Yaratıcı Drama Nedir? Okulda ve Evde Oyunla Öğrenmek

Yaratıcı drama nedir, tiyatrodan ve drama terapiden farkı ne? Bir drama dersinin aşamalarını, çocuğa katkılarını ve evde deneyebileceğiniz oyunları okuyun.

Üçüncü sınıfa giden kızınız okuldan heyecanla dönüyor: "Bugün dersimizde hepimiz birer ağaç olduk, sonra rüzgâr çıktı, sonra da bir sincap gelip bizden ceviz istedi!" Siz biraz şaşırıyorsunuz; fen bilgisi dersinde mevsimleri işledikleri hâlde neden ağaç olduklarını merak ediyorsunuz. Öğretmenin "yaratıcı drama" yaptığını öğrendiğinizde aklınıza başka sorular geliyor: Bu bir tiyatro dersi mi? Çocuğun sahneye çıkması mı gerekiyor? Utangaç bir çocuk için zorlayıcı olmaz mı? Yaratıcı drama nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Yaratıcı drama, çocukların ve yetişkinlerin bir konuyu oyun, canlandırma ve doğaçlama yoluyla yaşayarak öğrendiği bir eğitim yöntemidir. Bu yazıda yaratıcı dramanın ne olduğunu, bir drama dersinin nasıl ilerlediğini, tiyatrodan ve drama terapiden farkını, çocuklara neler katabileceğini ve evde ailece deneyebileceğiniz oyunları ele alıyoruz.

Yaratıcı Drama Nedir?

Yaratıcı drama, bir grubun, bir lider ya da öğretmen rehberliğinde, kendi yaşantılarından ve hayal güçlerinden yola çıkarak bir konuyu, bir kavramı ya da bir durumu canlandırdığı bir süreçtir. Burada "drama" kelimesi, sahneye konan bir oyunu değil, "yaşayarak yapmayı" anlatır.

Yaratıcı dramanın temel özellikleri şunlardır:

• Süreç odaklıdır: Amaç, bir izleyiciye gösteri sunmak değil, canlandırma sırasında yaşanan deneyimdir.
• Grupla yapılır: Çocuklar birbirleriyle iş birliği yaparak sahneler kurar, fikir paylaşır, birlikte karar verir.
• Doğaçlamaya dayanır: Ezberlenen bir metin yoktur; çocuklar o anda düşündüklerini ve hissettiklerini oyuna katar.
• Herkesi kapsar: Oyunculuk yeteneği gerekmez; her çocuk kendi düzeyinde katılabilir.
• Bir amaca hizmet eder: Matematikten tarihe, trafik kurallarından arkadaşlık ilişkilerine kadar pek çok konu drama yoluyla işlenebilir.

Yazının başındaki örnekte, mevsimleri işleyen bir sınıf, kitaptan okumak yerine bir ağacın bir yıl boyunca yaşadıklarını canlandırıyor. Çocuklar sonbaharda yapraklarını döken, kışın rüzgâra direnen, ilkbaharda tomurcuklanan ağaçlar oluyor. Bu deneyim, bilgiyi bedenle ve duyguyla birleştirerek daha akılda kalıcı hâle getirebilir.

Bir Yaratıcı Drama Dersi Nasıl İlerler?

Uygulamalar öğretmenden öğretmene değişse de bir yaratıcı drama oturumu genellikle üç aşamada ilerler.

Hazırlık ve ısınma

Ders, çocukların bedenlerini ve zihinlerini harekete geçiren oyunlarla başlar. Odada farklı hızlarda yürümek, bir işaretle donup kalmak, isim oyunları, eşli ayna oyunları bu aşamada sık kullanılır. Isınma, çocukların gerginliğini azaltır, gruba uyum sağlamalarına yardım eder ve oyunun kurallarını hatırlatır.

Canlandırma

Bu aşamada dersin konusuyla ilgili bir durum canlandırılır. Bazı yaygın teknikler şunlardır:

• Rol oynama: Çocuklar belirli bir karaktere bürünür; örneğin bir pazarcı, bir kaptan, bir masal kahramanı ya da bir tarihî kişilik.
• Donuk imge: Grup, bir anı fotoğraf gibi bedenleriyle dondurur. Örneğin "Teneffüste yaşanan bir tartışma" ya da "Bir köyde hasat zamanı" sahnesi.
• Öğretmen rolde: Öğretmen de bir karaktere bürünerek oyuna katılır ve çocukların sorularına o karakter olarak yanıt verir.
• Sıcak sandalye: Bir karakteri canlandıran çocuğa, diğerleri sorular sorar; çocuk karakterin ağzından cevap verir.
• Doğaçlama: Küçük gruplar verilen bir duruma göre kısa bir sahne kurar ve oynar.

Değerlendirme

Dersin sonunda grup, yaşadıkları üzerine konuşur. "Ağaç olmak nasıldı?", "Rüzgâra karşı dururken ne hissettin?", "Bu sahnede başka ne yapılabilirdi?" gibi sorularla deneyim düşünceye dönüştürülür. Bu aşama, yaratıcı dramayı sadece eğlenceli bir oyundan ayıran önemli bir adımdır.

Yaratıcı Drama Nedir, Ne Değildir? Tiyatro ve Drama Terapiyle Farkı

Yaratıcı drama, kendisine benzeyen iki alanla sıkça karıştırılır: tiyatro ve drama terapi.

Tiyatro ile farkı: Tiyatroda amaç, provalarla hazırlanan bir oyunu izleyiciye sunmaktır; başarı, ortaya çıkan gösterinin niteliğiyle ölçülür. Yaratıcı dramada ise izleyici yoktur ya da önemli değildir; değerli olan, çocukların süreç boyunca yaşadıklarıdır. Bir tiyatro kursunda çocuğun repliğini doğru söylemesi beklenir; yaratıcı dramada "yanlış" bir replik yoktur.

Drama terapi ile farkı: Drama terapi, psikolojik destek amacıyla ve terapötik bir çerçevede yürütülen bir yaklaşımdır; duygusal güçlükleri ele almayı hedefler. Yaratıcı drama ise bir eğitim yöntemidir; amacı öğrenme, ifade ve iş birliği becerilerini desteklemektir. Bir drama dersi çocuğa iyi gelebilir, ama bu onu terapi yapmaz. Drama terapinin ne olduğunu merak ediyorsanız drama terapi nedir yazısına göz atabilirsiniz.

Bu ayrım, beklentileri doğru yere koymak için önemlidir. Okuldaki drama dersi, kaygılı ya da zor bir dönemden geçen bir çocuğun ihtiyacı olan desteğin yerini tutmaz; ama çocuğun okul hayatını zenginleştiren değerli bir deneyim olabilir.

Yaratıcı Drama Çocuğa Neler Katabilir?

Eğitimciler, yaratıcı drama çalışmalarında çocuklarda şu becerilerin desteklenebildiğini sıkça gözlemler:

• Kendini ifade etme: Sözcüklerle, bedenle ve sesle düşüncelerini anlatma fırsatı.
• Empati: Bir başkasının yerine geçerek onun ne hissedebileceğini düşünme. Örneğin bir zorbalık sahnesinde hem zorbalığa uğrayan hem de seyirci kalan çocuğun rolüne girmek, sınıfta önemli konuşmaların kapısını aralayabilir.
• İş birliği: Bir sahneyi birlikte kurmak, başkalarının fikirlerini dinlemek, sırayla konuşmak.
• Problem çözme: "Bu durumda karakter ne yapabilir?" sorusuna farklı cevaplar üretmek.
• Dikkat ve dinleme: Oyunun kurallarına uymak, işaretleri takip etmek, arkadaşının söylediğine göre tepki vermek.
• Hayal gücü: Bir sandalyeyi bir gemiye, bir kalemi bir asaya dönüştürebilmek.

Diyelim ki bir dördüncü sınıfta, teneffüste top oynarken sürekli aynı çocukların dışlandığı fark ediliyor. Öğretmen bunu doğrudan bir nasihatle değil, bir drama etkinliğiyle ele alıyor: Hayalî bir köyde, bir kuyunun başında sırayla su almak isteyen köylüler canlandırılıyor ve bazı köylülerin hiç sıra alamadığı bir sahne kuruluyor. Ardından çocuklarla "Sıra alamayan köylü ne hissetti?", "Köyde bu nasıl çözülebilirdi?" diye konuşuluyor. Çocuklar kendi teneffüslerini anlatmaya zorlanmadan, kendi sınıflarına dair bir şeyler düşünmeye başlıyor.

Bu katkılar her çocukta aynı biçimde ortaya çıkmaz ve bir dersin etkisini abartmamak gerekir. Ama oyunun çocuk gelişimindeki yeri düşünüldüğünde, yaratıcı dramanın çocukların doğal öğrenme biçimine yakın bir yöntem olduğu söylenebilir. Oyunun gelişimdeki rolünü çocuk gelişiminde oyun yazısında ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Çocuk bir rolün içine girdiğinde kendinden uzaklaşmaz; tersine, kendini biraz daha geniş bir yerden tanıma fırsatı bulur.

Utangaç ve hareketli çocuklar için

Ebeveynlerin en sık sorduğu sorulardan biri, utangaç bir çocuğun drama dersinde zorlanıp zorlanmayacağıdır. İyi yürütülen bir yaratıcı drama dersinde çocuk sahneye zorla çıkarılmaz. İlk derslerde grubun içinde, donuk imgenin bir parçası olarak ya da küçük bir rolle katılmak yeterlidir. Pek çok utangaç çocuk, bir maskenin ya da bir karakterin arkasında daha rahat konuşabilir. Bu konuyu utangaç çocuğa drama yazısında ayrıca ele alıyoruz.

Hareketli çocuklar için ise drama, enerjilerini kurallı ve yaratıcı bir yöne aktarma fırsatı sunabilir. Ancak uzun süre beklemek gerektiren, sıranın gelmesinin çok uzun sürdüğü etkinlikler bu çocukları zorlayabilir. Kısa, hareketli ve sık değişen etkinlikler onlar için daha uygundur.

Okulda Yaratıcı Drama: Derslerde Nasıl Kullanılır?

Yaratıcı drama yalnızca ayrı bir ders olarak değil, farklı derslerin içinde bir öğretim yöntemi olarak da kullanılabilir. Birkaç örnek:

• Türkçe dersinde: Okunan bir hikâyenin kahramanına sıcak sandalyede sorular sorulur. "Neden evden kaçtın?", "Kardeşine ne söylemek isterdin?" Bu sorular, metni anlamayı ve karakterin duygularını düşünmeyi kolaylaştırır.
• Sosyal bilgilerde: Bir tarihî olayın farklı tarafları canlandırılır; örneğin bir Osmanlı çarşısında esnafın, alıcının ve yolcunun gözünden bir gün.
• Matematikte: Sınıfta kurulan bir pazar yerinde alışveriş yapmak, para üstü hesaplamayı somut bir deneyime dönüştürür.
• Rehberlik etkinliklerinde: Arkadaşlık, paylaşma, hayır diyebilme gibi konular kısa sahnelerle ele alınabilir.

Sınav takviminin yoğun olduğu, LGS hazırlığının erken yaşlarda başladığı bir eğitim ortamında, drama gibi oyunlu yöntemlere ayrılan zaman kimi ailelere "boşa geçen ders" gibi görünebilir. Oysa çocukların bir konuyu yaşayarak öğrenmesi, ezberin ötesinde bir anlama kapısı açabilir. Elbette dengeyi kurmak öğretmenin ve okulun sorumluluğundadır.

İyi yürütülen bir drama dersinde güvenli bir ortam esastır. Çocukların birbirine gülmemesi, kimsenin kişisel ya da ailevi bir yaşantısını anlatmaya zorlanmaması ve canlandırmaların aşağılayıcı bir yöne kaymaması önemlidir. Ebeveyn olarak öğretmene derslerde hangi konuların işlendiğini, çocuğunuzun nasıl katıldığını ve zorlandığı bir an olup olmadığını sormak, süreci daha iyi anlamanıza yardım eder.

Evde Deneyebileceğiniz Yaratıcı Drama Oyunları

Yaratıcı dramanın ruhunu evde de yaşatabilirsiniz. Akşam yemeğinden sonra, hafta sonu kahvaltısında ya da uzun bir araba yolculuğunda deneyebileceğiniz bazı oyunlar:

1. Ayna oyunu: İki kişi karşılıklı durur; biri yavaş hareketler yapar, diğeri aynadaki görüntüsü gibi onu taklit eder. Sonra roller değişir. Dikkat ve uyum gerektiren keyifli bir oyundur.
2. Nesne dönüştürme: Bir tahta kaşık elden ele dolaşır; her kişi onu başka bir şeymiş gibi kullanır: bir mikrofon, bir diş fırçası, bir kürek. Hayal gücünü harekete geçirir.
3. Hikâye zinciri: Biri bir cümleyle hikâye başlatır, sıradaki kişi bir cümle ekler. Hikâye bittiğinde en sevilen sahneyi birlikte canlandırabilirsiniz.
4. Duygu heykeli: Bir kişi bir duygu söyler, diğerleri o duyguyu bedenleriyle bir heykel gibi gösterir. "Hayal kırıklığı nasıl durur?", "Gurur nasıl görünür?" gibi sorular, duyguları konuşmanın oyunlu bir yoludur.
5. "Ya ... olsaydı?" sahneleri: "Ya kedimiz bir gün konuşabilseydi?", "Ya dedemiz çocukken bugünün okuluna gelseydi?" gibi sorulardan kısa sahneler kurun. Bayram ziyaretlerinde büyükanne ve büyükbabaların da katılabileceği bu oyunlar, kuşaklar arasında hoş bir köprü kurabilir.
6. Masalı tersten oynamak: Bilinen bir masalı kötü karakterin bakış açısından anlatın. Keloğlan'ın karşısındaki dev aslında ne düşünüyordu? Bu oyun empati ve bakış açısı alma için eğlenceli bir alıştırmadır.

Bu oyunları oynarken birkaç ilkeyi akılda tutmak yararlı olur:

• Çocuğu düzeltmeyin ya da "Öyle olmaz" demeyin; doğaçlamada yanlış yoktur.
• Çocuk katılmak istemiyorsa izleyici olarak kalmasına izin verin; çoğu zaman bir süre izledikten sonra kendiliğinden katılır.
• Siz de oyuna gerçekten katılın; ebeveynin rol yapmaktan utanmaması, çocuğa cesaret verir.
• Oyunu kısa tutun ve keyif devam ederken bitirin.
• Oyunun ardından birkaç cümleyle konuşun: "En çok hangi kısmı sevdin?" Bu küçük sohbet, derslerdeki değerlendirme aşamasının evdeki karşılığıdır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Drama dersleri ve evdeki oyunlar çocuğun gelişimini destekleyen keyifli deneyimlerdir. Ancak şu durumlarda bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur:

• Çocuğunuz grup etkinliklerinden sürekli ve belirgin biçimde kaçınıyor, okula gitmek istemiyorsa,
• Utangaçlığı arkadaş edinmesini, derse katılmasını ya da günlük işlerini ciddi biçimde zorlaştırıyorsa,
• Oyunlarında ya da canlandırmalarında yaşına uygun olmayan, sürekli tekrar eden kaygı verici temalar görüyorsanız,
• Öfke patlamaları, uyku sorunları ya da ani davranış değişiklikleri birkaç haftadır sürüyorsa,
• Çocuğunuz kendine zarar vermekten ya da ölümden sık söz ediyorsa. Böyle bir durumda beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayın.

Çocuklarla yürütülen psikolojik çalışmalarda oyun, çocuğun kendini ifade etmesinin en doğal yollarından biri olarak kullanılır. Bu süreç hakkında genel bilgiyi çocuk ve oyun terapisi sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Yaratıcı drama kaç yaşından itibaren yapılabilir?

Yaratıcı drama okul öncesi dönemden yetişkinliğe kadar her yaşa uyarlanabilir. Küçük çocuklarla daha kısa, hareketli ve somut oyunlar tercih edilirken, büyük çocuklar ve gençlerle daha karmaşık sahneler ve tartışmalar yapılabilir.

Yaratıcı drama ile tiyatro kursu arasındaki fark nedir?

Tiyatro kursunun amacı genellikle bir oyunu hazırlayıp izleyiciye sunmaktır. Yaratıcı dramada ise gösteri amaçlanmaz; odakta çocukların canlandırma sırasında yaşadıkları, öğrendikleri ve birbirleriyle kurdukları iletişim vardır.

Çocuğum drama dersinde rol almak istemiyorsa zorlamalı mıyım?

Hayır. Zorlamak, çocuğun bu deneyimden soğumasına yol açabilir. İlk derslerde izleyerek ya da küçük bir rolle katılması yeterlidir. Kaçınma çok belirgin ve uzun süreliyse, bunun ardındaki nedeni anlamak için öğretmeniyle ve gerekirse bir uzmanla konuşabilirsiniz.

• #yaratıcı drama
• #eğitim
• #çocuk gelişimi
• #oyun

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler