Sel Felaketi Sonrası: Evi Su Basan Ailelerin Psikolojisi

Sel felaketi sonrası her yağmurda tedirgin mi oluyorsunuz? Evi su basan ailelerin ruhsal tepkilerini, çocuklara desteği ve toparlanma adımlarını öğrenin.

Bodrum katındaki evinize dönüp kapıyı açtığınızda burnunuza gelen o çamur ve rutubet kokusu, aylar sonra bile aklınızdan çıkmayabilir. Halının altından fışkıran su, kanepenin üstüne çıkarılmaya çalışılan çocuk albümleri, komşunun "Arabalar sürükleniyor!" diye bağırması... Sel, birkaç saat içinde gelip geçer gibi görünür; ama bıraktığı iz çoğu zaman suyun çekilmesinden çok daha uzun sürer. Sel felaketi sonrası birçok kişi, gökyüzü karardığında kalbinin hızlandığını, gece yağmur sesine uyanıp pencereye koştuğunu, hava durumu uygulamasını günde onlarca kez açtığını fark eder. Bu yazıda evi su basmış ailelerin yaşadığı ruhsal süreci, bu tepkilerin neden ortaya çıktığını ve hem yetişkinlerin hem çocukların nasıl toparlanabileceğini ele alıyoruz.

Sel Felaketi Sonrası Ruh Hâli Neden Bu Kadar Zorlayıcı?

Sel, diğer afetlerden bazı açılardan farklıdır ve bu farklar ruhsal etkiyi de biçimlendirir.

Uyarı ile felaket arasındaki süre çok kısadır. Birkaç dakika içinde sokak dereye döner. İnsanlar çoğu zaman ne alacaklarına karar veremeden evden çıkmak zorunda kalır. Bu ani çaresizlik deneyimi, zihinde "Bir daha hazırlıksız yakalanırsam" korkusunu derinleştirir.

Tetikleyici her yerdedir. Depremin bir sesi ya da kokusu yoktur ama yağmur hayatın olağan bir parçasıdır. Sel yaşayan biri için her bulutlu gün, her gök gürültüsü, hatta banyodan gelen şırıltı bile hatırlatıcı olabilir. Bu da tetikleyicilerden kaçınmayı neredeyse imkânsız kılar.

Kayıpların büyük kısmı görünmez kalır. Evinizi yerinde dururken bulursunuz ama içi kullanılamaz hâldedir. Duvarlarda nem lekeleri, şişmiş parke, çürüyen mobilyalar... Dışarıdan bakan biri "Neyse ki ev yıkılmamış" diyebilir; oysa siz düğün fotoğraflarınızı, annenizden kalan el işlerini, çocuğunuzun ilk resimlerini kaybetmişsinizdir. Bu tür kayıplar genellikle yeterince yas tutulmadan geçiştirilir.

Temizlik ve bürokrasi süreci uzun ve yorucudur. Çamur temizliği, hasar tespiti, sigorta kapsamı dışında kalan zararlar, belediyeyle yazışmalar, kira ve taşınma derdi. Bu süreçte kişi ayakta kalmak zorunda olduğu için duygularını bir kenara koyar; asıl yorgunluk çoğu zaman aylar sonra ortaya çıkar.

Ağustos 2021'de Kastamonu Bozkurt ve çevresinde yaşanan sel, sonraki yıllarda Karadeniz ve Ege'de yaşanan ani su baskınları, bu deneyimin Türkiye'de ne kadar yaygın olduğunu gösterdi. Büyük kentlerde ise alt geçitlerde mahsur kalan araçlar ve bodrum katları basan sular, selin yalnızca dere kenarındaki köylerin değil, metropollerin de gerçeği olduğunu hatırlattı.

Sel Yaşayanlarda Sık Görülen Tepkiler

Sel felaketi sonrası ilk haftalarda ve aylarda pek çok kişi aşağıdaki tepkilerin bazılarını yaşar:

• Yağmur, gök gürültüsü ya da akan su sesiyle ani korku, titreme, kalp çarpıntısı
• Hava durumunu, meteoroloji uyarılarını ve dere seviyesini takıntılı biçimde kontrol etme
• Yağmurlu gecelerde uyuyamama ya da "nöbet tutar gibi" yarı uyanık uyuma
• Evdeki eşyaları sürekli yüksek yerlerde tutma, bazı odaları kullanmayı bırakma
• Sel anının, suyun yükselişinin, çaresizce izlenen görüntülerin zihinde tekrar tekrar canlanması
• Kayıplar için derin üzüntü ya da tersine, hiçbir şey hissetmeme, donukluk
• "Neden daha önce önlem almadım, neden o eve taşındım?" gibi suçluluk düşünceleri
• Eşler arasında artan gerginlik, çabuk sinirlenme, sabırsızlık
• Yorgunluk, baş ağrısı, mide sorunları gibi bedensel şikâyetler

Bu tepkiler, zihnin ve bedenin olağanüstü bir tehlikeye verdiği olağan yanıtlardır. Çoğu kişide zamanla, güvenlik duygusu yeniden kuruldukça ve günlük hayat düzene girdikçe yatışır. Ancak bazı kişilerde aylar geçmesine rağmen yoğunluğunu korur.

Evi Su Basan Ailelerde Aile İçi Dinamikler

Sel, yalnızca bireyleri değil, aile sistemini de sarsar. Her aile üyesi süreci farklı yaşar ve bu farklılıklar çatışmaya dönüşebilir.

Diyelim ki bir çift, zemin kattaki evlerini sel bastıktan sonra geçici olarak kayınvalidenin iki odalı evine yerleşti. Eş, kaybedilen eşyalar için sürekli konuşmak istiyor; diğeri ise "Geçti artık, bakalım önümüze" diyerek konuyu kapatıyor. Biri yeniden aynı eve dönmek istiyor, diğeri o sokağa bir daha adım atmak istemiyor. Kalabalık ev, belirsizlik ve maddi yük birleşince en küçük meseleler bile kavgaya dönüşebiliyor.

Bu tablo sık görülür ve çiftin birbirine yeterince değer vermediği anlamına gelmez. İnsanlar stres altında farklı baş etme yolları kullanır: Kimi konuşarak, kimi işe gömülerek, kimi de konudan uzak durarak rahatlar. Bu farkı "Sen umursamıyorsun" ya da "Sen abartıyorsun" diye okumak yerine "Biz bu yükü farklı taşıyoruz" diye adlandırmak, aile içindeki gerilimi azaltabilir.

Geniş ailenin yanına sığınmak, Türkiye'de en yaygın dayanışma biçimlerinden biridir. Bu destek değerlidir; ancak sınırların belirsizleşmesi, misafirliğin uzaması ve "Bizim evimiz yok" duygusu kişide ayrıca bir yük yaratabilir. Kalış süresine dair açık konuşmalar yapmak ve küçük de olsa kendinize ait bir alan oluşturmak bu dönemi kolaylaştırır.

Çocuklar Sel Sonrasını Nasıl Yaşar?

Çocuklar yaşadıklarını yetişkinler gibi sözcüklerle anlatmayabilir. Sel sonrası çocuklarda şu değişiklikler görülebilir:

• Banyo yapmaktan, küvete girmekten ya da yağmurda dışarı çıkmaktan korkma
• Oyunlarında sel sahnelerini tekrar tekrar canlandırma (oyuncakları "suya batırma", "kurtarma" oyunları)
• Yeniden alt ıslatma, parmak emme gibi daha küçük yaşlara ait davranışlara dönme
• Anne babadan ayrılmak istememe, okula gitmekte zorlanma
• Kaybettiği oyuncak ya da evcil hayvan için uzun süre üzülme
• Uyku sorunları, kâbuslar

Oyunda selin canlandırılması genellikle kaygı verici değildir; çocuğun yaşadığını anlamlandırma yoludur. Bu oyunları yasaklamak yerine yanında olmak, oyunun sonunda "kurtarılma" ve "güvenli yere ulaşma" temalarını desteklemek iyileştiricidir. Çocuklara destek olma konusunda daha ayrıntılı öneriler için afet sonrası çocuklar yazımıza göz atabilirsiniz.

Sel Felaketi Sonrası Toparlanmak İçin Neler Yapılabilir?

Toparlanma bir anda olmaz; birbirini izleyen küçük adımlarla ilerler. Şu öneriler birçok aileye yardımcı olur:

Güvenlik duygusunu somut adımlarla yeniden kurun

Belirsizlik, kaygının yakıtıdır. Bulunduğunuz bölgenin risk durumunu öğrenmek, evinizde suyun ilk gireceği noktaları belirlemek, belgelerinizi ve değerli eşyalarınızı su geçirmez bir kutuda yüksekte tutmak, ailece bir "yağmur planı" yapmak kontrol duygusunu artırır. Bu plan; meteoroloji uyarısı geldiğinde kimin ne yapacağını, hangi yolun kullanılacağını ve nerede buluşulacağını içerebilir. Plan hazırlandıktan sonra her yağmurda baştan düşünmek zorunda kalmazsınız.

Kontrol davranışlarına sınır koyun

Hava durumuna bakmak makuldür; ancak günde otuz kez bakmak kaygıyı azaltmaz, besler. Meteorolojinin resmî uyarılarına bildirim açın ve geri kalan zamanlarda uygulamayı açmamaya çalışın. Pencere başında yağmuru izleyerek beklemek yerine kendinize kısa ve yapılandırılmış bir kontrol rutini belirleyin: "Akşam yediden önce bir kez dere tarafına bakacağım, uyarı yoksa yatacağım."

Kayıplarınızın yasını tutmaya izin verin

"Can kaybı olmadı, şükür" demek doğrudur; ama eşya ve anı kaybını küçümsemeyi gerektirmez. Kurtarılan fotoğrafları dikkatlice kurutmak, kaybettiğiniz şeylerin bir listesini yapıp her birinin size ne ifade ettiğini yazmak, aile büyükleriyle o eşyalara dair hikâyeleri paylaşmak, yası görünür kılar.

Bedeninizi ve rutininizi destekleyin

Temizlik döneminde uyku, yemek ve su tüketimi kolayca ihmal edilir. Oysa yorgun bir beden, kaygıya daha açık bir zihin demektir. Kısa molalar vermek, yardım teklif edenlere "Evet" demek ve en azından birkaç rutini, örneğin sabah kahvaltısını ya da akşam çayını, korumak denge sağlar.

Mahallenizle birlikte toparlanın

Sel çoğu zaman bir sokağı, bir mahalleyi ya da bütün bir köyü aynı anda etkiler. Bu acı bir durumdur ama aynı zamanda bir kaynaktır. Aynı geceyi yaşamış komşularla konuşmak, "Yalnızca ben böyle hissetmiyorum" duygusunu güçlendirir. Ortak temizlik günleri, muhtarlık aracılığıyla ihtiyaçların birlikte listelenmesi, yaşlı ya da yalnız yaşayan komşuların kontrol edilmesi hem pratik işleri hafifletir hem de çaresizlik hissini azaltır. Apartman ya da site yönetimiyle bodrum katlarının, rögarların ve gider hatlarının durumunu birlikte takip etmek de geleceğe dair kontrol duygusunu güçlendirir. Kendinizi geri çekme eğilimindeyseniz, en azından bir komşunuzla ya da yakınınızla düzenli konuşmayı küçük bir hedef olarak belirleyin. Yalnız toparlanmak zorunda olmadığınızı hatırlamak, yükü sanıldığından çok daha fazla hafifletir.

Yağmurla yeniden tanışın

Kaygıyı en çok besleyen şeylerden biri kaçınmadır. Yağmur yağdığında perdeleri kapatıp başka odaya geçmek kısa vadede rahatlatır ama korkuyu kalıcılaştırabilir. Hafif bir yağmurda pencereden bakmak, ardından kısa bir yürüyüş yapmak gibi küçük adımlarla bedeninize "Her yağmur sel demek değil" mesajını yeniden öğretebilirsiniz. Bu adımları kendinizi zorlamadan, hazır hissettiğiniz ölçüde atın.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Sel sonrası kaygı ve üzüntü ilk haftalarda oldukça olağandır. Şu durumlarda ise bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir:

• Aradan aylar geçmesine rağmen yağmura karşı yoğun panik yaşıyorsanız
• Sel anı kâbuslar ve istemsiz görüntüler biçiminde sık sık geri dönüyorsa
• Kaçınma nedeniyle işe, okula gidemiyor ya da evden çıkamıyorsanız
• Uyku sorunlarınız ve yoğun yorgunluğunuz sürüyorsa
• Aile içinde çatışmalar sizi tüketecek düzeye geldiyse
• Alkol ya da başka maddelerle rahatlama ihtiyacı arttıysa
• Umutsuzluk hissi ağırlaştı, yaşamaya devam etme isteğiniz azaldıysa

Kendinize zarar verme düşünceleri ortaya çıkarsa ya da acil bir tehlike söz konusuysa vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Uzun süren yeniden yaşama, kaçınma ve sürekli tetikte olma hâli travma sonrası stresle ilişkili olabilir; bu konuda travma sonrası stres bozukluğu yazımız size fikir verebilir. Yaşadıklarınızı güvenli bir ortamda konuşmak isterseniz bireysel terapi yüz yüze ya da online olarak mümkündür.

Terapide Sel Felaketi Sonrası Süreç Nasıl Ele Alınır?

Terapi süreci, kişinin ve ailenin ihtiyaçlarına göre şekillenir. Genel olarak birkaç temel adım öne çıkar.

Dengelenme: İlk hedef, kişinin uykusunun, günlük düzeninin ve güvenlik duygusunun toparlanmasıdır. Bedensel gerginliği azaltan beceriler, yağmurlu günler için kişiye özel baş etme planları bu aşamada çalışılır.

Psikoeğitim: Yaşanan tepkilerin bir zayıflık değil, tehlikeye karşı gelişmiş koruyucu sistemin aşırı çalışması olduğunu anlamak, kişinin kendine bakışını değiştirir.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT): "Bir daha yağmur yağarsa her şeyi kaybederim", "Ailemi koruyamadım" gibi düşünceler, gerçekçi risk bilgisiyle birlikte gözden geçirilir. Kaçınılan durumlarla, yani yağmur sesi, belirli sokaklar ya da evin bodrum katıyla, kişinin kendi hızında ve kademeli biçimde yeniden temas kurması planlanır.

Suçluluk ve yas çalışması: "O eve hiç taşınmasaydık" gibi geriye dönük düşünceler çoğu zaman, olanların kontrol edilebilir olduğu yanılsamasını taşır. Bu düşüncelerle şefkatli bir biçimde çalışmak ve kayıpların yasını tutabilmek iyileşmenin önemli bir parçasıdır.

Çocuklar ve aileler: Çocuklarla oyun temelli çalışmalar, ebeveynlerle ise çocuğun tepkilerini nasıl karşılayacaklarına dair danışmanlık yapılabilir. Gerekirse aile görüşmeleriyle farklı baş etme biçimleri arasında köprü kurulur.

Su çekilir, duvarlar kurur; ama güven duygusunun yeniden yerine oturması zaman ister. Bu zamanı kendinize tanımak, toparlanmanın bir parçasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Selden aylar sonra hâlâ yağmurdan korkmam normal mi?

Evet, özellikle selin şiddetli olduğu ve evinizin doğrudan etkilendiği durumlarda bu korku uzun sürebilir. Zamanla azalıyorsa bu iyileşmenin bir işaretidir. Azalmıyor ya da hayatınızı kısıtlıyorsa destek almak korkunun yerleşmesini önleyebilir.

Aynı eve geri dönmeli miyiz?

Bu karar hem güvenlik hem de duygusal etkenlere bağlıdır. Önce uzmanlardan binanın ve bölgenin risk durumuyla ilgili bilgi alın. Duygusal olarak dönmek çok zorlayıcı geliyorsa bu kararı aceleyle değil, ailece konuşarak ve gerekirse bir uzmanla birlikte değerlendirin.

Çocuğum banyoya girmek istemiyor, zorlamalı mıyım?

Zorlamak korkuyu artırabilir. Banyoyu kısa ve oyunlu tutmak, suyun az olduğu bir duşla başlamak, çocuğa suyu kendisinin açıp kapatma kontrolünü vermek gibi küçük adımlar yardımcı olur. Korku haftalar içinde azalmıyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanıyla görüşebilirsiniz.

Selden etkilenen bir yakınıma nasıl destek olabilirim?

Somut yardım teklif edin: temizlik, çocuk bakımı, sıcak bir yemek, resmî işlemlerde eşlik. Anlatmak isterse dinleyin, istemezse zorlamayın. "Neyse ki eşya, can gitmedi" gibi kayıpları küçümseyen cümleler yerine "Çok emek verdiğin şeyleri kaybettin, üzgünüm" demek daha iyi gelir.

• #sel
• #afet travması
• #yağmur korkusu
• #aile
• #toparlanma

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler