Psikodrama Nedir? Hayatını Sahnede Yeniden Oynamak

Psikodrama nedir, grup oturumunda neler olur? Rol değiştirme ve dublaj gibi teknikleri, kimlere uygun olduğunu ve katılmadan önce bilinmesi gerekenleri okuyun.

Babanızla yıllardır yapamadığınız o konuşmayı bir akşam, bir grup insanın önünde, sahnede yaptığınızı düşünün. Karşınızda babanızı canlandıran biri var; ama bir noktada yönetmen sizden onun yerine geçmenizi istiyor ve siz bir anda babanızın sandalyesinde, onun sesiyle konuşurken buluyorsunuz kendinizi. Bu deneyim kulağa tiyatro gibi gelebilir; oysa amaç seyirciyi etkilemek değil, kişinin kendi hayatına yeni bir yerden bakabilmesidir. Psikodrama nedir, bir grup oturumunda gerçekte neler yaşanır, kimler için uygundur ve katılmadan önce nelere dikkat etmek gerekir? Bu yazıda psikodramanın temel unsurlarını, sık kullanılan tekniklerini, olası yararlarını ve sınırlarını, bir psikodrama grubuna katılmayı düşünenler için anlaşılır bir dille anlatıyoruz.

Psikodrama Nedir?

Psikodrama, kişinin yaşadığı ya da yaşamaktan korktuğu durumları konuşarak anlatmak yerine, bir grup ortamında sahnede canlandırarak keşfettiği bir grup psikoterapisi yöntemidir. Romanya doğumlu psikiyatr Jacob Levy Moreno tarafından 20. yüzyılın başlarında Viyana'da geliştirilmiştir. Moreno, çocukların parklarda oynadıkları oyunları ve kendiliğinden tiyatro denemelerini izlerken, insanların rol oynayarak kendilerini ne kadar özgürce ifade edebildiklerini fark etmişti.

Moreno'nun psikodramaya kattığı iki temel kavram, kendiliğindenlik ve yaratıcılıktır. Ona göre psikolojik sıkıntıların önemli bir kısmı, kişinin yeni durumlara eski ve kalıplaşmış tepkilerle karşılık vermesinden doğar. Psikodrama, güvenli bir ortamda yeni tepkiler denemeyi, yani bir anlamda "provayı" mümkün kılar.

Moreno aynı zamanda grup psikoterapisi kavramının öncülerinden biridir ve gruptaki ilişkileri inceleyen sosyometri ile toplumsal konuların grup içinde canlandırıldığı sosyodrama yöntemlerini de geliştirmiştir. Türkiye'de de psikodrama uzun yıllardır özellikle psikiyatri ve psikoloji çevrelerinde bilinen bir yöntemdir; bugün psikodrama eğitimi veren dernek ve enstitüler bulunmaktadır. Gruplar çoğunlukla büyük şehirlerde düzenlense de bazı yöneticiler farklı şehirlerde hafta sonu çalışmaları da yapmaktadır.

Grup ortamında terapinin genel ilkelerini merak ediyorsanız grup terapisi yazımıza göz atabilirsiniz.

Psikodramanın Temel Unsurları

Bir psikodrama oturumunda beş temel unsur bulunur:

• Protagonist: O oturumda kendi hikâyesi üzerinde çalışılan kişidir. "Baş oyuncu" anlamına gelir. Gruptaki her üye zaman içinde protagonist olabilir, ama kimse buna zorlanmaz.
• Yönetmen: Psikodrama eğitimi almış terapisttir. Sahneyi kurar, teknikleri seçer, protagonistin duygusal güvenliğini gözetir ve süreci yönlendirir.
• Yardımcı egolar: Protagonistin hayatındaki önemli kişileri, örneğin bir ebeveyni, eşi, patronu, hatta kendi bir parçasını canlandıran grup üyeleridir. Bazen bir nesneyi ya da bir duyguyu da canlandırabilirler.
• Grup: Sahnede yer almayan üyeler tanıklık eder. Onların varlığı, protagonistin yalnız olmadığını hissetmesini sağlar.
• Sahne: Odada çalışma için ayrılan alan. Birkaç sandalye, bir kumaş, bir yastık, bir mutfak masasını ya da bir hastane odasını canlandırmak için yeterlidir.

Bir Psikodrama Oturumu Nasıl İlerler?

Oturumlar genellikle üç aşamadan oluşur.

1. Isınma: Grup üyeleri birbirleriyle ve kendi duygularıyla temas kurar. Hareket, kısa oyunlar ya da paylaşım soruları kullanılabilir. Bu aşamanın sonunda, o gün çalışmaya hazır olan bir protagonist ortaya çıkar.

2. Eylem: Protagonistin seçtiği bir sahne canlandırılır. Bu, geçmişte yaşanmış bir olay, bugün yaşanan bir çatışma, gelecekten korkulan bir an ya da bir rüya olabilir. Yönetmen sahneyi adım adım kurar: "Neredeyiz? Saat kaç? Odada kimler var?"

3. Paylaşım: Canlandırma bittikten sonra grup üyeleri, protagonistin hikâyesinin kendi hayatlarından neye dokunduğunu paylaşır. Bu aşamada yorum yapılmaz, tavsiye verilmez. Amaç, protagoniste "Sen yalnız değilsin" mesajını vermektir. Paylaşım, aynı zamanda sahnede yoğun duygular yaşamış protagonistin yeniden gruba dönmesini ve oturumu daha toparlanmış bir hâlde bitirmesini sağlar.

Diyelim ki otuzlu yaşlarında bir erkek, babasının kurduğu aile şirketinde çalışıyor ama yıllardır başka bir meslekte kendi yolunu çizmek istiyor. Babasına bunu söylemeyi her denediğinde ya susuyor ya da kavga çıkıyor. Psikodrama oturumunda, gruptan birini babası olarak seçiyor ve sahne kuruluyor: Bayram sonrası, aile evinde, akşam yemeği. İlk cümlelerde yine boğazı düğümleniyor. Yönetmen bir noktada rol değiştirmelerini istiyor. Babasının sandalyesine oturan protagonist, onun ağzından konuşurken şu cümleyi kuruyor: "Ben bu dükkânı senin için açtım, gidersen her şey boşa gider." Bu cümle, babasının öfkesinin altında yatan korkuyu ilk kez hissetmesini sağlıyor. Sahne bittiğinde konuşmanın içeriği değişmemiş olabilir; ama protagonist artık babasıyla nasıl konuşacağını biliyor.

Psikodramada değişim çoğu zaman bir cümleyi düşünmekle değil, onu söyleyecek cesareti bedeninizde ilk kez hissetmekle başlar.

Psikodramada Kullanılan Teknikler

Rol değiştirme

Protagonist, sahnedeki önemli kişinin yerine geçer ve onun gibi konuşur. Bu teknik, karşıdaki kişinin bakış açısını içeriden deneyimlemeye ve empati kurmaya yardım eder. Aynı zamanda protagonist, yardımcı egoya o kişinin nasıl davrandığını göstermiş olur.

Ayna

Protagonist sahneden çıkar ve kendisini canlandıran başka bir grup üyesini dışarıdan izler. Kendi davranışlarını bir başkasının bedeninde görmek, fark edilmeyen kalıpları görünür kılabilir: "Ben gerçekten bu kadar mı kısık sesle konuşuyorum?"

Dublaj

Bir yardımcı ego protagonistin arkasında durur ve onun söyleyemediği iç sesini dile getirir. Protagonist "Sorun değil, anlıyorum" derken, dublaj yapan kişi "Ama çok kırıldım" diyebilir. Protagonist bu cümleyi doğru bulursa tekrar eder, bulmazsa düzeltir.

Gelecek sahnesi ve rol provası

Henüz yaşanmamış ama kaygı uyandıran bir durum, örneğin bir iş görüşmesi, bir ayrılık konuşması ya da önemli bir aile buluşması, sahnede prova edilir. Bu teknik, gerçek hayatta yeni bir davranışı denemeden önce güven kazanmayı sağlar.

Somutlaştırma

Soyut bir duygu ya da düşünce, sahnede bir kişi ya da nesneyle somut hâle getirilir. Örneğin protagonistin "üzerimde bir yük var" dediği his, omzuna elini koyan bir grup üyesiyle canlandırılabilir. Yükün ne kadar ağır olduğu, kimden geldiği ve onu bırakmanın ne hissettirdiği böylece bedenle deneyimlenir.

İç ses ve monolog

Protagonist sahnede yürürken ya da bir anı yeniden yaşarken, o an aklından geçenleri yüksek sesle söyler. Böylece içinde taşıdığı ama dile getirmediği düşünceler grubun önünde görünür hâle gelir.

Terapi Olarak Psikodrama Nedir, Tiyatrodan Farkı Ne?

"Psikodrama nedir" diye araştıranların aklına ilk gelen soru çoğu zaman bunun bir tür oyunculuk olup olmadığıdır. Psikodrama, tiyatronun dilini kullanır ama tiyatro değildir; sahnede kimse rol çalışmaz, ezber yapmaz, alkış beklemez. Aradaki farklar şunlardır:

• Senaryo yoktur: Sahne, protagonistin gerçek hayatından gelir ve oturum içinde kendiliğinden gelişir.
• Seyirci değil, tanık vardır: Grup üyeleri performansı değerlendirmez; protagonistin deneyimine eşlik eder.
• Amaç iyileşmedir: Başarılı bir sahne, iyi oynanmış bir sahne değil, protagonistin kendisi hakkında yeni bir şey fark ettiği sahnedir.
• Gizlilik esastır: Grupta paylaşılanlar grubun dışına taşınmaz.

Drama atölyeleri, yaratıcı drama etkinlikleri ya da kişisel gelişim amaçlı rol oyunları da değerli deneyimler sunabilir; ancak bunlar psikoterapi değildir. Psikodrama, ruh sağlığı alanında temel eğitimi olan ve ardından yıllar süren özel bir psikodrama eğitimini tamamlamış uzmanlar tarafından yönetilir.

Psikodrama Kimlere İyi Gelebilir, Nelere Dikkat Edilmeli?

Psikodrama şu durumlarda anlamlı bir deneyim olabilir:

• Duygularını konuşarak ifade etmekte zorlanan, ama yaşayarak daha kolay anlatabilen kişiler
• Ebeveynler, eşler ya da kardeşlerle yaşanan, uzun süredir çözülemeyen ilişki sorunları
• Söylenememiş vedalar ve tamamlanmamış yas süreçleri
• Yeni bir rol ya da davranış denemeye ihtiyaç duyanlar, örneğin hayır demeyi, sınır koymayı ya da kendini ifade etmeyi öğrenmek isteyenler
• Yalnızlık hissi taşıyan ve başkalarıyla bağ kurmayı yeniden deneyimlemek isteyenler

Bununla birlikte dikkat edilmesi gereken noktalar da vardır:

• Yoğun duygular: Canlandırma, beklenmedik derecede güçlü duyguları açığa çıkarabilir. Bu nedenle yönetmenin deneyimi ve grubun güvenliği belirleyicidir.
• Travma: Ağır travma yaşamış kişiler için travmatik sahnelerin canlandırılması ancak çok dikkatli, aşamalı ve travma konusunda yetkin bir uzmanla yapılmalıdır.
• Sosyal kaygı: Topluluk önünde konuşmaktan yoğun biçimde korkan biri için grup ortamı başlangıçta zorlayıcı olabilir. Kimi zaman önce bireysel çalışmayla başlamak daha uygundur; öte yandan doğru zamanda ve destekleyici bir grupta yaşanan deneyim, sosyal kaygıyla baş etmede güçlü bir adım da olabilir. Bu konuda sosyal fobi yazımız da fikir verebilir.
• Akut kriz: Yoğun kriz dönemlerinde, ağır depresyon ya da gerçeklikle bağın zayıfladığı durumlarda psikodrama grubu ilk tercih olmayabilir.

Bir psikodrama grubuna katılmadan önce

Psikodrama grubuna katılmayı düşünüyorsanız şu adımlar işinizi kolaylaştırır:

1. Ön görüşme yapın: İyi yapılandırılmış gruplar, katılımcılarla önceden bireysel bir görüşme yapar. Bu görüşmede beklentilerinizi, sağlık durumunuzu ve hazır olup olmadığınızı konuşabilirsiniz.
2. Yönetmenin eğitimini sorun: Ruh sağlığı alanındaki temel mesleğini, psikodrama eğitimini nereden ve ne kadar sürede aldığını, süpervizyon alıp almadığını öğrenin.
3. Grubun yapısını öğrenin: Kapalı bir grup mu, yoksa her oturumda farklı kişilerin katıldığı açık bir atölye mi? Kaç kişi var, ne kadar sürecek, haftalık mı, hafta sonu yoğun çalışmaları mı?
4. Gizlilik kurallarını netleştirin: Grubun gizlilik anlaşmasının nasıl yapıldığını sorun. Özellikle küçük şehirlerde tanıdık biriyle aynı grupta olma ihtimali varsa bunu önceden konuşun.
5. Kendi sınırlarınızı bilin: Protagonist olmaya zorlanmazsınız. İlk oturumlarda tanık ya da yardımcı ego olarak katılmak da değerli bir deneyimdir.

Bir oturumdan sonra birkaç gün boyunca yorgun, duygusal ya da düşünceli hissetmeniz olağandır; sahnede açılan duygular bir süre daha sizinle kalabilir. Bu dönemde kendinize sakin zaman ayırmak, yazmak ya da yürüyüş yapmak iyi gelebilir. Ancak sıkıntınız giderek artıyor ve günlük işlerinizi aksatıyorsa bunu grup yöneticisiyle paylaşmanız önemlidir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Psikodrama grubu bir seçenek olsa da, şu durumlarda öncelikle bireysel bir değerlendirme yapılması önemlidir:

• Haftalardır süren ve günlük hayatınızı etkileyen bir çökkünlük, kaygı ya da uyku sorunu yaşıyorsanız
• Bir kayıp, afet ya da travmatik bir olay sonrası anılar istemsizce zihninize geliyorsa
• İlişkilerinizdeki sorunlar yoğun öfke patlamalarına, kopuşlara ya da yalnızlaşmaya yol açıyorsa
• Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa

Son madde sizin için geçerliyse beklemeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.

Terapide Rol Çalışmaları ve Grup Deneyimi Nasıl Ele Alınır?

Psikodrama, bu alanda ayrıca eğitim almış psikodramatistlerce yürütülen bir grup yöntemidir. Klinik Psikolog Eda Erkan Alapala psikodrama grubu yürütmemektedir; Kognitif ve Davranışçı Terapiler Derneği'nde EABCT standartlarında dört yıllık Bilişsel Davranışçı Terapi eğitimini tamamlamış bir klinik psikologdur. Bununla birlikte rol oyunları bilişsel davranışçı terapide de sık kullanılan araçlardandır: Kaygı uyandıran bir konuşmanın seansta prova edilmesi, bir sınır koyma cümlesinin farklı biçimlerde denenmesi ya da danışanın zorlandığı bir kişinin bakış açısından durumu yeniden düşünmesi gibi. Şema odaklı çalışmalarda ise sandalye çalışmaları ve imgeleme, psikodramaya akraba deneyimsel yöntemler olarak kullanılır.

Bireysel terapi sürecinde bu tür çalışmalar danışanın hazır oluşuna ve ihtiyacına göre birlikte planlanır. Bir grup deneyiminin sizin için daha yararlı olacağı düşünülürse bu da açıkça konuşulur.

Sıkça Sorulan Sorular

Psikodramaya katılmak için oyunculuk yeteneği gerekir mi?

Hayır. Psikodramada iyi oynamak değil, içten olmak önemlidir. Pek çok katılımcı ilk başta utangaç ve çekingendir; ısınma çalışmaları ve grubun desteği, kısa sürede rahatlamayı sağlar.

Başkalarının hikâyesinde rol almak bana ne kazandırır?

Yardımcı ego olarak başka birinin annesini ya da patronunu canlandırmak, çoğu zaman kendi hayatınızla ilgili beklenmedik farkındalıklar getirir. Paylaşım aşamasında bu deneyimlerinizi gruba aktarabilirsiniz.

Psikodrama bireysel olarak yapılabilir mi?

Psikodrama temelde bir grup yöntemidir. Ancak bazı teknikleri, örneğin rol değiştirme ya da boş sandalye, bireysel seanslara uyarlanabilir. Bu uyarlamalara bazen "monodrama" denir.

Bir psikodrama grubu ne kadar sürer?

Gruplar farklı biçimlerde düzenlenir: birkaç ay süren haftalık kapalı gruplar, hafta sonu yoğun çalışmaları ya da daha uzun süreli eğitim ve terapi grupları. Süreyi ve yapıyı katılmadan önce grup yöneticisiyle netleştirmeniz önerilir.

• #psikodrama
• #grup terapisi
• #rol değiştirme
• #Moreno

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler