DEHB Çocuk Sanat Etkinlikleri: Hareketli Çocukla Yaratıcı Zaman

DEHB çocuk sanat etkinlikleri nasıl planlanır? Kısa, hareketli ve süreç odaklı etkinlik fikirleri, dikkat edilecek noktalar ve sanatın DEHB desteğindeki yeri.

Cumartesi sabahı, internette gördüğünüz güzel bir boyama etkinliği için masayı hazırlıyorsunuz: suluboyalar, fırçalar, bir bardak su, kenarları bantlanmış bir resim kâğıdı. Yedi yaşındaki oğlunuz heyecanla oturuyor, ilk fırça darbesini vuruyor; üç dakika sonra su bardağı devrilmiş, oğlunuz sandalyenin üstünde ayakta, fırçayı kılıç gibi sallıyor ve kâğıdın yarısı boş kalmış. Siz de hem yorgun hem de biraz kırgın hissediyorsunuz. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan ya da çok hareketli bir çocuğun ebeveyniyseniz, bu sahne size tanıdık gelebilir. İyi haber şu: DEHB çocuk sanat etkinlikleri, çocuğun doğasına uygun planlandığında hem ona hem size keyifli anlar sunabilir. Bu yazıda hareketli bir çocukla sanat etkinliklerini nasıl düzenleyebileceğinizi, işe yarayabilecek somut fikirleri, kaçınılması gereken tuzakları ve sanatın DEHB desteğindeki gerçekçi yerini ele alıyoruz.

DEHB Olan Çocuklar ve Yaratıcı Etkinlikler

DEHB, dikkati sürdürmekte zorlanma, dürtüsellik ve yaşına göre belirgin hareketlilikle kendini gösterebilen nörogelişimsel bir durumdur. Her çocukta farklı bir görünüm alabilir: Bazı çocuklar daha çok dikkat sorunlarıyla, bazıları daha çok hareketlilik ve dürtüsellikle, bazıları ise her ikisiyle öne çıkar. DEHB tanısı ancak uzman değerlendirmesiyle konabilir; çocuğun hareketli olması tek başına bu tanı anlamına gelmez. Belirtiler hakkında daha fazla bilgi için DEHB belirtileri yazısına göz atabilirsiniz.

Sanat etkinlikleri DEHB'i tedavi etmez. Bunu baştan söylemek önemli; çünkü internette "Şu etkinlik dikkat eksikliğini giderir" gibi iddialar sık dolaşır. Ancak uygun biçimde planlanmış yaratıcı etkinlikler, DEHB olan bir çocuk için başka açılardan değerli olabilir:

• Başarı deneyimi: Okulda sık sık uyarı alan, ödevlerini bitirmekte zorlanan bir çocuk için bir şey üretip "Ben yaptım" diyebilmek kıymetlidir.
• Olumlu ebeveyn–çocuk zamanı: DEHB olan çocukların ebeveynleriyle ilişkisi çoğu zaman uyarılar ve tartışmalarla dolabilir. Birlikte yapılan keyifli bir etkinlik, bu dengeyi biraz değiştirmeye yardım eder.
• Duyguları ifade etme: Öfke, hayal kırıklığı ya da heyecan, boya ve kil gibi malzemelerle dışa vurulabilir.
• İnce motor beceriler: Kesmek, yapıştırmak, yoğurmak gibi işler el becerilerini destekler.
• Bedensel hareket için meşru bir alan: Uygun planlandığında sanat, oturmak zorunda olmadan da yapılabilir.

DEHB Çocuk Sanat Etkinlikleri Neden Farklı Planlanmalı?

Pek çok sanat etkinliği, çocuğun uzun süre masa başında oturmasını, sıralı adımları takip etmesini ve sonucu sabırla beklemesini gerektirir. Bu beklentiler, DEHB olan bir çocuğun en çok zorlandığı alanlara denk gelir. Sorun çocuğun "sanat sevmemesi" değil, etkinliğin onun ihtiyaçlarına göre kurulmamasıdır.

Etkinlikleri planlarken şu ilkeler yol gösterici olabilir:

Kısa tutun

On beş dakikalık bir etkinlik, kırk beş dakikalık bir etkinlikten çoğu zaman daha verimli geçer. Çocuğun ilgisi azalmaya başladığında etkinliği uzatmak yerine sonlandırmak ya da başka bir şeye geçmek daha iyidir. İsterseniz kum saati ya da görsel bir zamanlayıcı kullanabilirsiniz; ne kadar süre kaldığını görmek bazı çocukları rahatlatır.

Hareketi dahil edin

Çocuğun ayakta, yerde ya da duvara asılmış büyük bir kâğıdın önünde çalışmasına izin verin. Büyük kollarla yapılan hareketler, küçük bir kâğıda titizlikle boyamaktan çoğu zaman daha uygundur. Hareket etme ihtiyacını bastırmak yerine etkinliğin bir parçası yapmak, çocuğun daha uzun süre katılmasına yardım edebilir.

Malzemeyi sınırlayın

Masaya on iki renk boya, üç çeşit fırça, yapıştırıcı, sim ve makas bir arada konduğunda, dikkatin dağılması kaçınılmaz olabilir. Bir seferde iki üç malzeme yeterlidir. Diğerlerini görünmeyen bir yerde tutup gerektiğinde çıkarabilirsiniz.

Başlangıcı ve bitişi netleştirin

"Şimdi şu üç şeyi yapacağız, sonra birlikte toplayacağız" gibi basit ve somut bir çerçeve, çocuğun ne beklediğini bilmesini sağlar. Adımları kısa cümlelerle, birer birer söyleyin. Bir seferde üç adımlık bir talimat çoğu zaman akılda kalmaz.

Süreci önemseyin, sonucu değil

Ortaya "güzel" bir ürün çıkması gerekmez. Bir kâğıdı tamamen kırmızıya boyamak, kili saatlerce yoğurup sonunda hiçbir şey yapmamak da değerli bir deneyimdir. Çocukla birlikte resim yaparken nasıl eşlik edebileceğinize dair fikirler için çocukla birlikte resim yapmak yazısını okuyabilirsiniz.

Dağınıklığı baştan planlayın

Hareketli bir çocukla yapılan sanat etkinliği dağınık olur; bunu kabul etmek sizin de gerginliğinizi azaltır. Yere eski bir çarşaf ya da gazete serin, çocuğa eski bir tişört giydirin, su bardağı yerine devrilmeyen bir kap kullanın. Mümkünse bazı etkinlikleri balkonda, bahçede ya da banyoda yapın.

Evde Deneyebileceğiniz DEHB Çocuk Sanat Etkinlikleri

Aşağıdaki fikirler, hareket, duyusal deneyim ve kısa süreli odaklanmayı birleştirecek biçimde seçilmiştir. Hepsini denemek zorunda değilsiniz; çocuğunuzun en çok ilgisini çeken iki üç tanesini seçip dönüşümlü kullanmak yeterlidir. Çocuğunuzun yaşına ve ilgisine göre uyarlayabilirsiniz.

1. Duvar resmi: Duvara ya da kapıya büyük bir ambalaj kâğıdı bantlayın. Çocuk ayakta, geniş kol hareketleriyle boya kalemi ya da pastelle çizsin. Müzik açıp müziğin temposuna göre çizgiler çekmek etkinliği daha da hareketli kılar.
2. Kil ve oyun hamuru: Yoğurmak, sıkmak, yuvarlamak ve ezmek, hem eller hem de beden için tatmin edici bir duyusal deneyim sunar. Bir şey yapmak zorunda değil; sadece yoğurmak da yeterlidir.
3. Mantar ya da sünger baskı: Sünger parçalarını boyaya batırıp kâğıda bastırmak hızlı sonuç verir; sabır gerektiren ince işlerden daha kolay sürdürülür.
4. Kolaj avı: Evde eski dergilerden belirli bir renkteki ya da belirli bir konudaki resimleri bulma yarışması yapın. Bulunan parçalar kesilip büyük bir kâğıda yapıştırılır. Avlanma kısmı hareket, yapıştırma kısmı kısa bir odaklanma gerektirir.
5. Doğa yürüyüşü sanatı: Parkta yaprak, dal, taş toplayın; eve dönünce bunlarla bir yüz ya da bir hayvan oluşturun. Yürümek ve toplamak etkinliğin yarısıdır.
6. Ritim ve boya: Bir davul, tencere ya da tahta kaşıkla ritim tutun; ardından o ritmi kâğıda noktalar ve çizgilerle "çizin". Hızlı ritim sık noktalar, yavaş ritim uzun çizgiler olabilir.
7. Öfke kâğıdı: Kızgın olduğu bir anda çocuk bir kâğıda istediği kadar sert çizgiler çizsin, sonra kâğıdı buruşturup bir kutuya atsın. Bu, öfkeyi zarar vermeden dışa vurmanın bir yolu olabilir; ama tek başına öfke yönetimi öğretmez.
8. Tebeşirle sokak sanatı: Apartman bahçesinde ya da güvenli bir kaldırımda renkli tebeşirlerle büyük çizimler yapmak, hem hareket hem de yaratıcılık için geniş bir alan açar.
9. Kartondan yapı: Boş kutular, rulolar ve bantla bir kule, robot ya da araba yapmak; inşa etmek ve yıkmak çoğu hareketli çocuğun hoşuna gider.
10. Beş dakikalık çizim meydan okuması: Zamanlayıcı kurun ve "Beş dakikada uçan bir fil çiz!" gibi eğlenceli bir görev verin. Kısa süre ve oyun havası, başlamayı kolaylaştırır.

Etkinlikten sonra: toplama ve geçiş

DEHB olan pek çok çocuk için en zor anlardan biri, keyifli bir etkinlikten bir sonraki işe geçmektir. "Hadi kalk, yemeğe" denildiğinde ortaya çıkan direnç, çoğu zaman inatçılıktan değil, dikkati bir şeyden diğerine kaydırmanın zorluğundan kaynaklanır. Bitişten birkaç dakika önce haber vermek ("İki dakika sonra toplayacağız"), toplamayı bir oyuna dönüştürmek ("Bakalım kırmızı kalemleri kim önce kutuya koyacak?") ve yapılan işi kısa bir cümleyle takdir etmek ("Bu turuncuyu çok cesur kullanmışsın") geçişi kolaylaştırabilir. Ürünü buzdolabına ya da odasının duvarına asmak da çocuğun emeğinin görüldüğünü hissetmesini sağlar.

Kardeşler ve arkadaşlarla

Grup hâlinde yapılan etkinlikler, sırayı beklemek, malzemeyi paylaşmak ve başkasının fikrini kabul etmek gibi beceriler gerektirdiği için hareketli bir çocuk için daha zorlayıcı olabilir. Kardeşler birlikte çalışacaksa her çocuğa kendi kâğıdını ve kendi malzemesini verin; ortak bir ürün yerine yan yana çalışmak çatışmayı azaltır. Ortak bir proje yapılacaksa, her çocuğun görevini baştan netleştirin: biri keser, diğeri yapıştırır, üçüncüsü renk seçer.

Hareketli bir çocukla sanat yaparken asıl soru "Kaç dakika oturdu?" değil, "Birlikte ne kadar keyif aldık?" olmalıdır.

Kaçınılması Gereken Tuzaklar

İyi niyetle yapılan bazı şeyler, sanat etkinliğini çocuk için bir başka başarısızlık alanına dönüştürebilir:

• Sanatı ödül ya da ceza aracı yapmak: "Ödevini bitirmezsen boyama yok" demek, sanatın keyifli bir alan olarak kalmasını zorlaştırır.
• Düzeltmek ve eleştirmek: "Çizgiden taşma", "Gökyüzü mavi olur" gibi yorumlar, çocuğun hevesini kırabilir.
• Kardeşle kıyaslamak: "Ablan senin yaşındayken çok güzel boyardı" gibi kıyaslamalar, zaten sık sık eleştirilen bir çocuk için ağır gelebilir.
• Uzun boyama sayfaları: Küçük ve detaylı alanları olan boyama sayfaları, ince dikkat ve sabır gerektirir; çoğu DEHB olan çocuk için hayal kırıklığıyla sonuçlanabilir.
• Her etkinliği bir "terapi" gibi görmek: Evde yapılan sanat etkinlikleri keyifli birer yaratıcı zamandır; çocuğun resimlerinden onun iç dünyasına dair sonuçlar çıkarmaya çalışmayın.

Okul, ödev ve sanat

Okulda resim ya da görsel sanatlar dersleri bazen DEHB olan çocuklar için zorlayıcı olabilir; özellikle uzun süre oturup bir resmi bitirmesi beklendiğinde. Öğretmenle konuşarak çocuğun kısa molalar vermesi, işini parçalara bölmesi ya da daha büyük bir kâğıtla çalışması gibi küçük düzenlemeler istenebilir. Bu düzenlemeler, çocuğa ayrıcalık tanımak değil, öğrenme ortamını onun ihtiyacına uyarlamaktır.

Siz de yorulabilirsiniz

DEHB olan bir çocuğun ebeveyni olmak çoğu zaman yorucudur. Bir etkinliği planlayıp beklediğiniz gibi gitmediğinde hayal kırıklığı hissetmeniz doğaldır. Her etkinliğin "başarılı" olması gerekmez; bazen beş dakikalık bir hamur oyunu, saatlerce planladığınız bir etkinlikten daha iyi gidebilir. Kendinize de şefkatle yaklaşın.

Buna bir de çevrenin yorumları eklenebilir. Aile ziyaretlerinde "Bu çocuk hiç durmuyor", "Biraz sıkı tutsanız düzelir" gibi sözler, ebeveynin yükünü artırır ve suçluluk duygusunu besler. Alt kattaki komşunun gürültü şikâyeti, kalabalık bir apartman dairesinde hareket alanının darlığı da işin içine girdiğinde, evde sakin bir etkinlik kurmak gerçekten zor olabilir. Böyle günlerde beklentinizi küçültmek, bir parka çıkıp tebeşirle oynamak ya da sadece birlikte hamur yoğurmak yeterli olabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Sanat etkinlikleri günlük hayatı zenginleştirir, ama DEHB'in değerlendirilmesi ve desteklenmesi için yeterli değildir. Şu durumlarda bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur:

• Çocuğunuzun dikkat sorunları ya da hareketliliği okul başarısını, arkadaşlıklarını ya da aile hayatını belirgin biçimde etkiliyorsa,
• Öğretmenden sık sık şikâyet geliyorsa,
• Çocuğunuz kendini sık sık "aptal", "beceriksiz" ya da "kötü çocuk" olarak tanımlıyorsa,
• Öfke patlamaları, kaygı ya da üzüntü belirgin biçimde artmışsa,
• Çocuğunuz kendine zarar vermekten ya da ölümden söz ediyorsa. Böyle bir durumda beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayın.

DEHB'in değerlendirilmesi çok yönlü bir süreçtir; çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi, ebeveyn ve öğretmen bilgileri ve gerektiğinde psikolojik değerlendirme birlikte ele alınır. Psikolojik destek sürecinde ebeveynlere yönelik çalışmalar, davranış düzenleme yöntemleri ve çocukla yapılan oyun temelli çalışmalar yer alabilir. Oyunun çocukla çalışmadaki yerini oyun terapisi nedir yazısında, çocuklarla yürütülen çalışmaları ise çocuk ve oyun terapisi sayfasında okuyabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Sanat etkinlikleri DEHB'i iyileştirir mi?

Hayır. Sanat etkinlikleri DEHB'in tedavisi değildir. Ancak çocuğa başarı deneyimi, duygularını ifade etme fırsatı ve ebeveynle olumlu bir zaman sunabilir. DEHB'in değerlendirilmesi ve tedavi planı uzmanlar tarafından yapılır.

Çocuğum hiçbir etkinliği bitirmiyor, bu bir sorun mu?

Bitirmemek, DEHB olan çocuklarda sık görülen bir durumdur ve evdeki sanat etkinlikleri için bir sorun olmak zorunda değildir. Etkinlikleri kısaltın, parçalara bölün ve sürece odaklanın. Yarım kalan bir resim de değerli bir deneyimdir.

Hangi yaş için hangi etkinlik uygundur?

Küçük çocuklar için hamur, parmak boyası ve büyük kâğıtla çizim gibi duyusal ve hareketli etkinlikler daha uygundur. Büyüyen çocuklar karton yapılar, kolaj ve kısa çizim görevlerinden keyif alabilir. En önemli ölçüt çocuğunuzun ilgisidir; onu gözlemleyerek seçim yapabilirsiniz.

• #DEHB
• #çocukla etkinlik
• #ebeveynlik
• #yaratıcı oyun

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler