Nostalji Psikolojisi: Nostalji Kötü Bir Şey mi? Eski Çorum'u Özlemek Üzerine

Nostalji psikolojisi ne söylüyor? Eski Çorum'u özlemek yalnızlığa iyi gelir mi, ne zaman geçmişte takılı kalmaya dönüşür? Araştırmalar ışığında okuyun.

"Eskiden Saat Kulesi'nin etrafı bambaşkaydı." "Bizim zamanımızda panayıra bütün köy birlikte giderdik." Bu cümleleri bir aile sofrasında, bir kahvehane sohbetinde ya da başka şehirde yaşayan Çorumluların telefon konuşmalarında sıkça duyarız. Geçmişe duyulan bu özlem, yani nostalji, uzun süre psikolojide olumsuz bir durum olarak görüldü; hatta bir dönem bir tür hastalık sayıldı. Oysa son yıllarda yapılan araştırmalar tabloyu değiştirdi. Nostalji psikolojisi üzerine çalışan araştırmacılar, geçmişi özlemenin çoğu zaman insanı yalnızlaştırmak yerine bağ duygusunu güçlendirdiğini, olumlu bir benlik algısını desteklediğini gösteriyor. Bu yazıda eski Çorum'u özlemenin ne anlama geldiğini, nostaljinin ne zaman iyi geldiğini ve ne zaman geçmişte takılı kalmaya dönüştüğünü ele alacağım.

Eski Çorum'un Simgeleri: Veriler ve Sınırları

Nostalji çoğu zaman somut mekânlara bağlanır. Çorum'da bu mekânların bazıları yüzyıllardır yerinde duruyor. Kent merkezindeki Saat Kulesi 1894'te, Çorumlu Yedi Sekiz Hasan Paşa tarafından yaptırıldı; yaklaşık 27,5 metre yüksekliğinde, sekizgen planlı bir yapı. Osmancık'taki Koyunbaba Köprüsü ise II. Bayezid döneminde, 1480'lerin sonunda inşa edildi; yaklaşık 250 metre uzunluğunda ve 19 kemerli bir köprü. Köprüde 2014'ten itibaren restorasyon çalışmaları yürütüldü.

Topluluk hafızasının taşıyıcıları yalnızca yapılar değil. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kayıtlarına göre Kargı Panayırı yaklaşık 100 yıllık bir geçmişe sahip ve her yıl Kasım'ın ilk haftasında yaklaşık bir hafta sürüyor. Uluslararası Çorum Hitit Fuarı ve Festivali ise 1981'den beri düzenleniyor. Bu etkinlikler, farklı kuşakların "Ben de oradaydım" diyebildiği ortak anılar üretiyor.

Burada bir sınırı belirtmek gerekir: Çorumluların nostalji duygusunu ya da kentle ilişkisini ölçen bir araştırmaya ulaşılamadı. Kent meydanlarının ve çarşıların nasıl değiştiğine dair ayrıntılı ve kaynaklı bir derleme de elimizde yok. Bu nedenle yazıdaki Çorum'a dair yorumlar gözlem düzeyindedir; nostaljiye dair bilimsel bulgular ise başka ülkelerde yapılmış araştırmalara dayanır.

Nostalji Psikolojisi: Araştırmalar Ne Söylüyor?

Nostalji kelimesi, eve dönüş ve acı anlamlarına gelen iki Yunanca kökten türetilmiştir. Kavram ilk ortaya çıktığında memleketinden uzak düşen askerlerde görülen bir rahatsızlığı tanımlamak için kullanılmış, uzun süre sıla hasreti ve hüzünle ilişkilendirilmişti.

Bugün ise nostalji psikolojisi alanındaki çalışmalar daha dengeli bir tablo çiziyor. Wildschut ve arkadaşlarının 2006'da yayımlanan kapsamlı çalışması ve Sedikides ve arkadaşlarının 2008 tarihli değerlendirmesi, şu bulguları öne çıkarıyor:

• Nostalji genellikle acı-tatlı bir duygudur; ama içeriği ağırlıklı olarak olumludur. İnsanlar çoğunlukla sevdikleriyle geçirdikleri anlamlı anları, bayramları, aile buluşmalarını hatırlar.
• Nostalji, sosyal bağlılık duygusunu artırır. Geçmişte sevildiğini ve bir topluluğa ait olduğunu hatırlamak, insanın bugün de yalnız olmadığını hissetmesine yardım eder.
• Nostalji, olumlu benlik algısını destekler. Geçmişteki anlamlı anlar, "Ben değerli bir hayat yaşadım" duygusunu besler.
• Olumsuz duygular, özellikle yalnızlık, nostaljiyi tetikleyebilir. Bu açıdan nostalji, zor duygulara karşı doğal bir tampon işlevi görebilir.

Bu bulgular, nostaljinin "geçmişte yaşamak" olarak küçümsenmemesi gerektiğini gösteriyor. Ancak bu çalışmalar Çorum'da yapılmış değil; bulguları buraya uyarlarken temkinli olmak gerekir.

Sosyolojik Okuma: Değişen Kent ve Özlemin Kaynakları

Bir şehri özlemek için o şehirden ayrılmak gerekmez; şehir sizin gözünüzün önünde değişirken de onu özleyebilirsiniz. Çorum'da nostaljiyi besleyebilecek olası etkenler şunlardır:

• Kentsel dönüşüm: Eski evlerin, sokakların, dükkânların yerini yeni yapılar aldıkça insanlar bildikleri şehrin kaybolduğunu hissedebilir.
• Göç: Pek çok Çorumlu eğitim ya da iş için başka şehirlerde yaşıyor. Gidenler için memleket, ayrıldıkları andaki hâliyle donmuş bir resim gibi zihinde kalabilir. Döndüklerinde değişmiş bir şehirle karşılaşmak, beklenmedik bir yabancılık duygusu yaratabilir.
• Yaşlanma: Yaşlı kuşaklar için eski şehir, aynı zamanda gençliklerinin ve artık hayatta olmayan sevdiklerinin şehridir. Mekânı özlemek, çoğu zaman o mekândaki insanları özlemektir.
• Hızlı toplumsal değişim: Komşuluk ilişkilerinin, bayramlaşma biçimlerinin, çarşı kültürünün değişmesi, "Eskiden insanlar daha yakındı" duygusunu besleyebilir.

Öte yandan bazı şeylerin değişmeden sürmesi de nostaljinin dengeleyici yüzüdür. Yaklaşık bir asırdır kurulan bir panayır ya da kırk yılı aşkın süredir düzenlenen bir festival, kuşaklar boyunca tekrar eden bir buluşma noktası sunar. Büyükannesiyle panayıra giden bir çocuk, yıllar sonra kendi torunuyla aynı yere gittiğinde, değişen her şeyin ortasında süren bir şeyi deneyimler. Bu tür süreklilikler, değişimin yarattığı kayıp duygusunu bir ölçüde yumuşatabilir.

Bu etkenlerin her biri, nostaljinin yalnızca bireysel değil, toplumsal bir duygu olduğunu da gösterir. Bir kentin ortak hafızası, o kentte yaşayanlar arasında bir bağ işlevi görür.

Nostalji Psikolojisi: Ne Zaman İyi Gelir, Ne Zaman Takılı Kalmaya Dönüşür?

Nostalji psikolojisi araştırmalarının en önemli mesajlarından biri, nostaljinin işlevinin onu nasıl yaşadığımıza bağlı olduğudur.

Nostaljinin iyi geldiği durumlar:

• Geçmişi hatırlamak size sıcaklık, bağ ve anlam duygusu veriyorsa,
• anılarınız bugün yapmak istediklerinize ilham veriyorsa (örneğin eskiden sevdiğiniz bir uğraşa yeniden başlamak),
• anıları başkalarıyla paylaşmak sizi onlara yakınlaştırıyorsa,
• geçmiş, bugünün zorluklarıyla baş etmek için size güç veriyorsa.

Nostaljinin zorlayıcı hâle geldiği durumlar:

• "Eskiden her şey güzeldi, şimdi hiçbir şey güzel değil" düşüncesi sürekli hâle geldiyse,
• geçmişi özlemek bugünkü ilişkilerinizden ve fırsatlardan uzaklaşmanıza yol açıyorsa,
• anılar yalnızca kaybı ve pişmanlığı hatırlatıyor, sizi çökkün hissettiriyorsa,
• değişime karşı katı bir direnç, çevrenizdekilerle sürekli çatışmaya neden oluyorsa.

Diyelim ki emekli olmuş bir öğretmen, her akşam eski fotoğraflara bakıyor. Bir dönem bu fotoğraflar ona eski öğrencilerini, meslek hayatının anlamını hatırlatıyor ve gülümsetiyor. Ama eşini kaybettikten sonra aynı fotoğraflar yalnızca "Artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacak" düşüncesini besliyor ve günlerinin büyük kısmını geçmişte geçirmeye başlıyor. Aynı anılar, farklı dönemlerde farklı işlevler görebilir.

Geçmişi özlemek, bugünü reddetmek demek değildir; çoğu zaman bugüne taşımak istediğimiz bir şeyi hatırlamaktır.

Farklı Kuşaklarda ve Gidenlerde Nostalji

Nostalji herkes için aynı biçimde yaşanmaz. Yaşa, yaşam koşullarına ve kişinin şehirle ilişkisine göre farklı renkler alır.

Yaşlılar için nostalji çoğu zaman yaşam öyküsünü anlamlandırma çabasının bir parçasıdır. İleri yaşta insanlar, hayatlarına geriye dönüp bakar ve onu bir bütün olarak görmeye çalışır. Eski şehre dair anlatılan her hikâye, aslında "Benim hayatım böyleydi ve değerliydi" demenin bir yoludur. Bu anlatıları sabırla dinlemek, yaşlı bir yakına verilebilecek en değerli desteklerden biridir.

Orta yaştakiler için nostalji, hem kendi çocukluklarını hem de yaşlanan anne babalarının dünyasını özlemek anlamına gelebilir. Bu kuşak, bir yandan değişen şehre uyum sağlarken öbür yandan eskiyi hatırlayan son kuşak olmanın sorumluluğunu taşıyabilir.

Gençler için ise nostalji farklı bir biçim alır. Hiç yaşamadıkları bir dönemi, büyüklerinden dinledikleri hikâyeler ya da eski fotoğraflar aracılığıyla özleyebilirler. Bu "ödünç alınmış nostalji", gençlere köklerine dair bir merak ve aidiyet duygusu verebilir.

Başka şehirlerde yaşayan Çorumlular için nostalji, sıla hasretiyle iç içedir. Büyük şehrin kalabalığında memleketin sokaklarını, kokularını, insanlarını özlemek, hem bir yük hem de bir dayanak olabilir. Bu kişiler için nostalji, uzakta da bir yere ait olduğunu hatırlatan bir bağ işlevi görür.

Bu farklılıkları bilmek, aile içinde nostaljinin neden bazen bir köprü, bazen de bir gerilim kaynağı olduğunu anlamaya yardım eder. Büyükbaba "Eskiden her şey daha güzeldi" derken torun bunu bugünün eleştirisi olarak duyabilir; oysa büyükbaba çoğu zaman yalnızca kendi gençliğini anlatmaktadır.

Nostaljiyi Bugüne Taşımak İçin Öneriler

Nostaljiyi besleyici bir kaynağa dönüştürmek için bazı pratik öneriler:

1. Anıları paylaşın. Eski Çorum'a dair anılarınızı çocuklarınızla, torunlarınızla ya da arkadaşlarınızla paylaşın. Paylaşılan nostalji, bireysel hüzünden çok ortak bir bağ duygusu yaratır.
2. Eski mekânları yeniden ziyaret edin. Saat Kulesi'nin çevresinde bir yürüyüş, Koyunbaba Köprüsü'ne bir gezi ya da panayıra yeniden gitmek, anıları bugünle buluşturur. Değişen yerleri görmek hüzün verebilir; ama değişmeyenleri fark etmek de rahatlatıcıdır.
3. Geçmişten bir şeyi bugüne taşıyın. Eskiden yaptığınız ama bıraktığınız bir uğraş, bir yemek, bir gelenek ya da bir dostluk varsa, onu yeniden canlandırmayı düşünün.
4. "Eskiden" ile "şimdi" arasında köprü kurun. "Eskiden daha iyiydi" yerine "Eskiden şu vardı; bugün bunun bir benzerini nasıl yaşayabilirim?" diye sorun.
5. Fotoğraf albümlerini birlikte açın. Eski fotoğraflara aile üyeleriyle birlikte bakmak, yalnız başına bakmaktan çok farklı bir deneyimdir; kuşaklar arası sohbetleri başlatır.
6. Uzakta yaşıyorsanız bağı canlı tutun. Memleketten haberleri takip etmek, ziyaretleri planlamak ya da yaşadığınız şehirde hemşehrilerinizle buluşmak, özlemi bir kopuş yerine bir bağa dönüştürebilir.
7. Hüznün de yerini kabul edin. Nostalji bazen acı verir. Bu acıyı bastırmak yerine kabul etmek, onun zamanla yumuşamasına yardım eder.

Yalnızlık duygusu nostaljiyle sık sık iç içe geçer; bu konuyu yalnızlık hissi yazısında daha ayrıntılı ele almıştım.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Geçmişi özlemek insan olmanın doğal bir parçasıdır. Ancak şu durumlarda bir uzmanla görüşmek yararlı olabilir:

• Geçmişe duyduğunuz özlem, haftalardır süren bir çökkünlük, isteksizlik ve keyif alamama ile birlikte geliyorsa,
• günlerinizin büyük bölümünü geçmişi düşünerek geçiriyor, bugünkü sorumluluklarınızı yerine getirmekte zorlanıyorsanız,
• bir kaybın ardından anılar yalnızca acı ve pişmanlık getiriyorsa,
• yalnızlık duygusu sosyal ilişkilerden belirgin biçimde çekilmenize yol açtıysa,
• uyku ve iştah düzeniniz bozulduysa ya da umutsuzluk düşünceleri sıklaştıysa.

Yaşamın anlamsız olduğu ya da kendinize zarar verme düşünceleri ortaya çıktıysa yalnız kalmayın; bir yakınınızla konuşun ve acil durumlarda 112'yi arayın. Yaşlılık döneminde görülen çökkünlüğün işaretlerini yaşlılıkta depresyon yazısında ayrıntılı olarak ele almıştım.

Terapide Nostalji ve Kayıp Nasıl Ele Alınır?

Terapide nostalji bir sorun olarak değil, kişinin değerlerine ve ihtiyaçlarına açılan bir pencere olarak ele alınır. Bazen kişi terapiye nostalji nedeniyle değil, uyku sorunları, isteksizlik ya da yalnızlık nedeniyle gelir; geçmişe duyduğu özlem görüşmeler ilerledikçe ortaya çıkar. Kişinin özlediği şeyin ne olduğu, yani bir mekân mı, bir dönem mi, bir ilişki mi yoksa kendi gençliği mi olduğu birlikte keşfedilir. Özlenen şeyin bugünkü hayatta nasıl karşılanabileceği üzerine düşünülür.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) yaklaşımında, "Eskisi gibi hiçbir şey olmayacak" ya da "En güzel günlerim geride kaldı" gibi düşünceler fark edilir ve daha dengeli alternatiflerle değerlendirilir. Davranışsal aktivasyon ile kişinin bugün anlam ve keyif bulabileceği etkinlikler adım adım planlanır.

Yaşam öyküsü çalışması, özellikle yaşlı bireylerde, kişinin hayatına bütünlüklü bir bakış kazanmasına yardım edebilir. Geçmişin anlamlı anlarını hatırlamak, kayıpları kabul etmek ve bugünü de bu öykünün bir parçası olarak görmek, kişiye süreklilik duygusu verir. Çökkünlük belirgin hâle geldiyse depresyon ve duygu durumu alanında psikolojik destek yararlı olabilir; gerektiğinde psikiyatri hekimi değerlendirmesi de önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Nostalji yaşamak sağlıklı mıdır?

Araştırmalar, nostaljinin çoğu zaman sosyal bağlılık duygusunu ve olumlu benlik algısını desteklediğini gösteriyor. Nostalji genellikle acı-tatlı bir duygudur ve çoğu insan için sağlıklı bir deneyimdir. Ancak sürekli bir çökkünlüğe ya da bugünden uzaklaşmaya dönüşürse dikkat etmek gerekir.

Neden yalnız hissettiğimde geçmişi daha çok düşünüyorum?

Araştırmalar, yalnızlık gibi olumsuz duyguların nostaljiyi tetikleyebildiğini gösteriyor. Geçmişte sevildiğinizi ve bir topluluğa ait olduğunuzu hatırlamak, zihnin yalnızlığa karşı kendini korumaya çalıştığı doğal bir yol olabilir.

Memleketime döndüğümde kendimi yabancı hissediyorum, bu normal mi?

Evet, oldukça yaygın bir deneyimdir. Uzun süre uzakta yaşayanlar memleketi ayrıldıkları andaki hâliyle hatırlar; değişen şehirle karşılaşmak bir yabancılık duygusu yaratabilir. Bu duygu, şehirle yeni bir ilişki kurdukça genellikle hafifler.

Yaşlı annem sürekli eski günleri anlatıyor, nasıl yaklaşmalıyım?

Anlattıklarını ilgiyle dinlemek ve sorular sormak, onun kendini değerli hissetmesine yardım eder. Anıları birlikte kayda geçirmek ya da eski yerleri birlikte ziyaret etmek de iyi gelebilir. Ancak anlatılanlar yalnızca hüzün ve umutsuzluk içeriyorsa, çökkünlük işaretlerine dikkat etmek gerekir.

• #nostalji
• #yalnızlık
• #anılar
• #kent hafızası
• #Çorum

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler