı, nasıl azaltılacağı ve ne zaman bırakılacağı hekimle birlikte konuşulur. Önemli olan, ilaca kendi başınıza başlamamak ve kendi başınıza bırakmamaktır.
"Kişiliğim değişir, uyuşmuş gibi olurum." Bu kaygıyı hekiminize doğrudan söyleyebilirsiniz. Tedavinin amacı sizi başka biri yapmak değil, belirtilerin yükünü azaltarak kendiniz gibi yaşayabilmenizi sağlamaktır. Yan etkiler olursa hekiminizle paylaşmak, tedavinin düzenlenmesi için önemlidir.
"Ailem duyarsa ne der?" Geniş ailelerde "ilaç zehirdir, biraz gez dolaş geçer" ya da "bizim ailede böyle şey olmaz" gibi sözler sık duyulur. Bu sözler çoğu zaman sevgiden ve korkudan doğar, ama sizin ihtiyacınızı görmeyi zorlaştırabilir. Kime, ne kadar anlatacağınız tamamen sizin kararınızdır.
"Psikoloğum benden sıkıldı." Yönlendirme, ilişkinin bittiği anlamına gelmez. Bu düşünce aklınıza geliyorsa, bunu bir sonraki seansta psikoloğunuza açıkça söylemek hem rahatlatıcı olur hem de terapide değerli bir konuşmanın başlangıcı olabilir.
Yönlendirme, "sizinle çalışamam" değil, "sizin için yanıma bir meslektaşımı da almak istiyorum" demektir.
Türkiye'de Psikiyatriye Gitmek: Eski Korkular, Bugünün Gerçekleri
Pek çok kişinin zihninde psikiyatri hâlâ eski filmlerdeki kapalı koğuş görüntüleriyle, "akıl hastanesi" sözcüğünün taşıdığı ağırlıkla birlikte durur. Mahallede "sinir hastası" denip fısıltıyla konuşulan bir komşu, bir akrabanın yıllar önce yaşadığı ve ailede hiç konuşulmayan bir dönem, bu imgeyi besler. Bugünkü psikiyatri pratiği ise büyük ölçüde poliklinikte yapılan görüşmelerden, ayaktan izlemden ve kişinin günlük yaşamını sürdürmesini destekleyen tedavilerden oluşur.
Psikiyatri polikliniğinin bekleme salonunda oturan insanlara baktığınızda, çoğunun sizin gibi işine, okuluna, çocuğuna yetişmeye çalışan sıradan insanlar olduğunu görürsünüz. Doğumdan sonra toparlanamayan genç bir anne, işyerindeki baskı yüzünden uyuyamayan bir memur, deprem bölgesinden göç etmiş ve hâlâ irkilerek uyanan bir emekli aynı koridorda sıra bekler.
Bu nedenle psikolog psikiyatriste yönlendirdi diye kendinizi bir etiketin içine sıkışmış hissetmeniz gerekmez. Kalp çarpıntısı için kardiyoloğa, sürekli baş ağrısı için nöroloğa gitmek nasıl doğalsa, uzun süren ruhsal belirtiler için psikiyatri hekimine gitmek de o kadar doğaldır. Değişen tek şey, ilgilenilen alanın adıdır.
Psikiyatri Randevusuna Nasıl Hazırlanırsınız?
Psikiyatri görüşmeleri, özellikle yoğun kamu hastanelerinde kısa sürebilir. Bu kısa sürenin verimli geçmesi için birkaç hazırlık işinizi kolaylaştırır.
- Randevunuzu planlayın. Kamu hastanelerinde psikiyatri polikliniği randevularını Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS) üzerinden, internetten ya da ALO 182 hattından alabilirsiniz. Özel hastaneler ve muayenehaneler de bir seçenektir. Psikoloğunuz uygun bir hekim önerebilir. Kamu seçenekleri hakkında daha fazla bilgi için devlet hastanesinde psikolog yazısına göz atabilirsiniz.
- Belirtilerinizi kısaca yazın. Ne zaman başladı, ne sıklıkla oluyor, uykunuz, iştahınız ve enerjiniz nasıl, iş ve ilişkilerinizi nasıl etkiliyor? Birkaç maddelik bir not, heyecanla unutulan ayrıntıları kurtarır.
- Kullandığınız ilaçları ve takviyeleri listeleyin. Tansiyon, tiroid ya da doğum kontrol ilaçları, bitkisel çaylar ve vitaminler de dâhil.
- Ailede benzer öykü olup olmadığını düşünün. Aile üyelerinde depresyon, duygu durum dalgalanmaları ya da bağımlılık öyküsü, hekimin değerlendirmesinde önemli bir bilgidir.
- Sorularınızı hazırlayın. "İlaç gerekli mi, neden?", "Ne zaman etkisini görürüm?", "Hangi yan etkilere dikkat etmeliyim?", "Terapiye devam etmeli miyim?" gibi sorular sormak tamamen yerindedir.
- İsterseniz yanınızda biri olsun. Güvendiğiniz bir yakın, hem size moral verebilir hem de konuşulanları hatırlamanıza yardım edebilir.
Randevudan çıktıktan sonra da küçük bir adım işinizi kolaylaştırır: Hekimin söylediklerini, önerilen tetkikleri ve bir sonraki kontrol tarihini hemen not edin. Bir sonraki terapi seansınızda bu notları psikoloğunuzla paylaşmak, iki desteğin birbirinden kopmadan ilerlemesini sağlar. Aklınıza sonradan gelen sorular olursa, bunları bir sonraki kontrol için listenize ekleyebilirsiniz.
Psikiyatri Görüşmesinde Neler Olur?
Hekim genellikle başvuru nedeninizi, belirtilerin seyrini, tıbbi öykünüzü, kullandığınız ilaçları ve ailenizdeki hastalık öyküsünü sorar. Gerekirse kan tahlili gibi tetkikler isteyebilir.
Değerlendirmenin sonunda birkaç farklı yol çıkabilir:
- İlaç gerekmez, psikoterapi önerilir. Pek çok kişi bu sonuçla şaşırır ve rahatlar.
- Psikoterapiye ek olarak ilaç tedavisi önerilir. Hekim tedavinin amacını, beklenen süreyi ve olası yan etkileri anlatır. Kararı siz verirsiniz; aklınıza takılanları sormaya devam edebilirsiniz.
- İzlem önerilir. Hekim belirtilerin seyrini birkaç hafta sonra yeniden değerlendirmek isteyebilir.
- Ek değerlendirme istenir. Bedensel bir neden şüphesi varsa başka bir branşa yönlendirme yapılabilir.
İlaç ve psikoterapinin birlikte nasıl yürütüldüğünü daha ayrıntılı okumak isterseniz psikoterapi ve ilaç tedavisi yazısı size yol gösterebilir.
Psikolog Psikiyatriste Yönlendirdi, Terapi Nasıl Devam Eder?
Yönlendirmeden sonra en sağlıklı tablo, iki uzmanın aynı hedef doğrultusunda çalışmasıdır. Bu iş birliğinde sizin onayınız esastır: Psikoloğunuz ile hekiminiz, ancak siz izin verirseniz birbirleriyle bilgi paylaşır. Paylaşılan bilgi de tedavinin yürütülmesi için gerekli olanla sınırlı kalır.
Terapide bu dönemde şu konular gündeme gelebilir:
- İlaç başlandıysa ilk haftalarda neler hissettiğiniz, uykunuzdaki ve enerjinizdeki değişiklikler.
- Belirtiler hafifledikçe, daha önce zorlandığınız adımları atmaya başlamak: işe dönmek, arkadaşlarla buluşmak, ertelenen işleri ele almak.
- Sıkıntıyı sürdüren düşünce ve davranış kalıpları üzerinde çalışmak; ilaç belirtilerin yoğunluğunu azaltırken terapi bu kalıpların değişmesine odaklanır.
- İlacın ileride azaltılması gündeme geldiğinde, zorlanma geri dönerse neler yapabileceğinize dair bir plan hazırlamak.
Diyelim ki bir danışan aylardır sabahları yataktan kalkamıyor, terapide konuşulan küçük adımları da hiçbir şekilde atamıyor. Hekim değerlendirmesinin ardından enerjisi yavaş yavaş toparlandığında, terapide planlanan adımlar ilk kez uygulanabilir hâle gelir. Burada iki desteğin birbirini nasıl tamamladığı açıkça görülür. Duygu durumuyla ilgili zorlanmalarda terapinin nasıl planlandığını depresyon ve duygu durumu sayfasında okuyabilirsiniz.
Gitmek İstemiyorsanız Ne Yapabilirsiniz?
Yönlendirmeye hemen "evet" diyemeyebilirsiniz; bu çok anlaşılır. Böyle bir durumda yapılacak en yararlı şey, çekincelerinizi psikoloğunuzla açıkça konuşmaktır. Neden yönlendirme önerdiğini, hekimden ne beklediğini ve gitmezseniz terapinin nasıl ilerleyebileceğini sorabilirsiniz.
Bazı durumlarda psikoloğunuz, bir süre daha yalnızca terapiyle devam edip belirtileri yakından izlemeyi önerebilir. Ancak yaşam güvenliğinizle ilgili bir risk varsa ya da belirtiler çok hızlı ağırlaşıyorsa, hekim değerlendirmesi ertelenemeyecek bir adım olabilir. Etik çalışan bir psikolog, terapinin güvenli biçimde sürdürülemeyeceğini düşündüğü noktada bunu size açıkça söyler.
Unutmayın, psikiyatri polikliniğine gitmek bir karar vermek zorunda olduğunuz anlamına gelmez. İlk görüşme yalnızca bir değerlendirmedir; hekimin önerisini dinleyip düşünmek, sorular sormak ve gerekirse ikinci bir görüş almak sizin hakkınızdır. Kararsız kaldığınız dönemde de terapiye devam edebilir, yaşadığınız ikilemi seanslarda konuşabilirsiniz. Çoğu zaman "gitmeli miyim?" sorusunun arkasında daha derin bir korku yatar: kontrolü kaybetmek, farklı görülmek ya da yardım istemenin zayıflık sayılması. Bu korkunun adını koymak, kararı da kolaylaştırır.
Sıkça Sorulan Sorular
Psikiyatrist beni ilaç kullanmaya zorlayabilir mi?
Hayır. Acil ve özel durumlar dışında hekim bir tedavi önerir; kabul edip etmemek sizin kararınızdır. Önerinin gerekçesini, beklenen yararı ve olası yan etkileri sormanız ve düşünmek için zaman istemeniz son derece olağandır.
Psikiyatriste gittikten sonra psikoloğumla görüşmeye devam edebilir miyim?
Evet, çoğu durumda terapi kesintisiz sürer. Hekim değerlendirmesi, terapiye eklenen bir destek olarak düşünülür. Hekiminize terapi aldığınızı söylemeniz, tedavinin bütüncül planlanmasına yardımcı olur.
Psikiyatristle konuştuklarım psikoloğuma aktarılır mı?
Sağlık çalışanları gizlilik ilkesine bağlıdır. İki uzman arasındaki bilgi paylaşımı sizin onayınızla ve tedavi için gerekli olan ölçüde yapılır. Neyin paylaşılmasını istemediğinizi açıkça belirtebilirsiniz.
Özel hastaneye mi, devlet hastanesine mi gitmeliyim?
İkisi de mümkündür. Kamu hastanelerinde muayeneye ulaşmak ekonomik açıdan daha kolaydır, ancak görüşme süreleri kısa ve kontrol aralıkları uzun olabilir. Özel seçeneklerde görüşme daha uzun olabilir ama maliyet artar. Bütçeniz, randevu bekleme süresi ve takip ihtiyacınız bu kararda belirleyicidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
