Zarar Verme Düşüncesi: Ya Birine Zarar Verirsem Korkusunu Anlamak

Sevdiklerinize zarar verme düşüncesi sizi dehşete mi düşürüyor? İstemsiz zarar verme düşüncelerinin anlamı, OKB ile ilişkisi ve terapide ele alınışı.

Akşam yemeği hazırlıyorsunuz. Eşiniz yanınızda, salata için domates doğruyorsunuz. Bir anlığına elinizdeki bıçağa bakıyor ve zihninizde bir imge beliriyor: Bıçağı ona doğru savurduğunuzu görüyorsunuz. Midenize bir yumruk iner gibi oluyor, bıçağı tezgâha bırakıp mutfaktan çıkıyorsunuz. O geceden sonra bıçakları çekmecenin en dibine koyuyor, sevdiğiniz insanla aynı odada keskin bir şey tutmaktan kaçınıyorsunuz. İçinizden tek bir soru dönüyor: "Ben nasıl bir insanım ki bunu düşünebiliyorum?" Bu yazı, istemsiz bir zarar verme düşüncesi yüzünden kendinden korkmaya başlamış kişiler için. Önce şunu bilmenizi isteriz: Bu deneyim ruh sağlığı alanında çok iyi tanınan, sanıldığından yaygın ve ele alınabilen bir durumdur.

Zarar Verme Düşüncesi Nedir?

İstemsiz zarar verme düşüncesi, kişinin kendisine ya da başkalarına, çoğunlukla da en çok sevdiği insanlara zarar vereceğine dair zihne aniden giren düşünce, imge ya da dürtülerdir. Kişi bu düşünceleri istemez, onaylamaz ve onlardan dehşete düşer. Klinik dilde bunlara "istemsiz düşünceler" (intrusive thoughts) denir; yoğun ve sürekli olduklarında obsesif kompulsif bozukluğun zarar temalı bir biçimi olarak değerlendirilebilir.

Bu düşüncelerin sık görülen örnekleri şunlardır:

• Mutfakta bıçak tutarken yanındaki kişiyi yaralama imgesi
• Balkonda bir çocukla dururken onu aşağı itme düşüncesi
• Metro ya da tren peronunda önündeki kişiyi raylara itme düşüncesi
• Araba kullanırken direksiyonu karşı şeride kırma dürtüsü
• Yaşlı bir yakına ilaç verirken onu yanlışlıkla ya da bilerek zehirleme korkusu
• Kalabalık bir ortamda bağırarak birine saldıracağı ya da kontrolünü kaybedeceği korkusu

Araştırmalar, insanların büyük çoğunluğunun hayatının bir döneminde bu tür tuhaf, şiddet içeren ya da ahlaka aykırı düşünceler yaşadığını göstermektedir. Yüksek bir yerden aşağı bakarken "Ya atlarsam?" diye düşünmek pek çok kişinin tanıdığı bir deneyimdir. Fark düşüncenin kendisinde değil, düşünceye verilen anlamda ve ardından yapılanlardadır.

Zarar Verme Düşüncesi Neden Bu Kadar Korkutucu Gelir?

Bir düşüncenin sizi bu kadar sarsması, aslında değerleriniz hakkında önemli bir şey söyler. Kimseye zarar vermek istemeyen, sevdiklerini korumayı çok önemseyen biri için "zarar vermek" en korkunç ihtimaldir. Zihin tam da bu yüzden o noktaya takılır.

Düşünce ile eylemi birbirine karıştırmak

Takıntılı zarar düşüncelerinde sık görülen bir inanç, düşünmenin yapmakla neredeyse aynı şey olduğudur. "Bunu düşündüysem içimde bir yerde istiyor olmalıyım", "Düşünmek bile günahtır", "Bu kadar sık aklıma geliyorsa bir gün yaparım" gibi cümleler buna örnektir. Psikolojide buna düşünce-eylem kaynaşması denir. Oysa düşünceler eylemlerin habercisi değildir; zihin her gün binlerce olasılık üretir ve bunların çoğu hiçbir anlam taşımaz.

Benliğe yabancı düşünceler

Zarar temalı takıntılar kişinin kim olduğuna tamamen ters düşer. Bu nedenle uzmanlar bunları "benliğe yabancı" düşünceler olarak tanımlar. Kişi bu düşüncelerden zevk almaz, onları planlamaz, onları hayal etmekten hoşlanmaz; tersine onlardan kaçmak için her şeyi yapar.

Zarar verme niyetiyle farkı

Burada açık olmak önemlidir. Bir kişiye öfke duyup ona zarar vermeyi isteyen, bunu planlayan ya da bu düşünceden rahatlama hisseden biri başka bir durumdadır ve bu durum farklı bir değerlendirme gerektirir. Takıntılı zarar düşüncesinde ise kişi düşünceyi istemez, ondan korkar, sıkıntı duyar ve önlem alır. Hangisini yaşadığınızdan emin değilseniz bunu bir uzmanla konuşmak en sağlıklı yoldur.

Neden şimdi, neden ben?

Bu düşünceler çoğu zaman hayatın sorumluluğun arttığı bir döneminde belirginleşir: ilk kez yeğenine ya da kardeşine tek başına bakmak, yaşlanan bir anne babanın bakımını üstlenmek, yeni bir işte insanların güvenliğinden sorumlu olmak ya da uzun süren bir stres ve uykusuzluk dönemi. Sorumluluk arttıkça zihin "Ya en kötüsü olursa ve sebebi ben olursam?" sorusunu daha yüksek sesle sorar. Ailede kaygı ya da OKB öyküsünün bulunması, vicdanlı ve kuralcı bir mizaç, çocuklukta kötü düşüncelerin ayıplandığı bir ortam da yatkınlığı artırabilir. Bunların hiçbiri sizin tehlikeli olduğunuzu göstermez; yalnızca zihninizin neden bu konuya bu kadar hassas olduğunu açıklar.

Zarar Verme Düşüncesi Yaşayanlar Neler Yapar?

Korkutucu düşünce geldiğinde kişi kendini ya da sevdiklerini korumak için birtakım davranışlara yönelir. Bunlar o an mantıklı görünür, ama zamanla düşünceyi güçlendirir.

Kaçınma: Bıçakları saklamak, makası görünmeyen yere koymak, balkona çıkmamak, çocukla yalnız kalmamak, araba kullanmayı bırakmak, metroda peronun duvar tarafında durmak.

Kontrol ve güvence arama: "Ben tehlikeli biri değilim, değil mi?" diye eşine ya da arkadaşına sormak; internette "zarar verme düşüncesi olan insanlar bir gün yapar mı" diye saatlerce okumak; geçmişte birine zarar verip vermediğini zihninde tarayıp durmak.

Zihinsel ritüeller: Kötü imgeyi "iyi" bir imgeyle değiştirmek, dua etmek, belirli bir cümleyi tekrarlamak, sevdiği kişiye ne kadar değer verdiğini zihninde kanıtlamaya çalışmak.

Kendini izlemek: Bir bıçağa baktığında içinde bir "istek" olup olmadığını kontrol etmek. Ne yazık ki bu izleme kaygıyı artırır; kaygının yarattığı bedensel heyecan da "Bak, istiyorsun" diye yanlış yorumlanır.

Bu davranışların her biri, zihne "Bu düşünce gerçekten tehlikeliydi, iyi ki önlem aldın" mesajı verir. Böylece düşünce daha sık ve daha yoğun gelmeye başlar.

Bir düşünceden bu kadar korkmanız, onun sizin isteğiniz olmadığının en güçlü işaretlerinden biridir.

Günlük Hayatta ve Yakın İlişkilerde Etkisi

Diyelim ki üniversiteyi yeni bitirmiş genç bir kadın, ablasının çocuklarına bakmayı çok seviyor. Bir gün sekizinci kattaki balkonda yeğeniyle otururken aklına onu korkuluktan aşağı itme düşüncesi geliyor. O günden sonra ablasının evine gitmek için bahaneler buluyor, bayram ziyaretlerinde çocuklarla aynı odada kalmamaya çalışıyor. Ablası kırılıyor, "Bize küstün mü?" diye soruyor. Genç kadın gerçek nedeni söyleyemiyor; çünkü söylerse çocuklarla bir daha görüşmesine izin verilmeyeceğinden, hatta "akli dengesi yerinde değil" diye damgalanacağından korkuyor.

Bu tablo zarar temalı takıntıların en acı yanını gösterir: Kişi tam da en çok sevdiği insanlardan uzaklaşır. Utanç ve suçluluk, yaşanan sıkıntının kimseyle paylaşılmamasına yol açar. Yeni anne ve babalarda bebeğe yönelik benzer düşünceler de oldukça sık görülür; bu konuyu bebeğe zarar verme düşüncesi yazımızda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Yakınlar nasıl yaklaşabilir?

Bir yakınınız size böyle bir düşünceden söz ettiyse, bunun ne kadar zor bir itiraf olduğunu hatırlayın. Korkuyla geri çekilmek ya da "Nasıl böyle bir şey düşünürsün?" demek, utancı derinleştirir. Öte yandan her gün defalarca "Sen kimseye zarar vermezsin" diye güvence vermek de döngüyü besleyebilir. Daha yararlı olan, sakin kalmak, onu dinlemek, bu düşüncelerin bilinen bir kaygı biçimi olduğunu hatırlatmak ve destek almasını teşvik etmektir. Kaçındığı ortamlara onu zorla sokmak yerine, bu adımları terapide planlanan hızla atmasına alan açmak ilişkiyi de korur.

İş ve sosyal yaşam da etkilenebilir. Mutfakta çalışan bir aşçı, hastane koridorunda yürüyen bir hemşire ya da direksiyon başında saatler geçiren bir şoför için bu düşünceler işini yapmayı neredeyse imkânsız hâle getirebilir. Uzun süre devam ettiğinde yorgunluk, keyifsizlik ve umutsuzluk da tabloya eklenebilir.

İstemsiz Düşüncelerle Nasıl Bir İlişki Kurabilirsiniz?

Aşağıdaki öneriler bu düşüncelerle ilişkinizi değiştirmeye yardımcı olabilir. Yoğun bir sıkıntı yaşıyorsanız profesyonel destekle birlikte uygulanmaları daha yararlı olur.

1. Düşünceye ad koyun. "Yine o zarar düşüncesi geldi" demek, düşünceyle aranıza küçük ama önemli bir mesafe koyar. Düşünce bir gerçek değil, zihninizin ürettiği bir olaydır.
2. Bastırmaya çalışmayın. Düşünceyi zorla itmeye çalışmak onun geri dönmesini hızlandırır. Gelmesine izin verin, onunla tartışmayın, gitmesini de zorlamayın.
3. Güvence turlarını fark edin. "Ben iyi biriyim, değil mi?" diye sormak birkaç dakikalığına rahatlatır ama soru bir süre sonra yine gelir. Bu soruyu sormadan bir süre beklemeyi deneyin.
4. Kaçındığınız şeylere küçük adımlarla dönün. Örneğin bıçakları çekmecenin dibinden alıp normal yerlerine koymak bir başlangıç olabilir. Kaygı artacaktır; bunun tehlike değil, alışılmamış bir durumun işareti olduğunu hatırlayın.
5. İnternette okuma sürenizi sınırlayın. Forumlarda saatlerce benzer öyküler aramak, rahatlatmaktan çok yeni şüpheler doğurur.
6. Kendinize sevdiğiniz birine yaklaşacağınız gibi yaklaşın. Aynı düşünceyi bir arkadaşınız size anlatsa ona "Sen canavarsın" demezdiniz. Kendinize de o şefkati gösterebilirsiniz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Zarar temalı düşünceler sizi ciddi biçimde sıkıyorsa, sevdiklerinizden uzaklaşmanıza ya da günlük işlerinizi yapamamanıza yol açıyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız yararlı olur. Şu durumlar özellikle önemlidir:

• Düşünceler günün büyük bölümünü kaplıyor ve uykunuzu bozuyorsa
• Çocuklarla, eşinizle ya da yaşlı bir yakınınızla yalnız kalmaktan kaçınıyorsanız
• Mutfak, araba, balkon gibi gündelik alanlar sizin için yasak bölgeye dönüştüyse
• Sürekli suçluluk, değersizlik ya da umutsuzluk hissediyorsanız

Kendi hayatınıza son verme ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız, ya da başka birine zarar verme isteği ve planı oluştuysa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Belirtiler yoğun olduğunda psikoterapiye ek olarak psikiyatri hekimi değerlendirmesi de önerilebilir.

Terapide Zarar Verme Düşüncesi Nasıl Ele Alınır?

Terapiye gelen pek çok kişi ilk görüşmede düşüncelerini anlatıp anlatmamak arasında uzun süre gidip gelir. Bu düşünceleri anlatmak cesaret ister. Terapi ortamı tam da bunun yargılanmadan konuşulabileceği bir yerdir. Bireysel çalışmanın nasıl ilerlediğini bireysel terapi sayfamızda bulabilirsiniz.

Psikoeğitim: Düşüncelerin doğasını anlamak

İlk adım, istemsiz düşüncelerin nasıl işlediğini anlamaktır. Herkesin aklına benzer düşünceler geldiğini, sorunun düşüncenin kendisi değil ona verilen anlam ve sonrasında yapılanlar olduğunu öğrenmek çoğu zaman büyük bir rahatlama sağlar. Genel OKB çerçevesini OKB nedir yazımızda da okuyabilirsiniz.

Bilişsel çalışma

"Düşünmek yapmakla aynıdır", "Bu düşünceyi kontrol edemezsem kontrolümü kaybederim" gibi inançlar birlikte ele alınır. Kişinin geçmişte bu düşüncelere rağmen kimseye zarar vermediği, aksine sevdiklerini korumak için ne kadar çaba gösterdiği görünür hâle gelir.

Maruz bırakma ve tepki önleme

Ardından kaçınılan durumlarla aşamalı olarak yeniden temas kurulur. Bıçakla salata doğramak, balkonda bir süre oturmak, düşünceyi bilerek yazıya dökmek ya da yüksek sesle okumak bu çalışmanın basamakları olabilir. Bu sırada güvence arama ve zihinsel ritüeller yapılmamaya çalışılır. Bu adımlar her zaman kişiyle birlikte, onun hızında ve güvenliği gözetilerek planlanır.

Utancı ve suçluluğu konuşmak

Yıllarca bu düşünceleri taşımış olmanın bıraktığı utanç, ayrıca ele alınması gereken bir yüktür. Kişinin kendine yönelik sert yargıları yumuşadıkça, düşüncelerin gücü de azalır.

Zor dönemlere hazırlık

Terapinin son aşamasında, düşüncelerin yeniden yoğunlaşabileceği dönemler birlikte öngörülür. Yeni bir bebeğin doğumu, bir taşınma, iş değişikliği ya da uzun bir uykusuzluk dönemi bunlara örnek olabilir. Kişi bu dönemlerde ilk işaretleri nasıl fark edeceğini, kaçınmaya ve güvence aramaya yeniden başladığını nasıl anlayacağını ve hangi becerilere döneceğini içeren kısa bir plan hazırlar. Böylece düşünce yeniden geldiğinde onu bir felaket değil, tanıdık bir misafir olarak karşılamak kolaylaşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Psikoloğa bu düşünceleri anlatırsam bir yere bildirilir mi?

Terapide konuşulanlar gizlilik ilkesiyle korunur. İstemsiz ve istenmeyen düşünceleri anlatmanız, bildirim gerektiren bir durum değildir. Gizliliğin sınırları yalnızca kişinin kendisi ya da başkası için ciddi ve yakın bir tehlike bulunduğu durumlarla ilgilidir; bu sınırlar ilk görüşmede açıkça konuşulur.

Bıçakları ve makasları evde saklamaya devam etmeli miyim?

Saklamak kısa vadede rahatlatsa da zihne "Gerçekten tehlikelisin" mesajı verir ve düşünceyi besler. Bu eşyaları yeniden normal yerlerine koymak, terapide birlikte planlanan basamaklardan biri olabilir; bunu aceleye getirmeden, desteklenerek yapmak daha kolaydır.

Bu düşünceler bir gün eyleme dönüşür mü?

Takıntılı zarar düşüncelerinde kişi düşünceyi istemez ve ondan korkar; bu özellik, onu niyet taşıyan düşüncelerden ayırır. Yine de kendi durumunuzu tek başınıza değerlendirmek zorunda değilsiniz; bir uzmanla konuşmak hem anlamanızı hem rahatlamanızı kolaylaştırır.

Bu düşünceler yalnızca sevdiğim insanlara yönelik, bu ne anlama geliyor?

Takıntılı düşünceler genellikle kişinin en çok değer verdiği şeyleri hedef alır. Zihin, en büyük korkunuzu en sevdiğiniz insanlar üzerinden kurar; bu yüzden düşüncelerin yakınlarınıza yönelmesi, onlara duyduğunuz sevginin ve koruma isteğinin bir yansıması olarak anlaşılabilir.

• #zarar verme düşüncesi
• #istemsiz düşünceler
• #OKB
• #suçluluk

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler