Hipnoterapi Nedir? Hipnozla Tedavi Hakkında Gerçekler ve Mitler

Hipnoterapi nedir, hipnoz sırasında ne olur, hangi alanlarda araştırılmıştır? Yaygın mitler, olası riskler ve hipnozla tedavi düşünenlerin bilmesi gerekenler.

Şehrin ana caddesindeki bir reklam panosunda iri harflerle yazıyor: "Tek seansta sigarayı bırakın. Hipnoterapi." Aynı akşam televizyonda bir sahne gösterisi var; sahneye çıkan izleyiciler hipnozcunun bir sözüyle uyuyakalıyor, sonra kendilerini ünlü bir şarkıcı sanıp mikrofona sarılıyor. Bu iki görüntü, hipnoz hakkındaki algımızı büyük ölçüde şekillendiriyor: bir yanda neredeyse sihirli bir tedavi vaadi, diğer yanda insanın iradesini elinden alan gizemli bir güç. Peki gerçekte hipnoterapi nedir, hipnoz sırasında beyinde ve zihinde ne olur, bilim bu konuda ne söylüyor? Bu yazıda hipnozla ilgili gerçekleri yaygın mitlerden ayırmaya, hangi alanlarda araştırıldığını ve hangi durumlarda temkinli olunması gerektiğini anlatmaya çalışıyoruz.

Hipnoterapi Nedir? Hipnoz ile Hipnoterapi Arasındaki Fark

Hipnoz, dikkatin belirli bir noktaya yoğunlaştığı, çevredeki uyaranlara karşı farkındalığın azaldığı ve telkinlere yanıt verme eğiliminin arttığı bir zihinsel durum olarak tanımlanır. Bu durum genellikle "indüksiyon" adı verilen bir girişle, yani kişinin dikkatini bir sese, bir görüntüye ya da bedenindeki duyumlara yönlendiren ve gevşemeyi teşvik eden yönergelerle başlatılır.

Hipnoterapi ise hipnozun, eğitimli bir sağlık profesyoneli tarafından, belirli bir tedavi planının parçası olarak kullanılmasıdır. Burada önemli bir ayrım vardır: Hipnoz kendi başına bir tedavi değil, bir araçtır. Hipnoz sırasında yapılan şey, örneğin ağrının algılanış biçimine yönelik telkinler, kaygıyla baş etme becerilerinin zihinde prova edilmesi ya da gevşeme çalışması, tedavinin asıl içeriğini oluşturur. Bu nedenle araştırmalarda hipnoz çoğu zaman tek başına değil, Bilişsel Davranışçı Terapi gibi başka yaklaşımlara eklenen bir bileşen olarak incelenir.

Hipnozun tarihi de bu kavram karmaşasını açıklar. 18. yüzyılda Franz Anton Mesmer, hastalarını görünmez bir "hayvansal manyetizma" ile iyileştirdiğini öne sürmüş; bu iddia dönemin bilim insanlarınca incelenmiş ve etkilerin manyetizmadan değil, hayal gücü ve beklentiden kaynaklandığı sonucuna varılmıştır. 19. yüzyılda İskoç hekim James Braid, Yunanca uyku anlamına gelen "hypnos" kelimesinden yola çıkarak "hipnoz" terimini yaygınlaştırmıştır. Oysa bugün bildiğimiz kadarıyla hipnoz bir uyku hâli değildir; terimin kendisi bile yanlış bir çağrışım taşır.

Sahne hipnozu ise tamamen ayrı bir şeydir. Gösteri amaçlı yapılan bu uygulamalarda, telkinlere yüksek düzeyde yanıt veren ve sahnede rol almaya gönüllü olan kişiler seçilir; seyircinin beklentisi ve sahnenin sosyal baskısı da davranışları güçlü biçimde etkiler. Bu gösteriler eğlence amaçlıdır ve hipnozun tedavide nasıl kullanıldığına dair yanıltıcı bir tablo çizer.

Hipnoz Sırasında Gerçekte Ne Olur?

Hipnoz deneyimi, pek çok kişinin hayal ettiğinden çok daha sıradandır. Çoğumuz gündelik hayatta benzer durumlar yaşarız: Sürükleyici bir filme ya da kitaba dalıp çevremizdeki sesleri duymamak, her gün gidilen bir yolda araba kullanırken nasıl geldiğimizi hatırlamamak, bir müziğe kendini kaptırıp zamanın nasıl geçtiğini fark etmemek. Hipnoz, bu tür bir yoğun odaklanma hâlinin bilinçli ve yönlendirilmiş biçimidir.

Hipnoz sırasında kişi:

• Uyumaz. Genellikle ne olduğunun farkındadır, söylenenleri duyar ve çoğunu sonradan hatırlar.
• Kontrolü kaybetmez. İstemediği bir telkini reddedebilir, gözlerini açabilir ve süreci sonlandırabilir.
• Derin bir gevşeme ya da içe dönüklük hissedebilir; bazı kişiler ise sadece rahat bir dinlenme hâli tarif eder.

Beyin görüntüleme çalışmaları, hipnoz sırasında dikkat, öz farkındalık ve bedensel algıyla ilişkili beyin bölgelerinin etkinliğinde ve bunlar arasındaki bağlantılarda değişiklikler olduğunu göstermektedir. Ayrıca insanların hipnoza yatkınlığı, yani telkinlere ne ölçüde yanıt verdiği, kişiden kişiye belirgin farklılık gösterir. Bazı kişiler hipnotik telkinlere çok güçlü yanıt verirken, bazıları neredeyse hiçbir değişiklik yaşamaz. Bu yatkınlık, zekâ ya da irade gücüyle ilgili değildir.

Klinik bir ortamda hipnoz uygulaması genellikle uzun bir ön görüşmeyle başlar. Uygulayıcı kişinin neden başvurduğunu, sağlık geçmişini ve beklentilerini değerlendirir; hipnozun ne olduğunu, ne olmadığını ve seans boyunca neler yapılacağını açıklar ve kişinin onayını alır. Hipnoz bölümünün ardından kişinin deneyimi birlikte konuşulur. Yani hipnoterapi nedir sorusunun yanıtı, yalnızca gözlerin kapandığı birkaç dakikadan ibaret değildir; o dakikaların öncesi ve sonrası da sürecin ayrılmaz parçasıdır.

Hipnoz Hakkında Yaygın Mitler

Popüler kültürün etkisiyle hipnoz hakkında pek çok yanlış inanç dolaşır. En yaygın olanlarına bakalım.

Mit: "Hipnozdaki kişi istemediği her şeyi yapar." Gerçekte hipnoz, kişinin değerlerine ve isteğine aykırı davranışlar yaptırmaz. Sahne gösterilerinde görülen davranışlar, gönüllü katılımcıların sosyal ortamın etkisiyle oynadıkları rollerdir.

Mit: "Hipnozla bilinçaltına girilip sorunlar silinir." Hipnoz, zihnin derinliklerindeki bir "kaydı" bulup silmeye yarayan bir araç değildir. Bu tür söylemler pazarlama açısından çekicidir ama bilimsel bir karşılığı yoktur. Bu konuyu bilinçaltı temizliği yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

Mit: "Hipnozla unutulmuş anılar gerçek hâliyle ortaya çıkar." Bu belki de en tehlikeli mittir. Araştırmalar, hipnozun hatırlanan anıların sayısını artırabildiğini ama bu anıların doğruluğunu artırmadığını, aksine kişinin yanlış anılara olan güvenini yükseltebildiğini göstermektedir. Yönlendirici sorularla hipnoz altında "hatırlanan" ve aslında hiç yaşanmamış olaylar, kişinin hayatında ve aile ilişkilerinde ciddi zararlara yol açabilir.

Mit: "Geçmiş yaşamlara dönülebilir." Geçmiş yaşam regresyonu olarak pazarlanan uygulamaların bilimsel bir dayanağı yoktur. Bu deneyimler, hayal gücü, beklenti ve telkinin ürünü olarak açıklanır.

Mit: "Sadece iradesi zayıf insanlar hipnotize olur." Hipnoza yatkınlık bir zayıflık göstergesi değildir; yoğun odaklanma ve hayal gücünü kullanma becerisiyle ilişkili bir özelliktir.

Mit: "Tek seansta kesin sonuç alınır." Hipnoz bazı kişilerde hızlı bir etki yaratabilir; ama kalıcı değişim çoğu zaman tekrar eden çalışmalar ve hipnoz dışındaki tedavi bileşenleriyle birlikte gerçekleşir.

Hipnoz zihnin kapılarını açan bir anahtar değil; dikkatin belirli bir yöne yoğunlaştığı, sınırları ve olanakları olan bir zihin hâlidir.

Hipnoterapi Nedir, Hangi Alanlarda Araştırılmıştır?

Hipnozun klinik kullanımı onlarca yıldır araştırılmaktadır. Bu araştırmaların genel tablosu şöyle özetlenebilir:

• Ağrı yönetimi: Hipnozun, tıbbi işlemlere bağlı ağrının ve bazı kronik ağrı durumlarının yönetiminde, diğer tedavilere ek olarak yararlı olabildiğine dair kanıtlar bulunmaktadır.
• İrritabl bağırsak sendromu: Bağırsak odaklı hipnoterapi, bu alanda görece iyi araştırılmış uygulamalardandır ve bazı hastalarda belirtilerin azalmasına katkı sağlayabildiği bildirilmektedir.
• İşlem öncesi kaygı: Diş tedavisi ya da cerrahi işlemler öncesinde yaşanan kaygıyı azaltmada destekleyici bir yöntem olarak kullanılabilmektedir.
• Bilişsel Davranışçı Terapiye ek olarak: Bazı çalışmalar, hipnozun BDT'ye eklenmesinin kimi durumlarda sonuçlara katkı sağlayabildiğini öne sürmektedir.
• Sigara bırakma ve kilo verme: Bu alanlardaki araştırmaların sonuçları tutarsızdır; hipnozun diğer yöntemlerden belirgin biçimde daha etkili olduğu gösterilememiştir. Sigarayı bırakma sürecinin psikolojik yönlerini sigarayı bırakmak yazımızda ele alıyoruz.

Bu tablo, hipnozun bazı alanlarda değerli bir yardımcı araç olabileceğini, ama depresyon, ciddi kaygı bozuklukları, travma sonrası stres ya da psikotik bozukluklar gibi tablolarda ilk tercih edilen ya da tek başına yeterli bir tedavi olmadığını gösterir.

Riskler ve Kimler İçin Uygun Olmayabilir?

Eğitimli bir profesyonel tarafından uygulanan hipnoz genellikle güvenli kabul edilir. Yine de bazı riskler ve dikkat edilmesi gereken durumlar vardır:

• Yanlış anılar: Özellikle geçmişe dönük "anı bulma" amacıyla yapılan uygulamalar, gerçek olmayan anıların oluşmasına zemin hazırlayabilir.
• Psikotik ya da dissosiyatif bozukluk öyküsü: Gerçeklikle bağın zayıfladığı dönemler yaşamış ya da yoğun kopma deneyimleri olan kişilerde hipnoz belirtileri artırabilir; bu durumlarda önerilmez.
• Travma deneyimi olan kişiler: Yapılandırılmamış bir hipnoz çalışması, kişiyi baş edemeyeceği yoğunlukta duygu ve anılarla karşı karşıya bırakabilir.
• Geçici yan etkiler: Bazı kişiler seans sonrasında baş ağrısı, sersemlik ya da kısa süreli kaygı yaşayabilir.
• Gerekli tedavinin ertelenmesi: Hipnozun tek başına çözüm olacağı inancıyla etkinliği kanıtlanmış tedavilerin ertelenmesi, belki de en yaygın risktir.

Diyelim ki on beş yıldır sigara içen bir babasınız ve çocuğunuzun ısrarıyla bırakmaya karar verdiniz. Bir "hipnoterapi merkezine" gidip yüklü bir ücret ödüyor ve tek seans sonrasında bıraktığınızı düşünüyorsunuz. Üç hafta sonra işte zor bir gün geçiriyorsunuz ve yeniden yakıyorsunuz. "Ben hipnoza bile direnebilen biriyim, benden olmaz" diye düşünmek kolaydır. Oysa sigarayı bırakmak, tetikleyicileri tanımayı, aşerme anlarıyla baş etmeyi ve gerekirse hekim desteğini içeren bir süreçtir; tek bir müdahaleyle ilgili bir başarısızlık, sizin hakkınızda bir hüküm değildir.

Türkiye'de Hipnoz Uygulamaları: Kimden Hizmet Alınmalı?

Türkiye'de hipnoz, Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği kapsamında düzenlenen uygulamalar arasında yer alır. Kimin, hangi eğitimle ve hangi koşullarda hipnoz uygulayabileceği bu mevzuatla belirlenmiştir. Bu nedenle hipnoz hizmeti almayı düşünüyorsanız, uygulayıcının temel mesleğini ve bu alandaki yetki belgesini sormak hakkınızdır.

Bunun yanında dikkat etmeniz gereken bazı işaretler vardır:

• Kısa süreli kurslarla edinilmiş "hipnoterapist" sertifikalarının sağlık alanında bir yetki anlamına gelmediğini bilin.
• "Tek seansta kesin sonuç", "bilinçaltınızı yeniden programlayın" ya da "geçmiş yaşamınızı keşfedin" gibi vaatlere karşı temkinli olun.
• Ruhsal bir sorununuz varsa, uygulayıcının bu sorunu değerlendirip değerlendiremeyeceğini, gerektiğinde sizi bir psikiyatri hekimine ya da klinik psikoloğa yönlendirip yönlendirmeyeceğini sorun.
• Sürdürdüğünüz bir tedaviyi ya da ilacı, hipnoz uygulayıcısının önerisiyle kendi başınıza bırakmayın.

Türkiye'de hipnozun televizyon programları ve sosyal medya aracılığıyla bir gösteri nesnesi hâline gelmesi, ciddi bir tedavi bileşeni olarak değerlendirilmesini de zorlaştırıyor. Bu nedenle bir uygulamaya karar vermeden önce sakin bir biçimde bilgi toplamak önemlidir.

Terapide Bu Sorunlar Nasıl Ele Alınır?

Hipnoterapiye ilgi duyan kişiler çoğu zaman kaygı, uykusuzluk, kötü alışkanlıklar, geçmişin yükü ya da açıklanamayan bedensel yakınmalar gibi gerçek sorunlarla başvurur. Bu sorunların her biri için araştırmalarla desteklenen psikoterapi yaklaşımları vardır.

Bilişsel Davranışçı Terapi, kaygı ve depresyonun pek çok türünde etkinliği iyi bilinen bir yaklaşımdır. Bu çalışmada kişi, sorunlarını sürdüren düşünce ve davranış kalıplarını fark eder ve onları adım adım değiştirmeyi öğrenir. Gevşeme egzersizleri, nefes çalışmaları ve zihinde canlandırma teknikleri gibi, hipnozla bazı ortak yönleri olan beceriler de terapinin bir parçası olabilir; ancak bunlar gizemli bir müdahale olarak değil, danışanın kendi başına da uygulayabileceği beceriler olarak öğretilir.

Travmatik deneyimlerin ele alınmasında ise travma odaklı BDT ve EMDR gibi, travma sonrası stres için araştırmalarla desteklenmiş yöntemler kullanılır. Bu yöntemlerin hipnozdan farkını EMDR nedir yazımızda okuyabilirsiniz. Danışanın ihtiyacına göre planlanan bu tür bir çalışmayı bireysel terapi kapsamında yürütmek mümkündür.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda, hızlı çözüm vaat eden uygulamalar yerine bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir:

• Kaygı, korku ya da mutsuzluk haftalardır sürüyor ve günlük hayatınızı etkiliyorsa,
• Uyku sorunlarınız uzun süredir devam ediyorsa,
• Geçmişte yaşadığınız travmatik bir olay bugününüzü belirgin biçimde etkiliyorsa,
• Bir hipnoz uygulamasından sonra uykunuz bozulduysa, yoğun kaygı yaşıyorsanız ya da daha önce hatırlamadığınız ve sizi sarsan "anılar" belirdiyse.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleriniz varsa, vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Sıkça Sorulan Sorular

Herkes hipnotize edilebilir mi?

Hipnoza yatkınlık kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bazı kişiler telkinlere çok güçlü yanıt verirken, bazıları çok az etki yaşar. Bu yatkınlık zekâ, irade ya da kişilik zayıflığıyla ilgili değildir.

Hipnoz sırasında istemeden sırlarımı anlatır mıyım?

Hayır. Hipnoz, kişinin iradesini ortadan kaldıran bir "doğruluk serumu" değildir. Hipnoz sırasında da neyi paylaşıp neyi paylaşmayacağınıza siz karar verirsiniz ve istediğiniz an süreci durdurabilirsiniz.

Hipnoterapi ile EMDR aynı şey mi?

Hayır. EMDR, travma sonrası stres için geliştirilmiş, belirli bir protokolle uygulanan ve araştırmalarla desteklenen bir yöntemdir; kişi süreç boyunca tamamen uyanık ve farkındadır. Hipnoz ise dikkatin yoğunlaştığı bir zihin hâlinin telkinlerle birlikte kullanılmasına dayanır.

Kendi kendime hipnoz yapabilir miyim?

Öz hipnoz olarak adlandırılan uygulamalar, aslında gevşeme ve zihinde canlandırma egzersizlerine benzer ve bazı kişiler için rahatlatıcı olabilir. Ancak ruhsal bir sorununuz varsa, bu tür uygulamaları bir uzmanın değerlendirmesinin yerine koymamak önemlidir.

• #hipnoz
• #hipnoterapi
• #bilinçaltı mitleri
• #kanıta dayalı tedavi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler