Terapide etik kurallar nelerdir? Gizlilik, bilgilendirilmiş onam, sınırlar ve danışan hakları üzerinden terapide sizi nelerin beklediğini sade bir dille okuyun.
Terapiye ilk kez başlayan biri için pek çok şey belirsiz gelebilir. Seansta ne konuşulur, terapist neyi bilmeli, neyi bilmemeli? Terapistiniz size kendi hayatından ne kadar bahsedebilir? Seans dışında mesaj atabilir misiniz? Sokakta karşılaştığınızda selam vermesi gerekir mi? Bu soruların çoğunun cevabı, terapide etik kurallar olarak adlandırılan ilkelerde yatar. Bu ilkeler, terapistin keyfine göre değil, meslek örgütlerinin belirlediği standartlara ve yasal düzenlemelere göre şekillenir; amaçları da en başta danışanı korumaktır. Bu yazıda terapide etik kuralların neden var olduğunu, temel ilkelerin neler olduğunu, danışan olarak haklarınızı ve terapiste dair aklınıza takılabilecek sınırları sade bir dille anlatıyorum.
Terapide Etik Kurallar Neden Vardır?
Terapi, kişinin en kırılgan yanlarını paylaştığı özel bir ilişkidir. Danışan, terapiste güvenerek çoğu zaman kimseye anlatmadığı şeyleri anlatır. Bu güven, terapinin işe yaramasının temel koşuludur. Ama aynı zamanda ilişkide doğal bir güç dengesizliği de yaratır: Terapist danışan hakkında çok şey bilir, danışan ise terapist hakkında görece az şey bilir.
Etik kurallar, bu dengesizliğin danışanın aleyhine kullanılmasını önlemek ve terapinin güvenli bir zeminde yürümesini sağlamak için vardır. Ruh sağlığı alanında çalışan meslek örgütleri, uluslararası kuruluşların ilkeleriyle uyumlu etik yönetmelikler yayımlar. Bu yönetmelikler, terapistlerin mesleki davranışlarına yön veren temel ilkeleri tanımlar.
Etik kuralların temel amaçları şunlardır:
- Danışanın güvenliğini ve iyiliğini korumak
- Danışanın özerkliğine ve kararlarına saygı göstermek
- Terapinin danışanın ihtiyaçlarına odaklı kalmasını sağlamak
- Terapistin yetkinlik sınırları içinde çalışmasını güvence altına almak
- Mesleğe ve terapiye duyulan güveni korumak
Terapide Etik Kurallar Nelerdir? Temel İlkeler
Farklı meslek örgütlerinin etik yönetmelikleri ayrıntıda farklılık gösterse de terapide etik kurallar birkaç temel ilke etrafında şekillenir.
Gizlilik
Terapide konuşulan her şey gizlidir. Terapist, sizin yazılı ya da sözlü onayınız olmadan aileniz, işvereniniz, okulunuz ya da başka bir kurum ile bilgi paylaşmaz. Seans notları güvenli biçimde saklanır.
Gizliliğin sınırlı ve tanımlı istisnaları vardır: danışanın ya da başka birinin hayatının ciddi ve yakın bir tehlikede olması, bir çocuğun ya da korunmaya muhtaç birinin istismar ya da ihmal edildiğine dair bilgi bulunması ve yasal bir zorunluluk. Bu istisnalar genellikle ilk görüşmede açıkça anlatılır. Ayrıntılı bilgi için terapide gizlilik yazısını okuyabilirsiniz.
Bilgilendirilmiş onam
Terapiye başlamadan önce sürecin nasıl işleyeceği, kullanılacak yaklaşım, seans süresi ve sıklığı, ücret, iptal koşulları, gizliliğin sınırları ve terapiyi istediğiniz zaman bırakabileceğiniz konusunda bilgilendirilme hakkınız vardır. Bu bilgileri anlayıp kabul etmeniz, "bilgilendirilmiş onam" olarak adlandırılır. Onam tek seferlik bir imza değildir; süreç boyunca yeni bir yöntem ya da değişiklik gündeme geldiğinde yeniden konuşulabilir.
Yetkinlik sınırları
Terapist, yalnızca eğitimini aldığı ve yetkin olduğu alanlarda çalışır. Kendi uzmanlık alanının dışında kalan bir durumla karşılaştığında, danışanı uygun bir uzmana yönlendirir. Örneğin psikologlar ilaç yazmaz; ilaç tedavisi gerekebileceği düşünüldüğünde psikiyatri hekimi değerlendirmesi önerilir. Bu iki meslek arasındaki fark için psikolog ile psikiyatrist arasındaki fark yazısına göz atabilirsiniz.
Saygı ve ayrımcılık yapmama
Terapist, danışanın cinsiyetine, yaşına, etnik kökenine, inancına, siyasi görüşüne, engellilik durumuna, ekonomik koşullarına ya da yaşam tarzına bakmaksızın saygılı ve eşit bir tutum sergiler. Kendi değerlerini danışana dayatmaz ve danışanın kararlarını yargılamaz.
Danışanın iyiliğini gözetmek ve zarar vermemek
Terapide yapılan her müdahale, danışanın yararına olmalıdır. Terapist, danışanı istismar edebilecek, ona zarar verebilecek ya da bağımlılık yaratabilecek davranışlardan kaçınır. Terapinin gereğinden uzun sürdürülmemesi de bu ilkenin bir parçasıdır.
Etik kurallar, terapistin elini kolunu bağlayan bir liste değil, danışanın güvenle konuşabilmesini sağlayan görünmez bir çerçevedir.
Terapide Sınırlar: Terapistten Neler Beklenmez?
Terapide sınırlar, ilişkinin profesyonel ve güvenli kalmasını sağlar. Bazı sınırlar danışanlara ilk başta katı ya da soğuk gelebilir; ama her biri, terapinin danışan için yararlı kalmasına hizmet eder. Etik çerçevede terapistten beklenmeyen bazı davranışlar şunlardır:
- Seans dışında arkadaşlık ilişkisi kurmak: Terapist, danışanla sosyal medyada arkadaş olmaz, birlikte kahve içmeye ya da özel davetlere gitmez. Bu, sizi önemsemediği için değil, terapötik ilişkinin karışmaması içindir.
- İkili ilişkiler: Terapist, danışanıyla iş ortaklığı, ticari alışveriş ya da başka bir özel ilişki kurmaz. Yakın akrabalarını, arkadaşlarını ya da iş arkadaşlarını da danışan olarak kabul etmemeye özen gösterir.
- Kişisel çıkar sağlamak: Terapist, danışandan seans ücreti dışında maddi bir yarar sağlamaz; değerli hediyeler kabul etmez, danışanın bilgilerini kendi çıkarı için kullanmaz.
- Kendi sorunlarını danışana taşımak: Terapist kendi duygusal ihtiyaçlarını danışan üzerinden karşılamaz. Kendi hayatından bir şey paylaşıyorsa, bu yalnızca danışanın yararına olduğu düşünüldüğünde ve kısa tutularak yapılır. Bu konu hakkında terapist kendinden bahseder mi yazısını da okuyabilirsiniz.
- Danışan adına karar vermek: Terapist, "Boşanın", "İşinizden ayrılın" gibi hayat kararlarını danışan yerine vermez. Seçenekleri birlikte düşünür, kararı danışana bırakır.
- Fiziksel temas: Terapide fiziksel temas genellikle yer almaz. Çocuklarla çalışırken oyun sırasında ya da bir danışanın açıkça istediği ve uygun görülen bir vedalaşmada olduğu gibi istisnai durumlar, her zaman danışanın sınırlarına saygı gösterilerek ele alınır.
- Sonuç vaat etmek: Etik bir terapist, "Üç seansta iyileşeceksiniz" gibi kesin sonuç sözleri vermez; terapinin seyrinin kişiden kişiye değiştiğini açıkça ifade eder.
Danışan Olarak Haklarınız Nelerdir?
Terapide etik kurallar yalnızca terapistin yükümlülüklerini değil, sizin haklarınızı da tanımlar. Danışan olarak şu haklara sahipsiniz:
- Bilgi alma hakkı: Terapinin nasıl işleyeceğini, hangi yöntemin kullanıldığını ve neden kullanıldığını sorabilirsiniz.
- Soru sorma hakkı: Terapistinizin eğitimini, deneyimini ve çalışma biçimini merak edebilir, bunu sorabilirsiniz.
- Hayır deme hakkı: Bir egzersizi, ödevi ya da konuyu konuşmayı reddedebilirsiniz. "Bunu şimdi konuşmak istemiyorum" demek tamamen meşrudur.
- Gizlilik hakkı: Paylaştıklarınızın izniniz olmadan başkalarına aktarılmamasını bekleyebilirsiniz.
- Terapiyi sonlandırma hakkı: İstediğiniz zaman terapiye ara verebilir ya da bitirebilirsiniz. Bunu terapistinizle konuşmanız, sağlıklı bir kapanış için yararlıdır ama zorunlu değildir.
- Yönlendirilme hakkı: İhtiyacınız terapistin uzmanlık alanının dışındaysa, uygun bir uzmana yönlendirilmeyi talep edebilirsiniz.
- Kayıtlarınızla ilgili bilgi hakkı: Hakkınızda tutulan kayıtların nasıl saklandığını ve kimlerin erişebildiğini öğrenebilirsiniz.
Terapide Etik Kurallar Online Görüşmelerde de Geçerli mi?
Evet. Online görüşmeler de yüz yüze terapiyle aynı etik ilkelere tabidir. Ancak online sürecin kendine özgü bazı ek konuları vardır:
- Güvenli platform: Görüşmelerin gizliliği koruyan, güvenli bir platform üzerinden yapılması önemlidir.
- Kayıt yapılmaması: Seanslar, iki tarafın açık onayı olmadan kaydedilmez. Bu kural hem terapist hem de danışan için geçerlidir.
- Acil durum planı: Terapist, online görüşmelerde danışanın bulunduğu yeri ve acil durumda ulaşılabilecek bir kişiyi bilmek isteyebilir. Bu, kriz anında güvenliği sağlamak içindir.
- Ortamın gizliliği: Danışanın da görüşme sırasında başkalarının duyamayacağı bir ortam seçmesi, gizliliğin korunmasına katkı sağlar.
Online görüşmelerde ayrıca saat farkı, bağlantı kopması ya da teknik aksaklık durumunda ne yapılacağı gibi pratik konuların da başta konuşulması beklenir. Örneğin görüşme yarıda kesilirse kimin kimi arayacağı, telafi seansının nasıl planlanacağı önceden netleştirildiğinde, beklenmedik bir durumda iki taraf da ne yapacağını bilir. Bu küçük ayrıntılar, online sürecin de yüz yüze görüşmeler kadar öngörülebilir ve güvenli olmasına katkı sağlar.
Gündelik Durumlarda Etik: Sık Sorulan Örnekler
Etik kurallar soyut görünebilir ama çoğu zaman gündelik küçük durumlarda kendini gösterir. Aşağıda danışanların sıkça merak ettiği bazı örnekler var:
Terapistimle markette karşılaşırsam ne olur? Özellikle küçük şehirlerde bu oldukça olasıdır. Terapistler genellikle ilk selamı danışana bırakır; böylece danışan, yanındakilere terapistini tanıttığını açıklamak zorunda kalmaz. Selam vermek ya da vermemek sizin tercihinizdir.
Terapistime hediye verebilir miyim? Bayram ya da terapinin bitişi gibi durumlarda küçük, sembolik bir teşekkür hediyesi bazı terapistler tarafından kabul edilebilir. Değerli hediyeler ise etik açıdan uygun görülmez. Terapist bir hediyeyi kabul etmediğinde bunu kişisel bir ret olarak algılamamak önemlidir.
Seans dışında terapistime mesaj atabilir miyim? Bu, terapinin başında yapılan düzenlemeye bağlıdır. Birçok terapist randevu değişiklikleri dışında seanslar arası iletişimi sınırlı tutar. Bunun amacı, terapinin seans içinde yürümesini ve terapistin her zaman ulaşılabilir olma beklentisinin oluşmamasını sağlamaktır.
Terapistim sosyal medyada beni takip edebilir mi? Etik açıdan terapistlerin danışanlarıyla sosyal medyada bağlantı kurmaması önerilir. Bu, gizliliği korumak ve profesyonel sınırları netleştirmek içindir.
Ailemden biri terapistimi arayıp bilgi isterse ne olur? Yetişkin danışanlarda terapist, sizin onayınız olmadan bilgi vermez; hatta sizin danışanı olduğunuzu bile doğrulamayabilir.
Diyelim ki üniversite öğrencisi bir genç, yıllardır terapiye giden annesinin önerisiyle aynı terapistle görüşmek istiyor. Terapist, aynı aileden iki kişiyle bireysel olarak çalışmanın gizlilik ve tarafsızlık açısından zorluklar doğurabileceğini nazikçe açıklıyor ve gence başka bir meslektaşını öneriyor. Genç başta reddedilmiş hissetse de bu kararın aslında kendi alanını korumaya yönelik olduğunu sonradan fark ediyor.
Etik Bir Sorun Yaşadığınızı Düşünürseniz
Terapide bir şeyin sizi rahatsız ettiğini hissediyorsanız, ilk adım genellikle bunu terapistinizle açıkça konuşmaktır. Çoğu zaman yaşanan bir yanlış anlaşılma ya da beklenti farkı, konuşarak netleşebilir. Etik konularda soru sormak, terapide son derece meşru bir davranıştır.
Ancak gizliliğinizin ihlal edildiğini, terapistin sınırları aştığını ya da size zarar veren bir davranışta bulunduğunu düşünüyorsanız, terapiyi bırakma hakkınız her zaman vardır. Böyle durumlarda, terapistin bağlı olduğu kurumun yönetimine ya da ilgili meslek örgütünün etik kuruluna başvurabilir, gerektiğinde hukuki destek alabilirsiniz. Kendinizi tehlikede hissettiğiniz bir durumda ise 112'yi aramaktan çekinmeyin.
Şunu da hatırlatmak gerekir: Sizi rahatsız eden her durum bir etik ihlal anlamına gelmez. Terapistin bir sınırı korumak için verdiği karar, örneğin bir hediyeyi kabul etmemesi ya da seansı zamanında bitirmesi, ilk anda kırıcı gelebilir. Bu duyguları terapide konuşmak, hem ilişkiyi güçlendirir hem de sınırların neden var olduğunu daha iyi anlamanızı sağlar.
Terapide Etik İlişki Nasıl Kurulur?
Bireysel terapi sürecinde etik ilkeler, çoğu zaman görünmez biçimde ilişkinin her adımında yer alır. İlk görüşmede gizlilik, sınırlar, ücret ve iptal koşulları konuşulur. Terapi ilerledikçe hedefler düzenli olarak gözden geçirilir ve danışanın onayı alınarak yeni yöntemler denenir.
Bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış yaklaşımlarda bu şeffaflık özellikle belirgindir: Terapist, kullandığı tekniğin ne olduğunu ve neden önerildiğini açıklar, danışan da sürecin aktif bir ortağı olarak kararlara katılır. Şema terapi gibi ilişkiyi daha merkeze alan yaklaşımlarda ise terapistin sınırlar içinde sıcak ve destekleyici olması, danışan için güvenli bir yeniden ebeveynlik deneyimi yaratabilir; ancak bu sıcaklık da her zaman profesyonel çerçeve içinde kalır.
Terapistler, etik ilkeleri korumak için süpervizyon alır, mesleki gelişimlerini sürdürür ve zorlandıkları durumlarda meslektaşlarına danışır. Danışan olarak sizin de bu çerçeveyi bilmeniz, terapiye daha güvenle başlamanıza ve süreçte kendinizi daha rahat ifade etmenize yardım eder.
Sıkça Sorulan Sorular
Terapist seanslarımı kaydedebilir mi?
Terapist, sizin açık onayınız olmadan seansları ses ya da görüntü olarak kaydedemez. Süpervizyon ya da eğitim gibi bir amaçla kayıt yapılacaksa, bunun amacı, saklanma süresi ve kimlerin erişeceği size önceden açıklanmalı ve onayınız alınmalıdır.
Terapistim başka danışanlarından bahsedebilir mi?
Hayır. Terapist, başka danışanlarının kimliğini ya da tanınmalarını sağlayacak bilgileri paylaşmaz. Bazen bir konuyu açıklamak için tamamen anonim ve genel bir örnek verebilir; ancak bu örnekler kimseyi tanınır kılmayacak biçimde sunulur.
Terapiyi bitirmek istediğimde terapist itiraz edebilir mi?
Terapist, terapinin sonlandırılmasına dair görüşünü paylaşabilir, örneğin henüz çalışılmamış konular olduğunu belirtebilir. Ancak karar sizindir. Etik bir çerçevede terapist bu kararınıza saygı gösterir ve gerekirse sizi başka kaynaklara yönlendirir.
Ücret konusunda etik kurallar neler söyler?
Seans ücreti ve iptal koşulları terapiye başlamadan önce açıkça konuşulmalıdır. Terapistin süreç ortasında önceden konuşulmamış ek ücretler talep etmemesi, ücret değişikliklerini ise önceden bildirmesi beklenir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
