SCL 90 Testi Nedir? Belirti Tarama Listesi Nasıl Yorumlanır?

SCL 90 testi nedir, dokuz alt ölçek neyi ölçer, puanlar ve genel belirti ortalaması nasıl yorumlanır? İlk değerlendirmede bu listeyi dolduranlar için rehber.

İlk görüşmeye geldiğinizde, sizi henüz tanımayan bir uzmanın elinizdeki kalemle doldurmanızı istediği uzun bir form: doksan madde. "Baş ağrısı", "Başkalarının sizi izlediği duygusu", "Ani korku nöbetleri", "Kendinizi yalnız hissetmek"... Her birinin yanında beş seçenek. Bir yandan dolduruyor, bir yandan da düşünüyorsunuz: Bu kadar soru neden? Bazı maddeler bana hiç uymuyor, bunlar neden soruluyor? SCL 90 testi, Türkçede genellikle Belirti Tarama Listesi olarak bilinen ve psikolojik belirtilerin geniş bir yelpazesini kısa sürede gözden geçirmek için kullanılan bir öz bildirim ölçeğidir. Bu yazıda ölçeğin neyi ölçtüğünü, alt ölçeklerin ne anlama geldiğini, puanların nasıl hesaplanıp yorumlandığını ve bazı alt ölçek adlarının neden sizi korkutmaması gerektiğini anlatıyorum.

SCL 90 Testi Nedir?

SCL-90, Amerikalı psikolog Leonard Derogatis ve çalışma arkadaşları tarafından 1970'lerde geliştirilmiş, daha sonra gözden geçirilerek SCL-90-R adını almış bir belirti tarama ölçeğidir. Türkçe uyarlaması yapılmış ve Türkiye'de uzun yıllardır hastanelerde, üniversitelerin psikolojik danışma merkezlerinde, özel kliniklerde ve araştırmalarda yaygın biçimde kullanılmaktadır.

Ölçeğin amacı, kişinin son dönemde yaşadığı psikolojik ve bedensel belirtileri ve bunların ne kadar rahatsız edici olduğunu geniş bir çerçevede görmektir. Tek bir soruna odaklanan ölçeklerden farklı olarak, depresyondan kaygıya, bedensel şikâyetlerden ilişkilerdeki hassasiyete kadar pek çok alanı birlikte tarar. Bu yüzden özellikle ilk değerlendirmede, kişinin hangi alanlarda zorlandığını hızlıca görmek için tercih edilir.

Ölçek bir tanı aracı değildir. Bir tarama aracıdır: "Nerede bakmamız gerekiyor?" sorusuna yanıt arar. Hangi alanların ayrıntılı olarak konuşulması gerektiğini gösterir ve klinik görüşmeye yön verir.

Ölçek Nasıl Doldurulur?

SCL 90 testinde doksan madde bulunur. Her madde bir belirtiyi tanımlar ve kişiden, bu belirtinin kendisini son dönemde, genellikle bugün dahil son bir hafta içinde (kullanılan forma göre bu süre biraz daha uzun da olabilir), ne ölçüde rahatsız ettiğini işaretlemesi istenir. Seçenekler beş basamaklıdır:

• Hiç
• Çok az
• Orta derecede
• Oldukça fazla
• İleri derecede

Doldurmak çoğu kişi için on beş ile yirmi beş dakika arasında sürer. Birkaç öneri işinizi kolaylaştırır:

1. Uzun düşünmeyin. İlk aklınıza gelen yanıt genellikle en doğrusudur. Her maddede uzun uzun tartmak hem yorar hem de yanıtları bulanıklaştırır.
2. Size uymayan maddeler olağandır. Ölçek çok farklı alanları taradığı için maddelerin bir kısmının "Hiç" olması beklenir. Bu, ölçeğin size uygun olmadığı anlamına gelmez.
3. Sorulan zaman dilimine bağlı kalın. "Hayatım boyunca böyleydi" değil, "son dönemde nasıldı" sorusuna yanıt verin.
4. Bir maddeyi anlamadıysanız sorun. Bazı ifadeler, özellikle yaşlı ya da okuma alışkanlığı az olan kişiler için anlaşılması güç olabilir. Uygulayıcı maddeyi açıklayabilir.

Dokuz Alt Ölçek Neyi Ölçer?

Maddeler dokuz temel belirti alanına, yani alt ölçeğe ayrılır. Bunların dışında hiçbir alt ölçeğe girmeyen ama klinik açıdan önemli olan birkaç ek madde (uyku, iştah ve suçluluk duygusu gibi) de vardır.

• Somatizasyon: Baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı, kas ağrıları, nefes darlığı gibi bedensel yakınmalar. Stresin bedende nasıl hissedildiğini yansıtır.
• Obsesif-kompulsif belirtiler: İstenmeyen düşüncelerin zihinden çıkmaması, işleri tekrar tekrar kontrol etme ihtiyacı, karar vermekte ve odaklanmakta güçlük.
• Kişilerarası duyarlılık: Başkalarının yanında kendini yetersiz, aşağıda ya da rahatsız hissetme; eleştiriye ve reddedilmeye karşı hassasiyet.
• Depresyon: Üzüntü, ilgi kaybı, umutsuzluk, enerji düşüklüğü, değersizlik duyguları.
• Anksiyete: Gerginlik, sinirlilik, titreme, çarpıntı, ani korku duyguları.
• Öfke-düşmanlık: Çabuk sinirlenme, öfke patlamaları, bir şeyleri kırma ya da bağırma isteği.
• Fobik anksiyete: Belirli yerlerde ya da durumlarda (kalabalık, toplu taşıma, açık alanlar, evden yalnız çıkmak) yoğun korku ve kaçınma.
• Paranoid düşünce: Başkalarına güvenmekte zorlanma, izlendiğini ya da hakkında konuşulduğunu hissetme, hak ettiği değeri görmediği düşüncesi.
• Psikotizm: Yalnızlık, başkalarından kopukluk, düşüncelerin kontrol edildiği ya da başkalarınca bilindiği gibi alışılmadık deneyimler.

Bu alanlar birbirinden tamamen bağımsız değildir. Diyelim ki üniversiteyi kazanıp başka bir şehre taşınmış, yurtta kalan bir öğrenci psikolojik danışma merkezine başvuruyor. Formunda kişilerarası duyarlılık, depresyon ve psikotizm alt ölçekleri yüksek çıkıyor. Görüşmede ortaya çıkan tablo, ağır bir ruhsal bozukluktan çok, yeni bir şehirde kimseyi tanımamanın getirdiği yoğun yalnızlık, kendini başkalarından aşağı görme ve ailesinden ilk kez ayrı olmanın yarattığı kopukluk duygusudur. Aynı puanlar, başka bir kişide bambaşka bir öyküye karşılık gelebilir.

SCL 90 Testi Kimlere ve Ne Zaman Uygulanır?

Belirti tarama listesi, ergenlik sonrası dönemden itibaren yetişkinlere uygulanabilen bir araçtır. Türkiye'de en sık karşılaşıldığı yerler şunlardır:

• Hastanelerin psikiyatri polikliniklerinde, ilk muayene öncesinde ya da sonrasında
• Üniversitelerin psikolojik danışma ve rehberlik merkezlerinde, öğrencinin ilk başvurusunda
• Özel kliniklerde ve psikolog muayenehanelerinde, ilk değerlendirmenin bir parçası olarak
• İş yerlerindeki çalışan destek programlarında ya da kurumsal ruh sağlığı taramalarında
• Bilimsel araştırmalarda, katılımcıların genel ruhsal durumunu ölçmek için

Ölçek çoğu zaman tek başına değil, klinik görüşmeyle birlikte ve gerektiğinde başka ölçeklerle desteklenerek kullanılır. Okuma yazma güçlüğü olan, görme sorunu yaşayan ya da Türkçeyi ana dili olarak konuşmayan kişilerde maddeler uygulayıcı tarafından sesli okunabilir; bu tür uyarlamaların sonuç değerlendirilirken not edilmesi gerekir. Çok ağır bir kriz anında, örneğin yoğun bir panik ya da derin bir yas sürecinin ilk günlerinde, doksan maddelik bir formu doldurmak yerine önce kişinin dinlenmesi ve güvenliğinin sağlanması önceliklidir.

SCL 90 Testi Sonuçları Nasıl Hesaplanır?

Her madde, işaretlenen seçeneğe göre 0 ile 4 arasında puan alır. Puanlamada iki düzeyde bilgi elde edilir.

Alt ölçek puanları: Her alt ölçekteki maddelerin puanları toplanır ve madde sayısına bölünerek bir ortalama bulunur. Böylece farklı sayıda maddeden oluşan alt ölçekler birbiriyle karşılaştırılabilir hâle gelir.

Genel indeksler:

• Genel Belirti Ortalaması (GSI): Tüm maddelerin puan toplamının doksana bölünmesiyle elde edilir. Kişinin bildirdiği genel sıkıntı düzeyinin en çok kullanılan göstergesidir.
• Rahatsız edici belirti sayısı (PST): "Hiç" dışında işaretlenen madde sayısıdır; kişinin kaç farklı belirtiden söz ettiğini gösterir.
• Belirti rahatsızlık ortalaması (PSDI): İşaretlenen belirtilerin ortalama yoğunluğudur; kişinin belirtilerini ne kadar şiddetli yaşadığını gösterir.

Bu ayrım önemlidir. Diyelim ki iki kişinin genel ortalaması aynı. Birincisi pek çok belirtiyi "çok az" düzeyinde işaretlemiş; ikincisi yalnızca birkaç belirtiyi ama "ileri derecede" işaretlemiş. Birincisinin sıkıntısı yaygın ama hafif, ikincisininki dar ama yoğun olabilir. Bu iki tablo, farklı soruları ve farklı yaklaşımları gerektirir.

Puanlar Nasıl Yorumlanır?

Türkiye'de sık kullanılan bir yorumda, alt ölçek ortalamalarının 1'in üzerinde olması o alanda dikkat gerektiren belirtilere, 2'nin üzerinde olması ise belirgin biçimde yüksek bir düzeye işaret edebilir. Bu sınırlar yararlı bir rehberdir, ama mutlak değildir. Sonucun anlamı, kişinin yaşı, içinde bulunduğu koşullar ve klinik görüşmede anlatılanlarla birlikte belirlenir.

Sonuçları okurken bazı noktaları akılda tutmak gerekir:

• Profil, tek bir puandan daha anlamlıdır. Hangi alt ölçeklerin yükseldiği, hangilerinin düşük kaldığı, sorunun niteliği hakkında daha çok şey söyler. Örneğin anksiyete, fobik anksiyete ve somatizasyonun birlikte yükseldiği bir profil, panik benzeri yakınmaları düşündürebilir; ama bu yalnızca görüşmede araştırılacak bir hipotezdir.
• Bedensel hastalıklar sonucu etkileyebilir. Kronik ağrısı, astımı ya da hormonal bir sorunu olan biri, somatizasyon alt ölçeğinde psikolojik nedenlerden bağımsız olarak yüksek puan alabilir.
• Sıkıntının dili kültüre göre değişir. Türkiye'de pek çok kişi ruhsal sıkıntısını "İçim sıkışıyor", "Kalbime bir ağırlık çöktü", "Başım hiç geçmiyor" gibi bedensel ifadelerle anlatır. Bu nedenle somatizasyon alt ölçeğinin yüksek çıkması, kişinin üzüntüsünü ya da kaygısını bedeni üzerinden yaşadığını gösteriyor olabilir. Bu bilgi, terapide duygulara isim vermeyi öğrenmek için değerli bir başlangıç noktasıdır.
• Yaşam koşulları yanıtları biçimlendirir. Mobbing yaşanan bir iş yerinde çalışan birinin "Başkalarının sizi izlediği ya da hakkınızda konuştuğu duygusu" maddesini yüksek işaretlemesi, düşünce süreçlerinden çok gerçek bir durumu yansıtıyor olabilir.
• Genel olarak yüksek puan, genel bir sıkıntının işareti olabilir. Kişi çok zor bir dönemden geçiyorsa, neredeyse tüm alt ölçekler yükselebilir. Bu durumda alt ölçekler arasındaki farklar, tek tek değerlerden daha bilgilendiricidir.

Sonucunuzu yalnızca bir puan listesi olarak almak yerine, bu sayıların sizin hayatınızda neye karşılık geldiğini uzmanla birlikte konuşmak çok daha yararlıdır.

Belirti listesi, yaşadıklarınızın bir özeti değil, hikâyenizi anlatmaya nereden başlayabileceğinizi gösteren bir içindekiler sayfasıdır.

"Psikotizm" ve "Paranoid Düşünce" Adları Sizi Korkutmasın

Sonuç raporunda "psikotizm" ya da "paranoid düşünce" gibi alt ölçek adlarını görmek pek çok kişiyi tedirgin eder. Bu adlar ölçeğin geliştirildiği dönemin klinik dilinden gelir ve gündelik anlamlarıyla aynı şeyi ifade etmez.

Psikotizm alt ölçeğindeki maddelerin önemli bir kısmı, kendini insanlardan kopuk, yalnız ya da yabancılaşmış hissetmeyle ilgilidir. Bu alt ölçekte yükseklik, çoğu zaman psikotik bir bozukluğa değil, yoğun yalnızlık, içe çekilme ya da ağır stresle ilişkili bir uzaklaşma duygusuna işaret eder. Benzer biçimde paranoid düşünce alt ölçeği, insanlara güvenmekte zorlanma ve kırılganlıkla ilgili deneyimleri kapsar; ihanete uğramış, aldatılmış ya da iş yerinde haksızlığa maruz kalmış biri bu maddeleri yüksek işaretleyebilir.

Elbette bu alt ölçeklerdeki yükseklik görüşmede dikkatle ele alınır. Ama raporda gördüğünüz bir sözcükten kendinize bir tanı çıkarmayın; sorularınızı değerlendirmeyi yapan uzmana yöneltin.

Değerlendirmede ve Terapide Nasıl Kullanılır?

SCL 90 testi, özellikle ilk görüşmelerde, kişiyle konuşulacak konuların haritasını çıkarmaya yardım eder. Kişi bazen asıl zorlandığı konuyu görüşmede dile getirmekte güçlük çeker; ama formda işaretlemek daha kolay gelebilir. Örneğin uykusuzluk için başvuran biri, formda kendini değersiz hissettiğini ya da sık sık ağladığını işaretleyebilir ve bu, görüşmede açılması gereken önemli bir kapıdır.

Terapi sürecinde ölçek belirli aralıklarla yeniden uygulanabilir. Başlangıçtaki profil ile birkaç ay sonraki profilin karşılaştırılması, hangi alanlarda ilerleme olduğunu, hangi alanların hâlâ zorlayıcı olduğunu somut biçimde gösterir. Daha ayrıntılı değerlendirme gerektiğinde, belirli bir alana odaklanan ölçekler devreye girer; örneğin depresif belirtiler öne çıkıyorsa Beck depresyon ölçeği gibi araçlar kullanılabilir. Psikolojik testlerin genel işleyişini merak ediyorsanız psikolojik test nedir yazısına göz atabilirsiniz.

Bireysel terapi sürecinde, ölçek sonuçları kişinin hedefleriyle birlikte değerlendirilir. Yüksek bir somatizasyon puanı, bedensel duyumların nasıl yorumlandığı üzerine; yüksek bir kişilerarası duyarlılık puanı ise eleştiriye ve reddedilmeye dair inançlar üzerine çalışmaya kapı açabilir. Ölçek sonuçlarında ya da görüşmede kendine zarar verme düşünceleri ortaya çıkarsa, bu konu öncelikli olarak ele alınır; acil bir tehlike hissediyorsanız 112'yi aramaktan çekinmeyin.

Sıkça Sorulan Sorular

Bir alt ölçekte yüksek puan aldım, o rahatsızlığa sahip miyim?

Hayır, tek başına bu sonuca varılamaz. Alt ölçekler belirtilerin yoğunluğunu gösterir, tanı koymaz. Örneğin depresyon alt ölçeğinde yüksek puan, depresif belirtilerin dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini gösterir; tanı ise klinik görüşmeyle konur.

Kendimi olduğumdan iyi ya da kötü göstermek istersem ölçek bunu anlar mı?

Belirti tarama listesinde yanıt çarpıtmalarını ayrıntılı biçimde yakalayan özel ölçekler bulunmaz. Bu yüzden sonucun değeri büyük ölçüde içten yanıt vermenize bağlıdır. Kendinizi olduğunuzdan farklı göstermek, size uygun desteğin planlanmasını zorlaştırır.

Doksan madde çok uzun geliyor, kısa bir sürümü yok mu?

Bu ölçeğin daha az maddeden oluşan kısa sürümleri de geliştirilmiştir ve bazı durumlarda tercih edilir. Ancak uzun form, belirtileri daha ayrıntılı bir alt ölçek profiliyle gösterdiği için ilk değerlendirmede sık kullanılır. Doldururken yorulursanız kısa bir ara vermenizde sakınca yoktur.

Sonuçlarımı görebilir ve bir kopyasını alabilir miyim?

Değerlendirme sizinle ilgilidir ve sonuçlarınızı öğrenmek hakkınızdır. Sonuçların sizinle anlaşılır bir dille konuşulmasını isteyebilirsiniz. Ham puan listesi yerine, bu puanların ne anlama geldiğine dair bir açıklama almak çoğu zaman daha yararlıdır.

• #belirti tarama listesi
• #scl-90-r
• #psikolojik değerlendirme
• #ilk görüşme

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler