Psikoloğa Giden Deli mi? Elalem Ne Der Kaygısı ve Damgalanma

Psikoloğa giden deli mi? Bu sorunun kökenini, damgalanma korkusunun yardım almayı nasıl geciktirdiğini ve elalem ne der kaygısıyla baş etmeyi anlatıyoruz.

Bayram sofrasında biri lafı açar: "Bizim Ayşe psikoloğa gidiyormuş." Masada kısa bir sessizlik olur, sonra bir amca güler: "Ne oldu, kafayı mı yedi?" Ayşe o gün sofrada değildir ama bu cümle, masada oturan ve kendisi de aylardır yardım almayı düşünen başka birinin içine işler. Belki de o kişi sizsiniz. "Psikoloğa giden deli mi" diye arama yapan pek çok insanın aslında sorduğu şey, yaşadıklarının bir "delilik" işareti olup olmadığı değil; yardım istediğinde çevresinin onu nasıl göreceğidir. Bu yazıda bu sorunun nereden geldiğini, damgalanma korkusunun insanları nasıl yalnız bıraktığını, psikoloğa gerçekte kimlerin gittiğini ve "elalem ne der" kaygısıyla nasıl baş edebileceğinizi konuşmak istiyorum.

Psikoloğa Giden Deli mi? Bu Soru Nereden Geliyor?

Kısa yanıt: Hayır. Psikoloğa gitmek, bir sıkıntıyı ciddiye almak ve onunla baş etmek için profesyonel destek istemek demektir. Bunun "delilik" ile hiçbir ilgisi yoktur. Peki bu soru neden hâlâ bu kadar güçlü?

Bunun birkaç kökeni var. Birincisi, uzun yıllar boyunca ruh sağlığı hizmetleri toplumun gözünde yalnızca ağır tablolarla, yüksek duvarlı hastanelerle ve kapalı servislerle özdeşleşti. Pek çok kişi için "psikiyatri" kelimesi hâlâ bu görüntüleri çağrıştırır. İkincisi, filmler ve diziler uzun süre ruhsal sıkıntı yaşayan karakterleri ya tehlikeli ya gülünç biçimde gösterdi. Üçüncüsü de gündelik dilimiz: "Deli misin?", "Kafayı yedin", "Sinir hastası" gibi ifadeler o kadar yaygın ki, ruhsal sıkıntıyı bir hakarete dönüştürmeyi farkında olmadan öğreniyoruz.

Oysa bugün psikoloğa başvuran insanların büyük çoğunluğu, hepimizin hayatının bir döneminde karşılaşabileceği sıkıntılarla gelir: kaygı, üzüntü, ilişki sorunları, kayıplar, iş stresi, ebeveynlik zorlukları. Bu insanlar işine gider, çocuğunu okula götürür, faturalarını öder ve aynı zamanda içlerindeki yükü hafifletmek için bir uzmanla konuşur.

Türkiye'de bu tablonun son yıllarda belirgin biçimde değiştiğini de söylemek gerekir. Genç kuşak terapiden çok daha rahat söz ediyor; sosyal medyada kaygıdan, yastan, tükenmişlikten açıkça bahseden insanların sayısı artıyor. 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından da pek çok aile ilk kez bir ruh sağlığı uzmanıyla tanıştı. Yine de "psikoloğa giden deli mi" sorusu, özellikle orta yaş ve üzerindeki kuşaklarda ve küçük yerleşim yerlerinde hâlâ güçlü bir ses olarak duyuluyor. Değişim var, ama herkese aynı hızla ulaşmıyor.

"Elalem Ne Der?" Kaygısı: Damganın İki Yüzü

Damgalanma, bir özelliği taşıyan insanların toplum tarafından olumsuz biçimde etiketlenmesi, dışlanması ya da küçümsenmesidir. Ruh sağlığı alanında damganın iki yüzü vardır.

Toplumsal damga: Çevrenin, ruhsal destek alan kişilere yönelik önyargılı bakışıdır. "Onunla evlenilmez, sinirleri bozuk", "Psikoloğa gidiyormuş, demek ki ailesinde bir sorun var" gibi yorumlar bu damganın gündelik hâlleridir. Küçük şehirlerde, herkesin herkesi tanıdığı mahallelerde bu kaygı daha da büyüyebilir; apartman görevlisinin, karşı komşunun ya da kuaförün "nereye gidiyorsun" sorusu bile insanı tedirgin edebilir.

İçselleştirilmiş damga: Bu önyargıların zamanla kişinin kendi zihnine yerleşmesidir. Kimse bir şey söylemese bile insan kendine "Ben zayıfım", "Bunu kendi başıma çözemiyorsam bir yerim bozuk", "Normal insanlar psikoloğa gitmez" der. Çoğu zaman en ağır yargı, dışarıdan değil içeriden gelir.

İçselleştirilmiş damga özellikle sinsidir, çünkü kişi bunu bir önyargı olarak değil, gerçeğin kendisi olarak yaşar. Utanç duygusunun nasıl işlediğini merak ediyorsanız utanç duygusu yazısı size yeni bir bakış açısı sunabilir.

Yardım istemek, insanın kendisine söyleyebileceği en cesur cümlelerden biridir: "Bu yükü artık tek başıma taşımak istemiyorum."

Psikoloğa Kimler Gider? Gerçek Tablo

Bir psikoloğun bekleme salonunda kimlerin oturduğunu görebilseydiniz, muhtemelen şaşırırdınız. Orada, sizin her gün sokakta, iş yerinde, okulda karşılaştığınız insanlar vardır. Bazı örnekler:

• Yeni anne olmuş ve bebeğiyle yalnız kaldığı saatlerde yoğun bir huzursuzluk yaşayan genç bir kadın.
• Babası vefat ettikten sonra bir yıldır işine odaklanamayan bir mühendis.
• Üniversite sınavına hazırlanırken sınav kaygısı yüzünden denemelerde bildiklerini unutan bir lise öğrencisi.
• Emekli olduktan sonra kendini boşlukta hisseden, eşiyle sürekli tartışmaya başlayan bir öğretmen.
• Depremde evini kaybetmiş, yeni şehrinde hâlâ her gece ışığı açık uyuyan bir aile.
• Çocuğunun öfke nöbetleriyle nasıl baş edeceğini öğrenmek isteyen ebeveynler.
• Hiçbir "büyük" sorunu olmadığı hâlde, hep aynı tür ilişkilere çekildiğini fark edip bunun nedenini anlamak isteyen biri.

Bu listedeki hiç kimse "deli" değildir. Hepsi, hayatın bir döneminde zorlanmış ve bu zorlanmayla daha sağlıklı baş etmenin yollarını arayan insanlardır. Ne zaman destek almanın yerinde olacağını merak ediyorsanız terapiye ne zaman gidilir yazısına göz atabilirsiniz.

Ağır Ruhsal Hastalıklar ve Damga: Hiç Kimse "Deli" Değildir

Bu yazıda "psikoloğa gidenler deli değil" derken, ağır ruhsal hastalıkları olan insanları başka bir kategoriye koymak istemiyorum. Şizofreni ya da bipolar bozukluk gibi ruhsal hastalıklar yaşayan insanlar da "deli" değildir. Onlar, tıpkı diyabet ya da kalp hastalığı olan insanlar gibi, tedavi ve destek gerektiren bir sağlık sorunuyla yaşayan insanlardır.

Damganın en çok yaraladığı grup da çoğu zaman bu insanlardır. Ağır bir ruhsal hastalıkla yaşayan biri, çoğu zaman hastalığın kendisi kadar, ona yapıştırılan etiketlerle de mücadele eder: iş bulmakta zorlanır, ailesi tarafından saklanır, arkadaşlarını kaybeder. Oysa doğru tedavi ve güçlü bir destek ağıyla pek çoğu çalışabilir, ilişkiler kurabilir, anlamlı bir hayat sürdürebilir.

Bu yüzden dilimiz önemlidir. "Deli" yerine "ruhsal bir sıkıntı yaşayan", "hasta ruhlu" yerine "zor bir dönemden geçen" demek küçük bir değişiklik gibi görünebilir; ama bu küçük değişiklik, yardım almak isteyen birinin önündeki engeli biraz daha küçültür.

Damga Korkusu Hayatı Nasıl Etkiler?

Damgalanma korkusu yalnızca bir duygu değildir; hayatın pek çok alanını somut biçimde etkiler.

Yardım almayı geciktirir. Pek çok kişi, sıkıntısı başladıktan aylar hatta yıllar sonra destek arar. Bu sürede sorun büyür, kaçınmalar yerleşir, iş ve ilişkiler zarar görür.

Sıkıntıyı başka yollara kanalize eder. Psikoloğa gitmekten çekinen biri, yaşadığı kaygıyı "kalp sorunu" sanıp defalarca kardiyoloğa gidebilir. Bir başkası, sıkıntısını alkolle bastırmaya çalışabilir. Bir diğeri ise öfkesini en yakınlarına yöneltebilir.

Aile içinde sırlar yaratır. "Kimseye söyleme" cümlesi, ailede ruhsal sıkıntıların konuşulmayan bir konu hâline gelmesine yol açar. Çocuklar, yaşadıkları zorlukları dile getirmemeyi bu sessizlikten öğrenir.

Kişiyi yalnızlaştırır. Sıkıntısını kimseyle paylaşamayan biri, yaşadıklarının yalnızca kendine özgü olduğunu düşünür. Oysa benzer şeyleri yaşayan pek çok insan vardır; sadece onlar da sessizdir.

Diyelim ki otuzlu yaşlarında bir baba, aylardır geceleri uyuyamıyor, işte sabırsızlaşıyor ve çocuklarına bağırdıktan sonra kendini suçluyor. Eşi "bir psikoloğa gitsen" dediğinde, annesinin yıllar önce söylediği cümle aklına gelir: "Bizim ailede kimse psikoloğa gitmedi, gerek de yok." Bu cümle yüzünden bir yıl daha bekler. O bir yılda uykusuzluk derinleşir, evdeki gerginlik artar. Damga korkusu, korunmak istediği aileye en çok zararı verir.

Psikoloğa Giden Deli mi Diye Düşünüyorsanız: Atabileceğiniz Adımlar

Bu kaygıyı yaşıyorsanız, kendinizi zorlamadan atabileceğiniz bazı küçük adımlar var.

1. İç sesinizi fark edin. "Ben zayıfım" ya da "Normal insanlar buna ihtiyaç duymaz" gibi düşünceler aklınıza geldiğinde, bunları bir kenara not edin. Sonra kendinize sorun: Aynı durumdaki bir arkadaşıma da böyle mi derdim?
2. Yardım istemeyi yeniden tanımlayın. Bir avukattan hukuki danışmanlık, bir mali müşavirden vergi desteği almak nasıl olağansa, ruhsal bir yük için bir uzmanla konuşmak da öyledir.
3. Kime ne kadar anlatacağınıza siz karar verin. Terapiye gittiğinizi kimseye söylemek zorunda değilsiniz. Söylemek isterseniz, güvendiğiniz bir iki kişiyle başlayabilirsiniz.
4. Sorulara hazırlıklı olun. Biri soracak olursa kısa ve sakin bir yanıt hazırlamak işinizi kolaylaştırır: "Son zamanlarda biraz yorgunum, bir uzmanla konuşmak bana iyi geliyor." Daha fazlasını açıklamak zorunda değilsiniz.
5. Gizlilik konusundaki sorularınızı netleştirin. Kayıt ve sicil endişeniz varsa, bunu ayrıca araştırmak kaygınızı azaltabilir. Bu konuyu psikoloğa gitmek kayda geçer mi yazısında ayrıntılı ele alıyoruz.
6. Küçük bir adımla başlayın. İlk görüşme yalnızca bir tanışmadır. Devam edip etmemek tamamen sizin kararınızdır.
7. Size uygun biçimi seçin. Mahallede görülme kaygısı ağır basıyorsa, online görüşmeler başlangıç için daha rahat bir seçenek olabilir. Evinizin sessiz bir köşesinden, kimsenin sizi bir binaya girerken görmeyeceği bir ortamda ilk adımı atmak, kaygınızı azaltabilir.

Çevrenizdeki Biri Destek Alıyorsa Nasıl Yaklaşabilirsiniz?

Damgayı azaltmanın en etkili yolu, onu gündelik hayatta sessizce değiştirmektir. Çevrenizdeki biri terapiye gittiğini paylaştığında:

• Şaşkınlık ya da alay yerine ilgi gösterin. "Bunu paylaştığın için teşekkür ederim, nasıl gidiyor?" gibi bir yanıt, ona güvende olduğunu hissettirir.
• Sırrını koruyun. Size anlatılanı başkalarına aktarmayın; bir ailede ya da mahallede bir kişinin dili, damganın yayılmasında en önemli araçtır.
• Akıl vermekten kaçının. "Bırak psikoloğu, biraz tatile çık" gibi cümleler iyi niyetli olsa da, kişinin kararını küçümsediği hissini verebilir.
• Dilinize dikkat edin. Sofrada, iş yerinde ya da sosyal medyada "deli", "kafayı yemiş" gibi ifadeleri ruhsal sıkıntılar için kullanmamak, çevrenizdeki sessiz birine yardım istemek için cesaret verebilir.
• Yanında olduğunuzu hissettirin. Seans günü kısa bir mesaj atmak, çocuk bakımında ya da ulaşımda küçük bir kolaylık sağlamak, uzun açıklamalardan daha çok şey anlatır. Destek, çoğu zaman büyük sözlerle değil, bu tür sessiz jestlerle gösterilir.

Terapide Damga ve Utanç Nasıl Ele Alınır?

Damga korkusu, çoğu zaman terapinin ilk konularından biri olur. Bilişsel davranışçı yaklaşımda, yardım istemeye dair inançlar diğer düşünceler gibi incelenir: "Psikoloğa gitmek zayıflıktır" düşüncesinin kökeni nedir, bu düşünceyi destekleyen ve desteklemeyen kanıtlar nelerdir, bu inanç kişinin hayatında neye mal olmuştur?

Utanç ise daha derinde çalışmayı gerektirebilir. Çocuklukta duygularını göstermesi engellenmiş, "ağlama, sus" diye büyütülmüş biri için, bir yabancının karşısında kırılgan olmak başlangıçta çok zor gelebilir. Terapide güvenli bir ilişki içinde, kişinin kendine daha şefkatli bir gözle bakmayı öğrenmesi zaman alır; ama bu süreç, damganın içeriden çözülmesinin en güçlü yollarından biridir.

Bazen damga yalnızca danışanın değil, ailesinin de konusu olur. Bir ergenin terapiye başlamasına karşı çıkan bir baba ya da kızının ilaç kullanmasından utanan bir anne, sürecin bir parçası hâline gelebilir. Böyle durumlarda danışanın onayıyla yapılacak bir aile görüşmesi, ruhsal sıkıntıların ne olduğu ve ne olmadığı hakkında bilgi vermek, ailenin kaygılarını dinlemek ve "psikoloğa giden deli mi" sorusunu birlikte konuşmak için iyi bir fırsat olabilir. Çoğu zaman ailelerin korkusu, çocuklarının "etiketlenmesi" ile ilgilidir; bu korku konuşuldukça yerini daha destekleyici bir tutuma bırakabilir.

Yetişkinlerle yürütülen bireysel çalışmaların nasıl işlediğini bireysel terapi sayfasında okuyabilirsiniz. Eğer şu anda yoğun bir umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız, utanç ya da çekince beklemeyi gerektirmez: 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Sıkça Sorulan Sorular

Terapiye gittiğimi aileme ya da iş yerime söylemek zorunda mıyım?

Hayır. Terapiye gitmek kişisel bir sağlık kararıdır ve kimseye açıklama yapmak zorunda değilsiniz. Kime, ne zaman ve ne kadar anlatacağınıza yalnızca siz karar verirsiniz. Terapist de sizin onayınız olmadan bu bilgiyi kimseyle paylaşmaz.

Çocuğumu psikoloğa götürürsem okulda etiketlenir mi?

Çocuğunuzun terapiye gittiği bilgisi, sizin izniniz olmadan okulla paylaşılmaz. Okulla iş birliği yapmak çocuğun yararına olacaksa, neyin paylaşılacağına birlikte karar verilir. Pek çok çocuk için erken alınan destek, sorunların büyüyüp okulda görünür hâle gelmesini önler.

Ailem psikoloğa gitmeme karşı çıkıyorsa ne yapabilirim?

Ailenizin karşı çıkışı çoğu zaman korkudan ve bilgi eksikliğinden doğar. Onlara terapinin ne olduğunu, neden ihtiyaç duyduğunuzu sakin bir dille anlatmak işe yarayabilir. Yetişkin biri olarak kendi sağlığınızla ilgili kararı verme hakkı sizindir; ailenizin onayı olmadan da destek alabilirsiniz.

Bir kez gittim, utandım ve bıraktım. Yeniden başlayabilir miyim?

Elbette. Utanç, terapinin ilk dönemlerinde çok sık yaşanan bir duygudur ve bırakmanız bunun doğal bir sonucu olabilir. Yeniden başladığınızda bu deneyimi de uzmanla paylaşabilirsiniz; bu paylaşım, terapinin en değerli başlangıç noktalarından biri olabilir.

• #damgalanma
• #ruh sağlığı önyargıları
• #yardım istemek
• #utanç

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler