Terapi İşe Yaramıyor Gibi Hissettiğinizde Ne Yapmalısınız?

Terapi işe yaramıyor gibi mi hissediyorsunuz? Bu duygunun nedenlerini, terapistinizle nasıl konuşacağınızı ve süreci canlandırmanın yollarını öğrenin.

Haftalardır, belki aylardır düzenli olarak seanslara gidiyorsunuz; ama bir sabah kendinizi "Terapi işe yaramıyor, boşuna mı uğraşıyorum?" diye düşünürken buluyorsunuz. Bu düşünce, terapi sürecinde pek çok kişinin bir noktada karşılaştığı, son derece insani bir duygudur. Bazen gerçekten bir şeylerin değişmesi gerektiğine işaret eder, bazen de değişimin en zorlu ama en verimli evresine girildiğini gösterir. Bu yazıda bu hissin olası nedenlerini, durumu nasıl değerlendirebileceğinizi, terapistinizle nasıl konuşabileceğinizi ve gerekirse hangi adımları atabileceğinizi ele alıyoruz.

"Terapi İşe Yaramıyor" Hissi Ne Anlama Gelir?

Terapide ilerleme nadiren düz bir çizgi biçiminde ilerler. İlk seanslarda konuşmanın getirdiği rahatlama, anlaşılmış olmanın verdiği umut ve yeni bir başlangıç heyecanı çoğu zaman güçlü bir iyileşme hissi yaratır. Ardından, asıl çalışmanın başladığı dönemde bu ilk etki azalır. Eski alışkanlıklar direnç gösterir, zor duygular yüzeye çıkar ve kişi kendini başladığı noktadan bile daha kötü hissedebilir.

Bu nedenle "işe yaramıyor" duygusu tek bir anlam taşımaz. Kabaca üç olasılıktan söz edilebilir:

• Değişimin doğal dalgalanması: Süreç ilerliyordur, ancak ilerleme o an fark edilemeyecek kadar yavaş ya da iniş çıkışlıdır.
• Giderilebilir bir tıkanma: Hedefler belirsizleşmiş, yöntem ihtiyaca uymaz hâle gelmiş ya da konuşulmayan önemli bir konu vardır. Bu durum çoğu zaman açık bir konuşmayla düzelir.
• Gerçek bir uyumsuzluk: Terapistin yaklaşımı, uzmanlık alanı ya da iletişim biçimi sizin ihtiyacınızla örtüşmüyordur. Bu durumda bir değişiklik gerekebilir.

Hangisinin söz konusu olduğunu anlamak için önce durumu sakin bir şekilde gözden geçirmek yararlıdır.

Terapi Neden İşe Yaramıyor Gibi Gelebilir?

Terapinin beklenen etkiyi göstermediği hissinin ardında çok farklı nedenler olabilir. Bunların bir kısmı süreçle, bir kısmı yaşam koşullarıyla, bir kısmı da beklentilerle ilgilidir.

Hedefler belirsiz kalmış olabilir

"Kendimi daha iyi hissetmek istiyorum" gibi genel bir hedefle başlanan bir terapide, ilerlemeyi ölçmek zorlaşır. Neyin değişmesi gerektiği net değilse, değişen şeyleri de fark etmek güçleşir. Bazen gerçekte ilerleme vardır, ancak bir ölçüt olmadığı için görünmez kalır.

Beklentiler gerçekçi olmayabilir

Terapinin birkaç seansta yıllardır süren bir sorunu çözmesini beklemek, kaçınılmaz olarak hayal kırıklığı yaratır. Benzer şekilde terapistin size ne yapacağınızı söylemesini, hayatınıza dair kararları vermesini bekliyorsanız, keşfetmeye dayalı bir süreç size verimsiz gelebilir.

Zor duygulara yaklaşmak geçici olarak kötüleştirebilir

Uzun süredir kaçındığınız bir anıyı, utanç verici bir deneyimi ya da yası konuşmaya başladığınızda, bir süre daha yoğun duygular hissetmeniz olasıdır. Bu, terapinin zarar verdiği anlamına gelmez; çoğu zaman bastırılmış olanın nihayet işlenmeye başladığını gösterir. Yine de bu dönemin terapistinizle birlikte, güvenli bir tempoda yürütülmesi önemlidir.

Seanslar arasında çok az şey değişiyor olabilir

Haftada bir saatlik seans, haftanın geri kalan yüz altmış küsur saatinin yanında küçük bir zaman dilimidir. Seansta konuşulanlar gündelik hayatta denenmediğinde, öğrenilenler kalıcı hâle gelmekte zorlanır.

Yaşam koşulları ağırlaşmış olabilir

İş kaybı, ekonomik sıkıntılar, hastalık, taşınma, ilişki krizleri ya da bir yakının kaybı gibi dış olaylar, terapide yapılan çalışmayı gölgede bırakabilir. Bu dönemlerde ilerleme durmuş gibi görünse de terapi, durumun daha da kötüleşmesini önleyen bir dayanak işlevi görüyor olabilir.

Terapötik ilişkide bir sorun olabilir

Kendinizi yargılanmış, anlaşılmamış ya da güvensiz hissediyorsanız, en önemli konuları açmak zorlaşır. Araştırmalar, terapötik ilişkinin niteliğinin terapinin sonucunu etkileyen en tutarlı etkenlerden biri olduğunu göstermektedir. Bu konuyu terapötik ilişki ve terapist uyumu yazısında daha ayrıntılı ele aldık.

Durumu değerlendirmek için kendinize sorabileceğiniz sorular

Terapistinizle konuşmadan önce kendi düşüncelerinizi netleştirmek yararlı olabilir. Aşağıdaki soruları bir kâğıda yazıp yanıtlamayı deneyin:

1. Terapiye ilk başladığımda neyin değişmesini istiyordum? Bu hedef hâlâ geçerli mi?
2. Başlangıçtan bu yana, ne kadar küçük olursa olsun, değişen bir şey var mı? Çevremdeki biri bir fark gördüğünü söyledi mi?
3. Seanslarda gerçekten önemli olan konuları konuşabiliyor muyum, yoksa bazı konulardan kaçınıyor muyum?
4. Seanslar arasında öğrendiklerimi uygulamaya fırsat buluyor muyum?
5. Terapistimle birlikteyken kendimi güvende ve saygı görmüş hissediyor muyum?
6. Hayatımda bu dönemde süreci zorlaştıran olağandışı bir olay var mı?
7. "İşe yarıyor" demem için neyin olması gerekiyor?

Diyelim ki bu soruları yanıtlarken, uykularınızın düzeldiğini ama ilişkinizdeki kıskançlık döngüsünün hiç değişmediğini fark ettiniz. Bu durumda terapinin tamamen işe yaramadığını değil, belirli bir alanda tıkanma olduğunu söylemek daha doğru olur. Bu ayrım, terapistinizle yapacağınız konuşmayı da çok daha verimli kılar.

Terapide en değerli konuşmalardan biri, terapinin kendisi hakkında yapılan konuşmadır.

Terapi İşe Yaramıyor Diye Düşünüyorsanız Terapistinizle Nasıl Konuşabilirsiniz?

Pek çok kişi bu duyguyu terapistine söylemekten çekinir. "Kırılır mı, beni nankör mü sanır, ilişkimiz bozulur mu?" gibi kaygılar oldukça yaygındır. Oysa deneyimli bir terapist için bu geri bildirim değerli bir bilgidir; süreci yeniden ayarlamanın en doğrudan yoludur. Hatta terapide hissettiklerinizi açıkça ifade edebilmek, kendi başına önemli bir terapötik deneyim olabilir. Özellikle başkalarını kırmamak için ihtiyaçlarını hep geri planda tutan biriyseniz, bu konuşma gündelik hayatınızdaki ilişkiler için de bir alıştırma niteliği taşır.

Konuşmayı kolaylaştırmak için şu adımları deneyebilirsiniz:

• Seansın başında gündeme getirin. Seansın son beş dakikasına bırakmak yerine, başlarken "Bugün süreç hakkında konuşmak istiyorum" demeniz yeterli zaman ayrılmasını sağlar.
• Somut olun. "Hiçbir şey değişmiyor" yerine "Kaygımın daha az olmasını umuyordum ama toplantılardan hâlâ kaçınıyorum" gibi gözlemlerinizi paylaşın.
• Neye ihtiyacınız olduğunu söyleyin. Daha fazla yapı, daha çok pratik araç, daha fazla geçmişe odaklanma ya da tam tersine bugüne dönme isteği gibi ihtiyaçlarınızı ifade edin.
• Birlikte hedefleri gözden geçirin. Başlangıçtaki hedefleri yeniden ele alıp güncellemeyi önerin.
• Ara değerlendirme zamanı belirleyin. Birkaç seans sonra yeniden "Nasıl gidiyor?" sorusuna dönmek için bir zaman kararlaştırın.

Bu konuşmanın ardından terapistiniz yaklaşımını değiştirebilir, farklı teknikler önerebilir, ölçme araçlarıyla ilerlemeyi somutlaştırabilir ya da gerekirse başka bir uzmana yönlendirme yapabilir.

Süreci Yeniden Canlandırmak İçin Pratik Öneriler

Terapistinizle konuşmanın yanı sıra kendi tarafınızda da atabileceğiniz adımlar vardır:

1. Bir "terapi defteri" tutun. Her seanstan sonra aklınızda kalan bir cümleyi, bir fikri ya da denemek istediğiniz bir davranışı not edin. Hafta içinde zorlandığınız anları da yazın ve bir sonraki seansa getirin.
2. Seans sonrası beş dakikanızı koruyun. Seanstan çıkar çıkmaz telefon ya da işe dönmek yerine, kısa bir yürüyüş yaparak konuşulanları sindirmeye zaman tanıyın.
3. Küçük deneyler yapın. Seansta konuşulan bir fikri gündelik hayatta küçük bir adımla test edin. Örneğin "Hayır dersem herkes bana küser" inancı üzerinde çalışıyorsanız, düşük riskli bir durumda bir kez hayır demeyi deneyin ve ne olduğunu gözlemleyin.
4. İlerlemeyi ölçün. Haftada bir kez, sizi terapiye getiren belirtiyi sıfırdan ona kadar puanlayın. Birkaç hafta sonra bu puanlara bakmak, hissettiğinizden farklı bir tablo ortaya koyabilir.
5. Temel ihtiyaçlarınızı gözden geçirin. Uyku, beslenme, hareket ve sosyal bağlantı, terapinin etkisini doğrudan destekler. Bunlar ciddi biçimde aksıyorsa, terapide yapılan çalışma da zorlanır.
6. Seans düzenini koruyun. Sık iptaller ve uzun aralar, ilerlemenin ivmesini düşürür.

Terapist Değiştirmek Ne Zaman Doğru Olur?

Bazen açık bir konuşmaya ve birkaç seanslık denemeye rağmen tablo değişmez. Böyle durumlarda terapist değiştirmek ya da farklı bir yaklaşım denemek sağlıklı bir karar olabilir. Şu işaretler bu yönde düşünmenizi gerektirebilir:

• Geri bildirimlerinizin ciddiye alınmadığını, savunmacı ya da küçümseyici bir tavırla karşılandığını hissediyorsanız,
• Terapist sizin yaşadığınız soruna dair gerekli eğitim ya da deneyime sahip değilse,
• Seanslarda kendinizi sürekli yargılanmış, utandırılmış ya da güvensiz hissediyorsanız,
• Gizlilik, sınırlar ya da mesleki etik konusunda kaygı verici durumlar yaşıyorsanız.

Terapist değiştirmek bir başarısızlık değildir. Bu, kendi ihtiyaçlarınızı ciddiye aldığınızı gösterir. Mümkünse bunu mevcut terapistinizle konuşarak ve bir kapanış seansı yaparak gerçekleştirmek, kazandıklarınızı yanınızda götürmenize yardımcı olur. Yeni bir uzman ararken psikolog nasıl seçilir yazısındaki ölçütler işinize yarayabilir.

Bazı durumlarda da sorun terapistten çok, tek başına psikoterapinin yeterli olmamasıdır. Örneğin ağır depresif belirtiler, uzun süredir devam eden uyku bozuklukları ya da günlük işlevselliği ciddi biçimde etkileyen kaygı söz konusuysa, bir psikiyatri hekimi değerlendirmesi süreci tamamlayıcı bir katkı sağlayabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Terapiye devam ederken belirtileriniz belirgin biçimde ağırlaşıyorsa bunu hemen terapistinize bildirin; bir sonraki seansı beklemek zorunda değilsiniz. Özellikle şu durumlar ek değerlendirme gerektirebilir:

• Umutsuzluk duygunuz derinleşiyor ve hiçbir şeyin değişmeyeceğine dair inancınız güçleniyorsa,
• Günlük işlerinizi yapmakta, işe ya da okula gitmekte giderek daha çok zorlanıyorsanız,
• Alkol veya madde kullanımınız artmışsa,
• Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri aklınızdan geçiyorsa.

Son madde söz konusuysa beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Terapinin işe yarayıp yaramadığı sorusu, güvenliğiniz sağlandıktan sonra konuşulabilir.

Henüz terapide değilseniz ve geçmişte yaşadığınız olumsuz bir terapi deneyimi nedeniyle yeniden başlamaktan çekiniyorsanız, bu deneyimi ilk görüşmede açıkça paylaşmanız yeni sürecin daha iyi bir zeminde başlamasını sağlayabilir. Bireysel terapi sürecinde önceki deneyimlerinizden neyin işe yarayıp neyin yaramadığını konuşmak, yeni çalışmanın yol haritasını belirlemede değerli bir başlangıç noktasıdır.

Terapide Tıkanma Nasıl Ele Alınır?

Terapide tıkanmalar, profesyonel çalışmanın beklenen bir parçasıdır ve terapistler bu durumlarla çalışmak üzere eğitilir. Bilişsel davranışçı terapide süreç, ortak belirlenmiş hedefler ve düzenli ölçümler üzerine kurulduğu için tıkanma genellikle hızlı fark edilir. Terapist ve danışan birlikte vaka formülasyonuna geri döner: Sorunun neden sürdüğüne dair ilk anlayış hâlâ doğru mu, gözden kaçan bir döngü var mı, kaçınma davranışları ilerlemeyi engelliyor mu? Bu sorular yeniden yanıtlandığında çoğu zaman yeni bir yol açılır.

Şema odaklı bakış açısı da tıkanmaları anlamada yardımcı olur. Örneğin kusurluluk ya da duygusal yoksunluk şeması olan bir danışan, terapistinin ilgisini de "bir gün beni bırakacak" ya da "aslında beni anlamıyor" gibi tanıdık kalıpların içinden algılayabilir. Bu kalıbın terapi ilişkisinin içinde fark edilip konuşulması, gündelik hayattaki ilişkilere de yansıyan güçlü bir öğrenme fırsatı yaratır. Böylece "işe yaramıyor" duygusu, bazen sürecin en verimli dönemeçlerinden birine dönüşebilir.

Bazen de tıkanma, yöntem değişikliği gerektirir. Bireysel çalışmanın yanına çift ya da aile görüşmeleri eklemek, maruz bırakma çalışmalarına ağırlık vermek, duygulara odaklanan teknikler kullanmak ya da seans sıklığını yeniden düzenlemek bu seçenekler arasındadır. Önemli olan, bu kararların danışanla birlikte ve açık bir iletişim içinde alınmasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Terapiye başladıktan sonra kendimi daha kötü hissetmem normal mi?

Özellikle zor anılara ya da uzun süredir kaçınılan duygulara yaklaşıldığında, bir süre daha yoğun duygular hissetmek mümkündür. Bu durum her zaman olumsuz bir işaret değildir; ancak terapistinizle konuşulmalı ve tempo birlikte ayarlanmalıdır. Kötüleşme uzun sürüyor ya da güvenliğinizi tehdit ediyorsa ek değerlendirme gerekir.

Terapistime terapinin işe yaramadığını söylersem kırılır mı?

Deneyimli bir terapist, bu tür geri bildirimleri süreci iyileştirmek için kullanır ve kişisel bir saldırı olarak algılamaz. Hatta pek çok terapist, danışanlarından düzenli geri bildirim istemeyi bilinçli olarak teşvik eder. Söylediğinizde savunmacı bir tepkiyle karşılaşırsanız, bu da değerlendirme yaparken dikkate alabileceğiniz bir bilgidir.

Kaç seans sonra karar vermeliyim?

Kesin bir sayı vermek doğru olmaz; çünkü bu, çalışılan konuya ve yaklaşıma göre değişir. Genellikle birkaç seanstan sonra terapistle aranızda bir güven oluşup oluşmadığını, birkaç ay sonra da hedeflere yönelik bir hareket olup olmadığını değerlendirebilirsiniz. En iyisi bu soruyu doğrudan terapistinizle konuşmaktır.

Terapi işe yaramıyorsa bende mi sorun var?

Hayır. Terapinin tıkanması, kişinin "iyileştirilemez" olduğu anlamına gelmez. Çoğu zaman yöntemin, hedeflerin, zamanlamanın ya da terapist uyumunun yeniden gözden geçirilmesi gerektiğine işaret eder. Pek çok kişi farklı bir yaklaşımla ya da yeniden düzenlenmiş bir süreçle anlamlı değişimler yaşayabilir.

• #terapi süreci
• #terapide tıkanma
• #terapist değiştirmek
• #terapötik ilişki

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler