Psikolojik Kriz Anında Ne Yapmalı? Acil Destek, 112 ve İlk Adımlar

Psikolojik kriz anında ne yapmalı? Kendiniz ya da bir yakınınız için ilk adımları, 112'nin ne zaman aranacağını ve sonrasında desteğin nasıl süreceğini okuyun.

Önemli not: Şu anda sizin ya da bir başkasının hayatı tehlikedeyse, kendinize veya başkasına zarar verme düşüncesi eyleme dönüşmek üzereyse bu yazıyı okumayı bırakın ve hemen 112'yi arayın ya da en yakın hastanenin acil servisine gidin. Yalnız kalmayın; yanınızdaki birine durumu söyleyin.

Gece saat ikide telefonunuz çalıyor ve ekranda kardeşinizin adı yazıyor. Açtığınızda hıçkırıklar arasında "Artık dayanamıyorum" diyor. Ya da sizsiniz o anda: Kalbiniz göğsünüzden çıkacak gibi, düşünceler birbirine karışmış, ne yapacağınızı bilemiyorsunuz. Psikolojik kriz anında ne yapmalı sorusu, çoğu zaman tam da en net düşünemediğimiz anlarda karşımıza çıkar. Bu yüzden önceden bilmek, kriz geldiğinde hızlı ve doğru adım atmayı kolaylaştırır. Bu yazıda psikolojik krizin ne olduğunu, hangi durumlarda acil yardım gerektiğini, kendiniz ve bir yakınınız için atabileceğiniz ilk adımları ve kriz geçtikten sonra desteğin nasıl sürdürülebileceğini anlatıyorum.

Psikolojik Kriz Nedir?

Psikolojik kriz, kişinin alışılmış baş etme yollarının yetersiz kaldığı, duygusal yükün dayanılmaz hissettirdiği ve günlük işlevselliğin bir anda bozulduğu yoğun bir sıkıntı durumudur. Kriz bir tanı değil, bir durumdur; herkesin başına gelebilir.

Krizi tetikleyen olaylar çok çeşitli olabilir:

• Ani bir kayıp: bir yakının ölümü, ayrılık, boşanma
• Travmatik bir olay: kaza, saldırı, deprem gibi bir afet
• İş kaybı, büyük bir borç ya da maddi çöküş
• Uzun süredir biriken stresin bir noktada taşması
• Var olan bir ruhsal rahatsızlığın ani kötüleşmesi
• Ağır bir hastalık tanısı

Bazen kriz, dışarıdan bakıldığında küçük görünen bir olayla da başlayabilir. Uzun süredir zorlanan biri için bardağı taşıran son damla, bir sınav sonucu ya da bir tartışma olabilir. Önemli olan olayın büyüklüğü değil, kişinin o anda yaşadığı yükün yoğunluğudur.

Türkiye'de pek çok insan, 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra kriz deneyimini ilk kez bu kadar yakından tanıdı. Enkaz altındaki yakınlarından haber bekleyenler, evini kaybedenler, ekranlardan saatlerce görüntü izleyen ve uyuyamayanlar; hepsi farklı yoğunluklarda bir kriz yaşadı. Bu deneyim, krizin yalnızca "zayıf" insanların başına gelen bir şey olmadığını, koşullar yeterince ağırlaştığında herkesin baş etme kapasitesinin zorlanabileceğini açıkça gösterdi. Bu yüzden psikolojik kriz anında ne yapmalı sorusunu önceden düşünmek, bir tür ruhsal ilk yardım hazırlığıdır.

Psikolojik Kriz Belirtileri Nelerdir?

Kriz anında beden, düşünce, duygu ve davranışlarda belirgin değişiklikler görülebilir:

• Duygusal: Yoğun korku, panik, çaresizlik, umutsuzluk, kontrolsüz ağlama, öfke patlamaları ya da tam tersine duygusal donukluk
• Bedensel: Çarpıntı, nefes darlığı, titreme, baş dönmesi, mide bulantısı, uyuyamama
• Düşünsel: Düşüncelerin hızlanması ya da tamamen durması, karar verememe, "Her şey bitti" gibi düşünceler, gerçeklikten kopmuş gibi hissetme
• Davranışsal: Kendini kapatmak, kimseyle konuşmamak, yemek yememek, aşırı alkol kullanmak, düşüncesizce tehlikeli davranışlara girmek

Bu belirtilerin bir kısmı panik atakta da görülebilir. Panik atak çok korkutucu olsa da genellikle dakikalar içinde zirveye ulaşır ve yavaş yavaş azalır. Ayrıntılı bilgi için panik atak belirtileri yazısına göz atabilirsiniz. Ancak göğüs ağrısı, nefes darlığı gibi bedensel belirtiler ilk kez ortaya çıkıyorsa, kalp gibi tıbbi bir nedeni dışlamak için mutlaka acil sağlık değerlendirmesi gerekir.

Ne Zaman Hemen 112 Aranmalı?

Psikolojik kriz anında ne yapmalı sorusunun ilk ve en önemli cevabı, güvenliği sağlamaktır. Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise gidilmelidir:

• Kişi kendini öldürmeyi düşündüğünü söylüyor ve bir plan ya da araç belirtiyorsa
• Kendine zarar verdi ya da vermek üzereyse
• Bir başkasına zarar vereceğini söylüyor ya da saldırgan davranıyorsa
• Gerçeklikle bağlantısını kaybetmiş görünüyor, örneğin başkalarının duymadığı sesler duyuyor ya da kendisi için tehlikeli inançlara göre hareket ediyorsa
• Aşırı alkol, madde ya da ilaç almış, bilinci bulanıksa
• Göğüs ağrısı, bayılma gibi ciddi bedensel belirtiler eşlik ediyorsa

112'yi aradığınızda sakin olmaya çalışın, adresinizi net olarak söyleyin, kişinin durumunu ve varsa aldığı maddeleri ya da ilaçları belirtin. Görevliler size telefonda ne yapmanız gerektiğini anlatacaktır. Telefonu onlar söyleyene kadar kapatmayın.

Kriz anında amacınız sorunu çözmek değil, o anı güvenle atlatmaktır; çözümler daha sonra, daha sakin bir zihinle bulunur.

Kendiniz İçin: Psikolojik Kriz Anında Ne Yapmalı?

Hayati bir tehlike yoksa ama kendinizi dayanılmaz bir sıkıntının içinde hissediyorsanız, şu adımlar yoğunluğu biraz azaltmanıza yardımcı olabilir:

1. Kendinizi güvenli bir yere alın

Tehlikeli olabilecek eşyalardan uzaklaşın. Mümkünse yalnız olmadığınız bir odaya geçin ya da güvendiğiniz birini yanınıza çağırın. Araba kullanıyorsanız güvenli bir yerde durun.

2. Bedeninizi sakinleştirin

Nefesinizi yavaşlatmaya çalışın: Dört saniyede nefes alıp altı saniyede vermek, sinir sistemine "tehlike geçiyor" mesajı göndermeye yardımcı olur. Yüzünüzü soğuk suyla yıkamak, elinize bir buz parçası almak da ani yoğunluğu düşürmek için kullanılan yöntemlerdir.

3. Şimdiye dönün

Zihniniz geleceğe ya da geçmişe kaçtığında, dikkatinizi bulunduğunuz ana getirmek işe yarar. Çevrenizde gördüğünüz beş şeyi, dokunabildiğiniz dört şeyi, duyduğunuz üç sesi saymak gibi basit yöntemler bu konuda yardımcı olabilir. Bu tekniklerin ayrıntıları için topraklama teknikleri yazısını okuyabilirsiniz.

4. Birine ulaşın

Bir aile üyesini, arkadaşınızı ya da komşunuzu arayın. Ne söyleyeceğinizi bilmiyorsanız "Şu an çok kötüyüm, biraz konuşabilir miyiz?" demek yeterlidir. Terapiye devam ediyorsanız ve terapistiniz kriz anları için bir iletişim yolu belirlediyse onu kullanın.

5. Büyük kararları erteleyin

Kriz anında işten ayrılmak, bir ilişkiyi bitirmek ya da başka geri dönüşü zor kararlar vermek cazip gelebilir. Mümkünse bu kararları birkaç gün, en azından duygusal yoğunluk azalana kadar erteleyin.

6. Alkol ve maddelerden uzak durun

Alkol ya da madde kullanımı, anlık bir rahatlama sağlıyor gibi görünse de dürtüselliği artırır ve kriz anını daha tehlikeli hâle getirebilir. Elinizde bir içki varsa onu bir kenara bırakmak, krizi daha güvenli biçimde atlatmanız için atabileceğiniz küçük ama önemli bir adımdır.

Bir Yakınınız İçin Psikolojik Kriz Anında Ne Yapmalı?

Bir yakınınızın krizde olduğunu görmek korkutucu ve çaresizlik hissettirici olabilir. Bu durumda şu adımlar size yol gösterebilir:

• Sakin kalmaya çalışın: Sizin sesinizin tonu ve tavrınız, karşınızdaki kişinin sakinleşmesine yardım eder. Hızlı konuşmak, bağırmak ya da panik yapmak durumu tırmandırabilir.
• Dinleyin, yargılamayın: "Abartıyorsun", "Kendini topla", "Senden kötü durumda olanlar var" gibi cümlelerden kaçının. Bunun yerine "Buradayım, seni dinliyorum" deyin.
• Doğrudan sorun: İntihar düşüncesinden şüpheleniyorsanız açıkça sormaktan çekinmeyin: "Kendine zarar vermeyi düşünüyor musun?" Bu soruyu sormak kişinin aklına bu fikri sokmaz; tam tersine, konuşabileceğini hissettirir.
• Yalnız bırakmayın: Risk varsa, profesyonel yardım ulaşana kadar yanında kalın ya da güvendiğiniz başka birinin yanında olmasını sağlayın.
• Tehlikeli araçları uzaklaştırın: İlaçlar, kesici aletler gibi zarar vermek için kullanılabilecek eşyaları ulaşılamayacak bir yere kaldırın.
• Profesyonel yardıma yönlendirin: Gerekiyorsa 112'yi siz arayın, kişiyi acil servise götürmeyi teklif edin.

Diyelim ki üniversite sınavı sonuçları açıklandıktan sonra on yedi yaşındaki kızınız odasına kapanmış, kapıyı açmıyor ve telefonuna mesaj atmışsınız ama cevap vermiyor. Sınav sonucunun ona ne kadar ağır geldiğini biliyorsunuz. Böyle bir anda kapının önünde sakin bir sesle konuşmak, "Sonuç ne olursa olsun seni seviyoruz, yalnız değilsin" demek ve içeriden hiç ses gelmiyorsa ya da risk işaretleri varsa beklemeden yardım çağırmak önemlidir. İntihar düşünceleri hakkında daha kapsamlı bilgi için intihar düşünceleri yazısını okuyabilirsiniz.

Yakınınıza destek olurken kendinizi de unutmayın. Kriz sonrası yorgunluk, korku ve suçluluk hissetmeniz son derece doğaldır. Siz de bu deneyimi birileriyle paylaşmaya ihtiyaç duyabilirsiniz.

Krizden Sonra: Destek Nasıl Sürdürülür?

Kriz anı geçtiğinde her şeyin bittiğini düşünmek kolaydır. Oysa krizden sonraki günler ve haftalar, tekrarlamaması ve iyileşmenin sürmesi için en az kriz anı kadar önemlidir.

Bu dönemde şu adımlar yararlı olabilir:

1. Profesyonel değerlendirme yaptırın: Acil serviste ya da bir psikiyatri hekiminde yapılan ilk değerlendirmenin ardından, düzenli bir psikoterapi süreci planlanabilir.
2. Güvenlik planı oluşturun: Bir uzmanla birlikte, kriz belirtileri yeniden başladığında neler yapacağınızı, kimleri arayacağınızı ve kendinizi nasıl güvende tutacağınızı yazılı bir plan hâline getirin.
3. Erken uyarı işaretlerini öğrenin: Uyku düzeninin bozulması, insanlardan uzaklaşma, umutsuz düşüncelerin artması gibi işaretler, krizin yaklaştığını gösterebilir. Bunları fark etmek erken müdahale şansı verir.
4. Destek ağınızı genişletin: Güvendiğiniz birkaç kişinin durumunuzdan haberdar olması, yeniden zorlandığınızda yalnız kalmamanızı sağlar.
5. Temel ihtiyaçlara dönün: Düzenli uyku, beslenme, kısa yürüyüşler gibi basit rutinler, sarsılan sinir sisteminin yeniden dengelenmesine yardım eder.

Krizi bir yakınınızla birlikte yaşadıysanız, sonrasında olanları sakin bir zamanda konuşmak da değerlidir. "O gece seni çok merak ettim, şimdi nasılsın?" gibi açık bir soru, sessizlik duvarını kırmaya yardım eder. Yaşananları hiç konuşmamak ise hem kişinin utanç duygusunu besleyebilir hem de bir sonraki zor anda yardım istemesini zorlaştırabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Kriz anı atlatılmış olsa bile şu durumlarda mutlaka profesyonel destek alınmalıdır:

• Kriz sırasında intihar düşünceleri ya da kendine zarar verme davranışları olduysa
• Benzer krizler tekrar tekrar yaşanıyorsa
• Kriz sonrası haftalarca uyku, iştah, iş ya da okul hayatında belirgin bozulma sürüyorsa
• Kişi yaşadığı travmatik olayla ilgili kâbuslar, ani anı canlanmaları ya da yoğun kaçınma yaşıyorsa
• Alkol ya da madde kullanımı artmışsa

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak uzman bir değerlendirmenin gerekli olduğunu gösterir. Gerekli durumlarda psikiyatri hekimi değerlendirmesi ile psikoterapi birlikte yürütülebilir.

Terapide Kriz Sonrası Süreç Nasıl Ele Alınır?

Bireysel terapi sürecinde kriz sonrası çalışma genellikle güvenlikten başlar. İlk hedef, kişinin kendini güvende hissetmesi ve kriz belirtileri yeniden ortaya çıktığında neler yapabileceğini bilmesidir. Bu amaçla terapist ve danışan birlikte kişiye özel bir güvenlik planı hazırlar.

Bilişsel davranışçı terapide, krize yol açan düşünce, duygu ve davranış zinciri adım adım incelenir. "Hiçbir çıkış yolu yok" gibi düşüncelerin kanıtları ve alternatifleri birlikte değerlendirilir. Duygu düzenleme, sorun çözme ve sıkıntıya dayanma becerileri üzerine çalışılır. Diyalektik davranış terapisinden uyarlanan beceriler de kriz anlarında dürtüsel davranışları azaltmak için sıkça kullanılır.

Kriz bir travmatik olayla başladıysa, travmaya odaklı çalışmalar ancak kişi yeterince istikrar kazandıktan sonra gündeme gelir. Süreç boyunca aile ya da yakınların bilgilendirilmesi, kişinin onayıyla ve gizlilik ilkeleri gözetilerek planlanabilir. Amaç, krizi yalnızca atlatmak değil, bir sonraki zor dönemde daha güçlü kaynaklarla karşılaşabilmektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Psikolojik kriz anında hastaneye mi gitmeliyim?

Hayati tehlike, kendine ya da başkasına zarar verme riski veya gerçeklikten kopma gibi durumlar varsa evet, 112'yi aramalı ya da en yakın acil servise gitmelisiniz. Bu riskler yoksa, güvendiğiniz biriyle iletişime geçmek ve en kısa sürede bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak uygun olur.

Kriz anında terapistimi arayabilir miyim?

Bu, terapistinizle başta yaptığınız düzenlemeye bağlıdır. Birçok terapist acil durumlarda nasıl iletişim kurulacağını önceden konuşur. Ancak terapistiniz her an ulaşılabilir olmayabilir; bu nedenle acil ve hayati durumlarda her zaman önce 112 aranmalıdır.

Kriz atlatıldıktan sonra tekrar yaşanır mı?

Bazı insanlar hayatları boyunca yalnızca bir kez kriz yaşar, bazıları için ise kriz tekrar edebilir. Krizi tetikleyen etkenleri anlamak, erken uyarı işaretlerini tanımak ve bir güvenlik planına sahip olmak, tekrarlama olasılığını azaltabilir ve yeni bir zor dönemle daha hazırlıklı karşılaşmanızı sağlar.

Çocuğum kriz yaşıyorsa ne yapmalıyım?

Önce güvenliğini sağlayın, sakin kalın ve onu dinleyin. Risk varsa beklemeden 112'yi arayın. Kriz geçtikten sonra yaşına uygun bir değerlendirme için çocuk ve ergen alanında çalışan bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız yararlı olur.

• #psikolojik kriz
• #acil destek
• #112
• #intihar önleme

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler