Kaygı Genetik mi? Annemden Babamdan mı Geçti?

Kaygı genetik mi, yoksa ailede öğrenilen bir alışkanlık mı? Genlerin, mizacın ve aile ortamının payını, zinciri kırmak için neler yapılabileceğini okuyun.

"Annem de böyleydi. Babam yola çıkacağımız zaman günlerce uyuyamazdı. Anneannem ise biz eve varana kadar telefonun başından kalkmazdı." Kaygıyla mücadele eden pek çok kişi, kendi hikâyesini anlatırken bir noktada ailesine döner. Ve ardından o soru gelir: Kaygı genetik mi? Eğer öyleyse bu, değişmeyecek bir kader mi? Çocuklarıma da geçecek mi? Bu sorular hem merak hem de derin bir endişe taşır; çünkü "genetik" kelimesi çoğumuzun zihninde "elimden bir şey gelmez" anlamına gelir. Oysa bilimin bu konudaki yanıtı, hem daha karmaşık hem de daha umut vericidir. Bu yazıda genlerin kaygıdaki payını, ailede kuşaktan kuşağa aktarılan görünmez dersleri ve yatkınlığınız olsa bile hayatınızı nasıl farklı kurabileceğinizi konuşacağız.

Kaygı Genetik mi? Bilimin Verdiği Kısa Yanıt

Kısa yanıt şu: Kısmen evet, ama sanıldığı kadar değil ve sanıldığı biçimde değil.

İkiz ve aile çalışmaları, kaygı bozukluklarının ailelerde kümelendiğini ve bunda kalıtımın belirli bir payı olduğunu göstermektedir. Ebeveyninde kaygı bozukluğu olan bir kişinin benzer güçlükler yaşama olasılığı, genel nüfusa göre daha yüksektir. Ancak aynı çalışmalar, kalıtımın kaygıyı tek başına açıklamadığını, çevrenin, yaşantıların ve öğrenmenin payının en az genler kadar önemli olduğunu da ortaya koyar.

Yani elinizdeki kartlar kısmen doğuştan gelir; ama oyunun nasıl oynanacağını büyük ölçüde hayatınız boyunca yaşadıklarınız ve öğrendikleriniz belirler. Aynı aileden gelen iki kardeşten birinin yoğun kaygı yaşarken diğerinin görece rahat olması, bu tablonun gündelik hayattaki karşılığıdır.

Genleri bir açma-kapama düğmesi gibi düşünmek de yanıltıcıdır. Genler daha çok bir taslağa benzer; bu taslağın nasıl okunacağı, kişinin yaşadığı ortamdan, ilişkilerinden ve karşılaştığı stresten etkilenir. Güncel araştırmalar, yaşam deneyimlerinin bazı genlerin ne kadar etkin çalışacağını değiştirebildiğini düşündürmektedir. Bu da "genetik" kelimesinin "değişmez" ile eş anlamlı olmadığını, insanın biyolojisiyle yaşantısının sürekli birbirini etkilediğini gösterir.

Genler Neyi Aktarır? Kaygı Değil, Yatkınlık

Genetik etki söz konusu olduğunda aktarılan şey hazır bir "kaygı bozukluğu" değil, bazı özelliklere yatkınlıktır. Bu ayrım çok önemlidir.

Mizaç: bazı bebekler neden daha temkinli doğar?

Gelişim psikolojisinde uzun zamandır bilinen bir gözlem vardır: Bazı bebekler ve küçük çocuklar, yeni insanlara, yeni yerlere ve beklenmedik seslere diğerlerinden daha temkinli yaklaşır. Yabancı biri odaya girdiğinde annenin eteğine saklanır, yeni bir oyuncağa uzun süre uzaktan bakar, kalabalık bir doğum gününde köşede kalır. Bu mizaç özelliği, ileride kaygı yaşama olasılığını artırabilir; ama kesinlikle belirlemez. Temkinli doğan çocukların önemli bir kısmı, destekleyici bir ortamda kendine güvenen yetişkinlere dönüşür.

Mizaç, bir yangın alarmının hassasiyet ayarına benzer. Bazılarımızın alarmı fabrikadan biraz daha hassas gelir. Bu, evin yanacağı anlamına gelmez; yalnızca alarmın daha kolay çalabileceği anlamına gelir.

Tek bir "kaygı geni" yok

Bazen "kaygı geni bulundu" türünden haber başlıklarına rastlarız. Oysa bugünkü bilgimiz, kaygıya yatkınlığın tek bir genle değil, her biri çok küçük etki yapan çok sayıda genin bir araya gelmesiyle ilişkili olduğunu düşündürmektedir. Bu genlerin bir kısmı stres sistemiyle, bir kısmı duygu düzenlemeyle, bir kısmı da tehdidi algılama hızıyla ilgili olabilir. Bu nedenle bugün için kaygı yatkınlığını gösteren bir kan testi ya da genetik test yoktur; böyle bir vaatle karşılaşırsanız temkinli olmanızda yarar var.

Kaygı Genetik mi, Öğrenilmiş mi? Ailede Aktarılan Görünmez Dersler

Bir ailede kaygının kuşaktan kuşağa geçmesinin önemli bir kısmı, genlerle değil, gündelik hayatta sessizce aktarılan derslerle olur. Çocuklar, dünyanın ne kadar tehlikeli olduğunu ve tehlikeyle nasıl baş edileceğini en çok anne babalarını izleyerek öğrenir.

Model alma

Diyelim ki bir anne, her şimşek çaktığında irkiliyor, perdeleri kapatıyor, çocuğuna "pencereden uzak dur" diyor. Çocuk bu sahneyi onlarca kez gördüğünde, fırtınanın korkulacak bir şey olduğunu sözle anlatılmadan öğrenir. Aynı şekilde, doktordan dönerken her seferinde kötü bir haber bekleyen bir baba, çocuğuna sağlıkla ilgili belirsizliğin dayanılmaz olduğunu farkında olmadan gösterir. Çocuklar söylediklerimizden çok yaptıklarımızı kopyalar.

Aşırı koruma ve güvence

Kaygılı ebeveynler, doğal olarak çocuklarını her türlü sıkıntıdan korumak ister. Okul gezisine göndermemek, komşuya tek başına ekmek almaya yollamamak, her zorlukta hemen devreye girmek... Niyet sevgidir; ama çocuk bu yolla "Sen bununla baş edemezsin" mesajını alabilir. Zorlukla karşılaşıp onu aşma deneyimi yaşamayan çocuk, kendi baş etme gücüne güven geliştirmekte zorlanır. Bu konuyu aşırı koruyucu ebeveyn tutumu yazımızda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Aile dili: "Bizde herkes evhamlıdır"

Bazı ailelerde kaygı neredeyse bir kimlik özelliği gibi konuşulur: "Bizim sülale vesvesedir", "Sen de teyzene çekmişsin, o da hep böyleydi." Bu cümleler ilk bakışta masum görünse de kaygıyı değiştirilemez bir miras gibi sunar. Kişi kendini bu hikâyenin içinde gördükçe, kaygıyla ilgili bir şey yapmayı da daha az dener. Bayram ziyaretlerinde, düğünlerde, aile sohbetlerinde tekrarlanan bu cümleler, kuşaklar arasında aktarılan inançların en görünür hâlidir.

Türkiye'de geniş aile ilişkilerinin yakınlığı, bu aktarımı hem güçlendirebilir hem de yumuşatabilir. Bir yanda her yolculukta "vardın mı, ara beni" diyen, en küçük öksürükte telaşlanan büyükler; öte yanda zor zamanlarda kapıyı çalan, yükü paylaşan akrabalar. Kaygı ailede dolaşır, ama destek de dolaşır.

Yatkınlık Kader Değildir: Çevrenin ve Deneyimlerin Payı

Genetik yatkınlık, ancak belirli koşullarla karşılaştığında belirgin bir kaygıya dönüşme eğilimindedir. Bu koşullar arasında şunlar sayılabilir:

• Çocuklukta yaşanan kayıplar, ayrılıklar ya da öngörülemeyen bir ev ortamı
• Uzun süreli stres: ekonomik sıkıntılar, işsizlik, bakım verme yükü
• Ani ve sarsıcı olaylar: deprem, kaza, ani bir hastalık haberi
• Sürekli eleştirildiği ya da hata yapmaya izin verilmeyen bir ortamda büyümek
• Duygularını konuşabileceği, rahatlayabileceği güvenli bir ilişkinin olmaması

Bunun tersi de geçerlidir. Yatkınlığı olan bir çocuk, duygularının dinlendiği, küçük adımlarla zorluklara cesaretlendirildiği ve hata yapmanın felaket sayılmadığı bir ortamda büyüdüğünde, yatkınlığı kaygı bozukluğuna dönüşmeyebilir. Hatta bazı araştırmacılar, duyarlı mizaçtaki çocukların destekleyici ortamlardan diğerlerine göre daha fazla yararlandığını öne sürer. Yani hassasiyet, doğru koşullarda bir güce de dönüşebilir.

Bunu somutlaştırmak için iki kuzeni düşünelim. İkisinin de anneleri kaygılı, ikisi de çocukken kalabalıklarda çekingen. Biri lise yıllarında bir tiyatro kulübüne katılıyor, sahneye çıkmadan önce her seferinde titriyor ama öğretmeninin cesaretlendirmesiyle devam ediyor. Diğeri ise sınıf önünde konuşmak gerektiğinde her seferinde revire gönderiliyor, ailesi de "zorlamayalım" diyerek okul değiştirmesine izin veriyor. Yıllar sonra ilki gerginliğini tanıyan ama onunla yaşayabilen bir yetişkin, ikincisi ise topluluk önünde konuşmaktan tümüyle kaçınan biri olabilir. Başlangıç noktaları benzer; yolları ayıran, aldıkları destek ve kaçınma ile yüzleşme arasındaki seçimlerdir.

Genler kaygıya kapı aralayabilir, ama o kapıdan geçip geçmeyeceğinizi ve içeride ne kadar kalacağınızı yaşadıklarınız ve öğrendikleriniz belirler.

Zinciri Kırmak: Kendiniz ve Çocuklarınız İçin Neler Yapabilirsiniz?

Ailenizde kaygının izlerini görüyorsanız, bu izlerin sizin ve çocuklarınızın hayatını belirlemesine izin vermemek için atabileceğiniz adımlar var.

Kendi kalıplarınızı fark edin. Bir hafta boyunca kaygılandığınız anları not edin ve kendinize sorun: "Bu tepkiyi kimden öğrendim? Annem bu durumda ne yapardı?" Çoğu zaman kendi ses tonunuzda bir ebeveyninizin sesini duyduğunuzu fark edeceksiniz. Bu farkındalık suçlamak için değil, seçim alanı açmak içindir.

"Hep böyleyim" cümlesini sorgulayın. Kendinizi kaygılı bir aileden gelen kaygılı biri olarak tanımlamak yerine, "kaygıya yatkınım ve bununla ilgili bir şeyler yapabilirim" demek, kendinize hareket alanı tanır.

Çocuğunuzun önünde duygunuzu adlandırın. Kaygılandığınızda bunu tümüyle saklamak zorunda değilsiniz; önemli olan onu nasıl ele aldığınızı göstermektir. "Şu an biraz endişelendim, birkaç derin nefes alıp ne yapabileceğimize bakacağım" demek, çocuğa kaygının yönetilebilir olduğunu öğretir.

Küçük cesaret adımlarına izin verin. Çocuğunuzun yaşına uygun zorluklarla karşılaşmasına, örneğin bakkala tek başına gitmesine, arkadaşına kendisi telefon etmesine, okul gezisine katılmasına alan açın. İçinizdeki kaygı "gitmesin" dese bile, kontrollü bir adım atılmasına izin vermek uzun vadede çocuğu korur.

Güvence vermeyi dengeleyin. Çocuğunuz aynı soruyu tekrar tekrar sorduğunda ("Deprem olacak mı?", "Hasta olur muyum?") her seferinde uzun güvenceler vermek kaygıyı kısa süre yatıştırır ama besler. Bir kez net ve sakin yanıt verip ardından onu duygusunu konuşmaya ya da başka bir etkinliğe yönlendirmek daha işlevseldir.

Kendinize de şefkat gösterin. Kaygılı bir ebeveyn olmak kötü bir ebeveyn olmak demek değildir. Kendi kaygınızla ilgilenmek, çocuğunuza verebileceğiniz en anlamlı hediyelerden biridir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Kaygı genetik mi sorusunun yanıtı sizin için ne olursa olsun, ailede kaygı öyküsü olması tek başına destek almanızı gerektirmez. Ancak şu durumlarda bir uzmanla görüşmek yararlı olabilir:

• Endişeleriniz uzun süredir gündelik hayatınızı, uykunuzu ya da işinizi etkiliyorsa
• Ebeveynlerinizin kaygılı davranışlarını kendinizde de tekrarladığınızı fark edip bunu değiştirmekte zorlanıyorsanız
• Çocuğunuzda yaşına göre beklenmeyen, uzun süren korkular, okula gitmek istememe, sık karın ağrısı gibi işaretler görüyorsanız
• Kaygı nedeniyle önemli kararlardan, yolculuklardan, sosyal ortamlardan kaçınıyorsanız
• Panik atak benzeri ani korku nöbetleri yaşıyorsanız

Bazen destek almanın en güçlü nedeni kişinin kendisi değil, çocuğudur. "Ben bu yükle büyüdüm, oğlum büyümesin" diyerek başvuran ebeveynler, çoğu zaman kendi kaygılarıyla da ilk kez gerçekten yüzleşir. Bu, zinciri kırmak için atılabilecek en anlamlı adımlardan biridir.

Ailede kaygı ya da depresyon öyküsü varsa bunu bir uzmanla görüşürken paylaşmak, değerlendirmeyi kolaylaştırır. Belirtiler yoğunsa bir psikiyatri hekiminin değerlendirmesi de sürecin parçası olabilir.

Terapide Ailesel Kaygı Nasıl Ele Alınır?

Terapide genetik yatkınlık değiştirilemez; ama yatkınlığın üzerine kurulmuş düşünce, duygu ve davranış alışkanlıkları değiştirilebilir. Asıl çalışma alanı da budur.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), kaygıyı sürdüren düşünce kalıplarını ve kaçınma davranışlarını hedef alır. Ailede öğrenilmiş "en kötüsünü bekle", "belirsizlik tehlikelidir", "kontrolü bırakırsan felaket olur" gibi kurallar fark edilir, gerçek hayatta sınanır ve daha esnek alternatiflerle değiştirilir. Kaçınılan durumlarla kademeli olarak yüzleşmek, kişinin kendi baş etme gücünü deneyimlemesini sağlar.

Bazı seanslarda aile öyküsünü birlikte çıkarmak da yararlı olur. Anneanneden anneye, anneden size uzanan çizgide kaygının hangi konularda yoğunlaştığı, hangi olaylardan sonra arttığı ve ailede nasıl konuşulduğu görünür hâle geldiğinde, kişi "ben böyleyim" yerine "bu bana aktarılmış ve ben bunu dönüştürebilirim" demeye başlar.

Kaygının kökleri çocukluk deneyimlerine uzandığında şema odaklı çalışmalar da sürece dahil edilebilir. Örneğin sürekli tehlike uyarılarıyla büyüyen birinde "zarar görmeye karşı dayanıksızlık" gibi bir şema gelişmiş olabilir. Şema terapi yaklaşımı, bu tür köklü kalıpların bugünkü kaygıyla bağını görmeye ve onlarla yeni bir ilişki kurmaya yardımcı olur.

Ebeveynler için ayrıca yapılan görüşmeler, kendi kaygılarını çocuklarına aktarmadan nasıl destek olabileceklerini öğrenmelerine yardımcı olur. Kaygı ve panik alanındaki bu çalışmalar yüz yüze ya da online olarak yürütülebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Annem kaygılıysa ben de mutlaka kaygılı mı olacağım?

Hayır. Ebeveyninizde kaygı olması sizin için olasılığı artırabilir, ama bir kesinlik oluşturmaz. Aynı ailede büyüyen kardeşlerin kaygı düzeyleri bile birbirinden çok farklı olabilir. Yaşam deneyimleriniz, ilişkileriniz ve baş etme becerileriniz bu olasılığı önemli ölçüde değiştirir.

Genetik yatkınlık varsa terapi işe yarar mı?

Evet. Terapi genleri değiştirmez ama kaygının nasıl yaşandığını, ne kadar sürdüğünü ve hayatı ne kadar etkilediğini değiştirebilir. Ailesel yatkınlığı olan pek çok kişi de terapiden belirgin biçimde yararlanır.

Kaygılı olduğum için çocuk sahibi olmaktan çekinmeli miyim?

Kaygıya yatkınlık, ebeveyn olmaya engel değildir. Kendi kaygınızın farkında olmanız ve onunla ilgilenmeye istekli olmanız, aslında çocuğunuz için önemli bir koruyucu etkendir. Bu konudaki endişelerinizi bir uzmanla konuşmak, kararınızı daha sakin bir zihinle vermenize yardımcı olabilir.

Kardeşimde panik atak var, bende de olacak mı?

Kardeşinizde panik atak olması, sizin için olasılığı bir miktar artırabilir, çünkü hem bazı yatkınlıkları hem de aynı aile ortamını paylaşıyorsunuz. Ancak bu, sizde de mutlaka olacağı anlamına gelmez. Bedensel belirtileri felaket olarak yorumlamamak, kaçınmayı büyütmemek ve stresli dönemlerde kendinize iyi bakmak, bu olasılığı azaltmaya yardımcı olabilir.

• #kalıtım
• #aile
• #mizaç
• #ebeveynlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler