Yetişkinken Enstrüman Öğrenmek: Geç Kalmış Hissine Rağmen Başlamak

Yetişkinken enstrüman öğrenmek için geç mi? Geç kalmışlık hissini, mükemmeliyetçiliği ve motivasyon düşüşünü ele alan psikolojik bir rehber okuyun.

Otuz sekiz yaşında bir muhasebeci, her akşam işten dönerken bir müzik mağazasının vitrininde duran bağlamaya bakıyor. Çocukken dedesi çalardı; o da hep öğrenmek istemişti ama "Önce dersler" denmiş, sonra üniversite, iş, evlilik, çocuklar derken yıllar geçmişti. Şimdi içinden bir ses "Artık çok geç, bu yaştan sonra ne öğreneceksin?" diyor. Yetişkinken enstrüman öğrenmek isteyen pek çok kişi, bu iç sesle tanışıktır. Bu yazıda geç kalmışlık hissinin nereden geldiğini, yetişkin öğrencinin karşılaştığı psikolojik engelleri, mükemmeliyetçilikle ve motivasyon düşüşleriyle nasıl baş edilebileceğini ve bir çalgıya başlamanın gündelik hayata neler katabileceğini ele alıyoruz.

Yetişkinken Enstrüman Öğrenmek İçin Geç mi?

Bu sorunun kısa yanıtı şudur: Hedefinize bağlıdır. Eğer amacınız dünyaca ünlü bir konser solisti olmaksa, evet, yetişkinlikte başlamak bu yolu oldukça zorlaştırır. Ama yetişkin öğrencilerin büyük çoğunluğunun hedefi bu değildir. Çoğu kişi sevdiği bir şarkıyı çalabilmek, akşamları kendi kendine müzikle vakit geçirmek, bir arkadaş grubuyla birlikte çalmak ya da yalnızca uzun zamandır içinde kalan bir isteği gerçekleştirmek ister. Bu hedefler için "geç" diye bir şey pek yoktur.

Yetişkin öğrencinin çocuklara göre bazı avantajları da vardır:

• Kendi isteğiyle gelir: Anne babası zorladığı için değil, gerçekten istediği için oradadır.
• Neyi neden yaptığını anlar: Bir tekniğin mantığını kavramak, çalışmayı daha bilinçli kılabilir.
• Müzik birikimi vardır: Yıllar boyunca dinlediği müzikler, kulağının ve zevkinin bir parçası olmuştur.
• Kendi kaynaklarını yönetebilir: Ders seçimi, çalgı alımı ve zaman planlaması onun elindedir.

Öte yandan yetişkinlerin karşılaştığı zorluklar da gerçektir: Zaman kısıtlıdır, iş ve aile sorumlulukları ağırdır, yorgunluk sık görülür. Ama yetişkinlerin en büyük engeli çoğu zaman parmakları değil, kafalarının içindeki seslerdir.

"Geç Kaldım" Hissi Nereden Gelir?

Geç kalmışlık hissinin arkasında birkaç yaygın düşünce kalıbı bulunur. Bunları fark etmek, onlarla daha esnek bir ilişki kurmanın ilk adımıdır.

"Yetenek doğuştandır" inancı: Pek çok yetişkin çocukluğunda "Senin kulağın yok", "Sen müzikten anlamazsın" gibi cümleler duymuştur. Okulda müzik dersinde flütü düzgün çalamadığı için alay edilen biri, yıllar sonra bile kendini "müziksiz" biri olarak tanımlayabilir. Oysa çalgı çalmak büyük ölçüde zamanla ve düzenli çalışmayla gelişen bir beceridir.

Karşılaştırma: Sosyal medyada on yaşında bir çocuğun karmaşık bir eseri çaldığını görmek, "Ben asla o seviyeye gelemem" düşüncesini tetikleyebilir. Ama o çocuğun yıllardır her gün çalıştığını ve sizin hedefinizin zaten o olmadığını unutmak kolaydır.

"Faydalı olmayan" uğraşlara karşı suçluluk: Özellikle Türkiye'de pek çok yetişkin, bir hobiye zaman ayırmayı lüks ya da bencillik gibi algılayabilir. Hayat pahalılığının hissedildiği dönemlerde bir çalgıya ve derse para ayırmak, "Bunun sırası mı?" sorusunu doğurabilir.

Kayıp yılların yası: Bazen geç kalmışlık hissi, aslında bir yasın ifadesidir: Çocukken verilmeyen fırsatlara, ertelenen hayallere, "keşke"lere duyulan üzüntü. Bu duyguyu tanımak ve ona alan tanımak, başlamayı kolaylaştırabilir.

Çevrenin tepkileri

Geç kalmışlık hissi bazen yalnızca kişinin içinden değil, çevresinden de gelir. "Bu yaşta saz mı çalacaksın?", "Çocukların okul masrafı varken sen kursa mı gideceksin?" ya da yarı şaka "Orta yaş krizi mi bu?" gibi yorumlar, zaten kırılgan olan isteği daha da zayıflatabilir. Bu tür sözler çoğu zaman kötü niyetli değildir; çevredeki insanların kendi alışkanlıklarını ve kaygılarını yansıtır. Yine de etkileri gerçektir. Böyle durumlarda uzun açıklamalar yapmak yerine kısa ve net bir cümle işe yarayabilir: "Bu benim için önemli, kendime ayırdığım bir zaman." İsteğinizi savunmak zorunda olduğunuzu hissetmeniz bile, ona ne kadar değer verdiğinizi gösterir.

Bir çalgıya başlamak için ideal yaş geçmiş olabilir; ama bugün, kalan yılların en erken günüdür.

Yetişkin Öğrencinin Karşılaştığı Psikolojik Engeller

Yetişkinken enstrüman öğrenmek, sıklıkla beklenmedik duyguları da beraberinde getirir. Bunların olağan olduğunu bilmek, vazgeçme riskini azaltabilir.

Acemi olmanın verdiği rahatsızlık

Yetişkinler hayatlarının çoğu alanında belirli bir yeterliliğe ulaşmıştır. İşinde deneyimli olan, evini çekip çeviren biri, bir anda en basit akoru bile basamayan bir acemi konumuna düşer. Bu deneyim, beklenenden çok daha rahatsız edici olabilir. Kimi kişiler ders sırasında utanır, öğretmeninin karşısında kendini çocuk gibi hisseder ya da yanlış bir notada sinirlenir.

Bu rahatsızlık, öğrenmenin doğal bir parçasıdır. Acemi olmaya izin vermek, belki de yetişkin öğrencinin öğrenmesi gereken ilk beceridir.

Mükemmeliyetçilik

"Ya hiç yapmayacağım ya da kusursuz yapacağım" düşüncesi, müzik öğrenmeyi zorlaştıran en yaygın engellerden biridir. Mükemmeliyetçi bir öğrenci, her hatada parçayı baştan başlar, kendini sürekli eleştirir ve ilerlemeyi göremez. Sonunda çalışmak keyif vermez, bir sınav gibi gelmeye başlar. Mükemmeliyetçiliğin genel olarak nasıl işlediğini ve onunla nasıl baş edilebileceğini mükemmeliyetçilik yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Durağan dönemler

Öğrenmenin ilk haftalarında ilerleme hızlı hissedilir; sonra uzun süre hiçbir şey değişmiyormuş gibi gelen dönemler başlar. Bu "plato" dönemleri, pek çok kişinin bıraktığı noktadır. Oysa bu dönemlerde beceri çoğu zaman görünmeyen bir biçimde yerleşmeye devam eder. Böyle zamanlarda yeni bir parça seçmek, çalışma saatini değiştirmek ya da birkaç günlüğüne yalnızca keyif için çalmak, sıkışmışlık hissini hafifletebilir. Durağanlığı bir "yeteneksizlik kanıtı" olarak değil, öğrenmenin olağan bir evresi olarak görmek, bırakma isteğini azaltır.

Başkalarının duyması kaygısı

Apartman dairesinde yaşayan biri için komşuların duyacağı düşüncesi, çalışmayı engelleyebilir. "Ya beni kötü çalarken duyarlarsa?" kaygısı, kimi zaman sessiz saatlerde bile çalgıya dokunmamaya yol açar.

Yetişkinken Enstrüman Öğrenmek İçin Psikolojik Öneriler

Aşağıdaki öneriler bir müzik eğitimi yöntemi değil, öğrenme sürecindeki zihinsel ve duygusal engellerle baş etmeye yönelik yaklaşımlardır.

1. Hedefinizi kendinize göre tanımlayın: "İyi çalmak" yerine "Altı ay içinde sevdiğim bir türküyü baştan sona çalabilmek" gibi somut ve size ait bir hedef belirleyin. Başkalarının hedefleri sizinkiyle aynı olmak zorunda değil.
2. Kısa ama düzenli çalışın: Hafta sonu iki saat çalışmak yerine her gün on beş dakika çalışmak, hem yorgunluğu azaltır hem de alışkanlık oluşturmayı kolaylaştırır. Çalgıyı kutusunda değil, görünür bir yerde tutmak, ona uzanmanızı kolaylaştırır.
3. Hata yapmaya izin verin: Yanlış bir nota çaldığınızda durup kendinizi azarlamak yerine devam etmeyi deneyin. Kendinize "Şu an öğreniyorum, hata yapmam bekleniyor" demek, iç eleştirmeni yumuşatabilir.
4. İlerlemenizi kaydedin: Ayda bir kez kısa bir ses ya da video kaydı alın. Durağan dönemlerde eski kayıtları dinlemek, ne kadar yol aldığınızı görmenizi sağlar.
5. Keyif anlarını koruyun: Teknik çalışmaların yanında, yalnızca sevdiğiniz için çaldığınız parçalara mutlaka yer açın. Çalgı yalnızca bir ödev hâline gelirse motivasyon hızla düşer.
6. Topluluk bulun: Halk eğitim merkezleri, belediye kursları, amatör korolar ya da arkadaş grupları, birlikte öğrenmenin keyfini sunabilir. Başkalarının da acemi olduğunu görmek rahatlatıcıdır.
7. Komşu kaygısı için pratik çözümler: Sessiz saatlere dikkat etmek, sesi kısan aksesuarlar kullanmak ya da kulaklıkla çalışabilen dijital çalgıları değerlendirmek, kaygıyı azaltabilir.

Diyelim ki kırk iki yaşında bir hemşire, yoğun nöbetler arasında gitar çalmaya başlıyor. İlk aylarda akşamları yorgunluktan çalgıya dokunamadığı için kendine kızıyor. Sonra hedefini değiştiriyor: Her gün yalnızca beş dakika, bir akor geçişi. Bazı günler beş dakika yarım saate uzuyor, bazı günler hiç çalamıyor. Ama artık bunu bir başarısızlık olarak görmüyor. Bir yılın sonunda kızının doğum gününde onun en sevdiği şarkıyı çalabiliyor. Hata yapıyor, ama kimse fark etmiyor; fark etseler de önemli değil.

Ders ve Öğretmenle İlişki: Yetişkin Öğrenci Olmak

Yetişkinler için ders almak, beklenmedik duyguları tetikleyebilir. Kendinden genç bir öğretmenden ders almak, sınıfta çocuklarla ya da gençlerle yan yana oturmak, ödevini yapmadan derse gitmenin mahcubiyeti, okul yıllarından kalma eski duyguları canlandırabilir.

Bu duyguları yönetmeye yardımcı olabilecek birkaç düşünce:

• Beklentinizi açıkça söyleyin: Öğretmeninize ne için çalmak istediğinizi, ne kadar zaman ayırabileceğinizi ve hangi müzikleri sevdiğinizi anlatın. Bu, dersin size göre şekillenmesini kolaylaştırır.
• Hazırlıksız gitmek de olur: Bir hafta hiç çalışamadıysanız dersi iptal etmek yerine gitmek, çoğu zaman daha iyi bir seçenektir. Ders, birlikte çalışmanın da bir fırsatıdır.
• Soru sormaktan çekinmeyin: Yetişkinler "Bunu bilmem gerekirdi" düşüncesiyle soru sormaktan kaçınabilir. Oysa merak, öğrenmenin yakıtıdır.
• Uyumu gözden geçirin: Derslerden sürekli gergin ve küçük düşmüş hissederek çıkıyorsanız, ders biçimini ya da ortamı değiştirmeyi düşünmek, müzikten tamamen vazgeçmekten daha iyi bir seçenektir.

Müzikle Uğraşmanın Gündelik Hayata Katabilecekleri

Bir çalgı çalmak, pek çok kişi için gündelik hayatın koşturmacası içinde kendine ait bir alan yaratır. Bu alanın kişiye katabileceği bazı şeyler şunlardır:

• Zihni başka bir yere taşımak: Bir parçaya odaklanırken iş, faturalar ya da kaygılar kısa bir süreliğine arka plana çekilebilir. Kendini tamamen bir etkinliğe kaptırma deneyimini akış deneyimi nedir yazımızda ele alıyoruz.
• Kimliğin başka bir yönü: "Anne", "çalışan", "eş" gibi rollerin dışında, "müzikle uğraşan biri" olmak, kişinin kendine bakışını zenginleştirebilir.
• Duygularla temas: Bazı günler hüzünlü bir parça çalmak, sözcüklere dökülemeyen bir duyguyu dışa vurmanın yolu olabilir.
• Sosyal bağ: Birlikte çalmak, yeni arkadaşlıklar ve ortak bir dil yaratabilir.

Burada bir ayrımı korumak önemlidir: Kendi başınıza bir çalgı öğrenmek, değerli bir öz bakım ve yaratıcı etkinliktir; ancak bir terapi değildir. Müzik size iyi geliyorsa bu kıymetlidir, ama ruhsal bir sıkıntı için gereken desteğin yerine konmamalıdır. Müziğin bir terapötik çerçevede, eğitimli bir uzmanla nasıl kullanıldığını merak ediyorsanız müzik terapisiyle ilgili yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Bir çalgıya başlarken ortaya çıkan duygular çoğu zaman öğrenme sürecinin olağan bir parçasıdır. Ancak bazı durumlarda bu duygular daha derin bir sıkıntıya işaret edebilir:

• Hata yaptığınızda yoğun utanç, öfke ya da kendinize karşı sert bir eleştiri yaşıyorsanız ve bu durum hayatınızın başka alanlarında da sık görülüyorsa
• Başkalarının önünde çalmak ya da yalnızca ders almak bile yoğun kaygı, çarpıntı ya da kaçma isteği yaratıyorsa
• Eskiden keyif aldığınız hiçbir şeye, müzik dahil, artık ilgi duymuyorsanız
• "Hiçbir şeyi başaramıyorum" düşüncesi uzun süredir aklınızdan çıkmıyorsa

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız, acil durumlarda 112'yi arayın.

Bireysel terapi, mükemmeliyetçilik, başarısızlık korkusu, performans kaygısı ya da "geç kaldım" duygusunun ardındaki daha derin inançları ele almak için bir alan sunabilir. Bilişsel davranışçı terapide, örneğin "Hata yaparsam yeteneksiz olduğum anlaşılır" gibi otomatik düşünceler fark edilir, sınanır ve daha dengeli düşüncelerle değiştirilmeye çalışılır. Şema terapi bilgisiyle bakıldığında ise çocuklukta yerleşen "yetersizlik" ya da "yüksek standartlar" gibi kalıpların bugünkü öğrenme deneyimini nasıl etkilediği anlaşılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi çalgıya başlamalıyım?

En uygun çalgı, sizi en çok heyecanlandıran ve dinlemekten en çok keyif aldığınız müziği çalabileceğiniz çalgıdır. Bağlama, gitar, ud, piyano ya da ney; her birinin kendine özgü zorlukları ve keyifleri vardır. Mümkünse bir derse katılıp çalgıyı denemek, karar vermenizi kolaylaştırır.

Nota bilmeden çalgı öğrenebilir miyim?

Evet. Pek çok kişi kulaktan ya da basit gösterim yöntemleriyle başlar. Nota öğrenmek ilerleyen dönemde yararlı olabilir, ama başlamak için bir ön koşul değildir.

Çok yoğun çalışıyorum, haftada ne kadar zaman ayırmalıyım?

Süreden çok düzenlilik önemlidir. Haftada birkaç gün, günde on beş yirmi dakika bile ilerleme sağlamak için anlamlı olabilir. Kendinize gerçekçi bir hedef koymak, suçluluk duygusunu da azaltır.

Bir süre bıraktım, yeniden başlamak için utanıyorum. Ne yapmalıyım?

Ara vermek, yetişkin öğrencilerde çok sık görülür ve bir başarısızlık değildir. Kaldığınız yerden değil, rahatça çalabildiğiniz basit bir parçadan yeniden başlamak, çalgıyla bağınızı nazikçe yeniden kurmanıza yardım eder. Çalgının tozunu almak bile küçük bir başlangıç sayılabilir.

• #enstrüman öğrenmek
• #yetişkin hobi
• #mükemmeliyetçilik
• #müzik ve ruh sağlığı

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler