Utangaç Çocuğa Drama: Sahnede Değil, Oyunda Cesaret

Utangaç çocuğa drama kursu iyi gelir mi? Yaratıcı drama ile sahne eğitiminin farkını, çocuğu zorlamadan desteklemeyi ve dikkat edilecek işaretleri okuyun.

23 Nisan gösterisi yaklaşırken öğretmen sınıfta rolleri dağıtır. Kimi çocuk elini havaya kaldırıp "Ben kral olmak istiyorum!" diye bağırır; kimi ise sırasının altına doğru büzülür, adı okunmasın diye nefesini tutar. Akşam eve gelen bu çocuğun annesi, bir arkadaşının önerisini hatırlar: "Drama kursuna yazdır, açılır." Utangaç çocuğa drama gerçekten iyi gelir mi, yoksa onu daha da zorlayan bir deneyim mi olur? Bu sorunun yanıtı, büyük ölçüde hangi tür dramadan ve nasıl bir yaklaşımdan söz ettiğimize bağlıdır. Bu yazıda utangaçlığın ne olduğunu, yaratıcı drama ile sahne eğitiminin farkını, çocuğu zorlamadan nasıl destekleyebileceğinizi ve hangi durumlarda bir uzmana danışmanın yararlı olacağını konuşuyoruz.

Utangaçlık Nedir, Ne Değildir?

Utangaçlık, yeni insanlarla ya da yeni ortamlarla karşılaştığında çekingenlik, temkinlilik ve bir süre gözlemleme ihtiyacı olarak kendini gösteren bir mizaç özelliğidir. Utangaç bir çocuk, bir doğum günü partisine girdiğinde önce annesinin bacağının arkasına saklanabilir, oyuna katılmadan önce bir süre izlemeyi tercih edebilir, tanımadığı bir yetişkin soru sorduğunda sessiz kalabilir.

Bu özellik kendi başına bir sorun değildir. Pek çok utangaç çocuk, ortama alıştıktan sonra rahatlar, yakın arkadaşlıklar kurar ve zamanla kendi tarzında sosyal beceriler geliştirir. Utangaçlık, dikkatli gözlem yapma, başkalarının duygularına duyarlı olma ve düşünerek hareket etme gibi güçlü yanlarla da birlikte görülebilir.

Bizim kültürümüzde utangaç çocuklar bazen ek bir baskıyla karşılaşır. Bayram ziyaretlerinde "Hadi amcana bir şiir oku", "Teyzene neden merhaba demiyorsun, ayıp oluyor" gibi cümleler, iyi niyetle söylense de çocuğu göz önüne itebilir. Kalabalık bir misafir odasında herkesin bakışı üzerindeyken konuşması beklenen bir çocuk, bu anları bir sınav gibi yaşayabilir. Ebeveynin bu durumlarda çocuğun yanında durması, örneğin "Biraz alışınca gelir, şimdilik benim yanımda oturuyor" diyerek ona zaman tanıması, çocuğa korunduğunu hissettirir. Bu, nezaket kurallarını öğretmekten vazgeçmek değil; onları çocuğun hazır olduğu bir hızda öğretmek demektir. Zorla yapılan bir selamlaşma çoğu zaman çocuğa cesaret değil, utanç bırakır.

Ancak bazı durumlarda çekingenlik, çocuğun günlük hayatını belirgin biçimde kısıtlayan bir kaygıya dönüşebilir. Okulda hiç konuşmamak, arkadaş edinememek, sosyal durumlardan yoğun biçimde kaçınmak ya da bu durumlarda mide ağrısı, ağlama gibi bedensel tepkiler göstermek, utangaçlığın ötesinde bir sıkıntıya işaret edebilir. Utangaçlık ile sosyal kaygı arasındaki farkı utangaç çocuk yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Utangaç Çocuğa Drama: Hangi Drama?

"Drama" kelimesi farklı uygulamaları kapsar ve bu farklar, utangaç bir çocuk için deneyimin niteliğini doğrudan etkiler.

Yaratıcı drama

Yaratıcı drama, bir grup içinde, oyun ve doğaçlama yoluyla çocukların bir durumu, bir rolü ya da bir hikâyeyi canlandırarak deneyimlediği eğitsel bir yaklaşımdır. Burada amaç bir gösteri hazırlamak değil, sürecin kendisidir. Seyirci yoktur; herkes hem oyuncu hem de izleyicidir. Ortaya "iyi" ya da "kötü" bir performans çıkmaz. Yaratıcı dramanın ne olduğunu yaratıcı drama nedir yazımızda daha geniş biçimde anlattık.

Sahne ve tiyatro eğitimi

Tiyatro kursları ise çoğu zaman bir oyunun sahnelenmesine, rol ezberlemeye, seyirci önünde performans sergilemeye yöneliktir. Bu kurslar sahne sanatlarına ilgi duyan çocuklar için çok değerli olabilir. Ancak utangaç bir çocuk için, özellikle başlangıçta, seyirci önüne çıkma beklentisi yoğun bir baskı kaynağı olabilir.

Drama terapisi ve psikodrama

Drama terapisi ve psikodrama ise eğitsel değil, terapötik amaçlı yaklaşımlardır. Psikodramanın kurucusu olarak bilinen Jacob Levy Moreno, bu yöntemin doğum günü olarak Viyana'daki Komödienhaus'ta 1 Nisan 1921 tarihini vermiştir. Drama temelli terapiler tarihinde, Aristoteles'in tragedyanın acıma ve korku yoluyla bir arınma, yani "katarsis" sağladığı düşüncesi de sık anılır. Bu yaklaşımlar, ruhsal sıkıntıların ele alındığı terapötik bir çerçevede yürütülür ve bir drama kursuyla aynı şey değildir.

Kısacası utangaç bir çocuk için drama düşünüldüğünde, çoğu zaman en uygun başlangıç, sahne baskısı olmayan, oyun temelli bir yaratıcı drama ortamıdır. Çocuk bu ortamda kendini güvende hissetmeye başladıktan sonra, isterse ileride tiyatro eğitimine de geçebilir; sıralama çocuğun hazır oluşuna göre belirlenir.

Utangaç bir çocuğun cesareti sahnede alkışla değil, oyunda güvenle büyür.

Utangaç Çocuğa Drama Nasıl Yardımcı Olabilir?

İyi yürütülen, çocuğun hızına saygı gösteren bir yaratıcı drama ortamı, utangaç bir çocuk için birkaç farklı açıdan destekleyici olabilir:

• Başkasının ağzından konuşmak: Bir role bürünmek, çocuğun "ben" olarak söyleyemeyeceği şeyleri, bir karakterin ağzından söylemesine imkân verebilir. Bir aslan ya da bir kral olmak, kendisi olmaktan daha az ürkütücü gelebilir.
• Küçük adımlarla deneyim: Drama oyunları çoğu zaman bütün grubun aynı anda hareket ettiği etkinliklerle başlar. Çocuk tek başına göz önünde olmadan katılabilir; zamanla küçük gruplara, sonra ikili çalışmalara geçilebilir.
• Hata yapmanın güvenli olduğu bir alan: Doğaçlamada "yanlış" yoktur. Bu, mükemmeliyetçi ya da eleştirilmekten korkan çocuklar için rahatlatıcı bir deneyim olabilir.
• Bedenle ifade: Sözlü ifadede zorlanan çocuklar, jest, mimik ve hareketle de kendini anlatabilir.
• Akranlarla ortak deneyim: Birlikte bir hikâye kurmak, utangaç çocuğun akranlarıyla doğal bir bağ kurmasına zemin hazırlayabilir.

Diyelim ki sekiz yaşındaki bir erkek çocuğu, yaratıcı drama grubunun ilk iki haftasında yalnızca köşeden izliyor. Eğitmen onu zorlamıyor, ama her oyunda "İstersen ağaç olabilirsin" gibi küçük ve sessiz roller öneriyor. Üçüncü hafta çocuk bir ağaç olarak oyuna katılıyor; dördüncü hafta rüzgâr estiğinde dallarını sallıyor ve diğer çocuklar gülünce o da gülüyor. Birkaç ay sonra bir hayvan hikâyesinde kısa bir cümle söylemeyi kendisi istiyor. Bu, utangaçlığın "geçtiği" anlamına gelmez; ama çocuğun kendi hızında, güvenli bir ortamda cesaret deneyimlediğini gösterir. Bu örnek kurgusaldır ve her çocukta aynı süreç yaşanmaz.

Araştırmalar ne söylüyor?

Yaratıcı drama ve drama temelli çalışmaların utangaç çocuklar üzerindeki etkisine dair güçlü, sistematik derleme düzeyinde kanıtlar sınırlıdır. Drama terapisi üzerine yapılmış bir Cochrane derlemesi şizofreni gibi farklı bir alanı incelemiş ve raporlamanın yetersizliği nedeniyle yarar ya da zararın belirsiz olduğu sonucuna varmıştır. Psikodrama için de başvurduğumuz kaynaklarda sistematik bir derleme doğrulanamamıştır. Bu nedenle drama çalışmalarının utangaçlık üzerinde belirli bir etki yaratacağını söylemek mümkün değildir; ancak keyifli, güvenli ve çocuğun hızına uygun bir ortamda yeni deneyimler sunabileceği düşünülebilir.

Drama Kursuna Yazdırmadan Önce Nelere Dikkat Etmeli?

Utangaç çocuğa drama kursu düşünüyorsanız, aşağıdaki noktalar kararınızı vermenize yardımcı olabilir:

• Çocuğun fikrini sorun: Drama, çocuğun kendisinin de merak ettiği bir etkinlik olmalıdır. "Seni yazdırdım, gideceksin" yerine "Böyle bir yer var, birlikte bakalım mı?" diye sormak, çocuğa kontrol duygusu verir.
• Deneme dersine birlikte gidin: Mümkünse ilk derste ortamı birlikte görün. Bazı kurumlar ilk derslerde ebeveynin bir süre içeride kalmasına izin verebilir.
• Gösteri beklentisini sorun: Kursun sonunda bir gösteri yapılıp yapılmadığını ve çocuğun buna katılmasının zorunlu olup olmadığını öğrenin. Utangaç bir çocuk için gösteriye katılmamayı seçme hakkı önemlidir.
• Grup büyüklüğüne dikkat edin: Kalabalık gruplar utangaç çocuklar için daha zorlayıcı olabilir.
• Çocuğunuzun tepkilerini izleyin: İlk haftalarda çekingen olması doğaldır. Ancak her ders öncesi yoğun kaygı, ağlama ya da mide ağrısı yaşıyorsa, bu ortamın şu an için ona uygun olmadığını düşünmek gerekebilir.

Evde oyunla küçük adımlar

Drama kursuna başlamadan ya da kursla birlikte, evde de rol oyunlarıyla çocuğunuza alan açabilirsiniz:

• Kukla ve oyuncaklarla konuşmak: Bir kukla ya da peluş oyuncak aracılığıyla çocuğunuza soru sormak, onun daha rahat yanıt vermesine yardımcı olabilir.
• Rol değiştirme oyunları: "Bugün sen anne ol, ben çocuk olayım" gibi oyunlar hem eğlencelidir hem de çocuğun farklı bakış açılarını denemesine imkân verir.
• Zor anların provası: Bakkala gidip ekmek istemek, öğretmene soru sormak gibi çocuğun zorlandığı durumları oyunla birlikte canlandırın. Gerçek durumdan önce oyunda denemek, çocuğa güven verebilir.
• Etiketlemeden kaçının: Çocuğun yanında "Bizimki çok utangaçtır" demek, çocuğun kendini bu etiketle tanımlamasına yol açabilir. Bunun yerine "Yeni ortamlara alışması biraz zaman alıyor" gibi daha esnek ifadeler kullanılabilir.
• Küçük cesaret anlarını fark edin: Çocuğunuz misafire kendiliğinden "Merhaba" dediğinde, abartmadan ama içtenlikle bunu fark ettiğinizi gösterin.
• Hikâye kurma oyunları: Akşam yemeğinden sonra herkesin sırayla bir cümle eklediği ortak bir hikâye kurun. Utangaç çocuk, sözün kendisine geldiği anı önceden bilir ve tek bir cümleyle katkı sunmanın keyfini yaşar. İsterse "pas" deme hakkı olduğunu bilmek de katılımı kolaylaştırır.

Okulda Drama: Öğretmenler ve Gösteriler Hakkında

Utangaç çocukların drama ile ilk karşılaşması çoğu zaman bir kurs değil, okuldur. 23 Nisan, 29 Ekim ya da yıl sonu gösterileri, pek çok çocuk için heyecan verici; utangaç çocuklar için ise haftalarca süren bir kaygı kaynağı olabilir. Bu dönemde öğretmenle iş birliği yapmak çok değerlidir.

Öğretmenle konuşurken şu noktaları paylaşabilirsiniz:

• Çocuğunuzun yeni ortamlara ve kalabalığa alışmasının zaman aldığını
• Sahnede tek başına konuşmak yerine koro, grup dansı ya da toplu bir şiir gibi grup içinde yer alabileceği rollerin onu daha az zorlayabileceğini
• Provalarda başlangıçta arka sıralarda durmasına izin verilmesinin, ona alışma fırsatı tanıyabileceğini
• Gösteri günü çok zorlanırsa, sahneye çıkmak yerine perde arkasında görev almasının da bir seçenek olabileceğini

Pek çok öğretmen bu tür bilgileri memnuniyetle dikkate alır. Bazen yalnızca çocuğun kendini güvende hissettiği bir arkadaşının yanında durmasına izin vermek bile büyük fark yaratabilir. Gösteri bittiğinde ise çocuğunuza performansını değerlendirmek yerine, "Orada olmak senin için zordu, ama yine de katıldın" diyerek çabasını fark ettiğinizi gösterebilirsiniz. Bu küçük cümle, bir sonraki seferde ona eşlik edecek bir hatıra olabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Utangaçlık çoğu zaman bir mizaç özelliğidir ve zamanla çocuğun kendi tarzında bir denge bulmasıyla yumuşar. Ancak şu durumlarda bir uzmana danışmak yararlı olabilir:

• Çocuk okulda ya da evin dışında aylardır neredeyse hiç konuşmuyorsa
• Sosyal durumlardan kaçınmak, okula gitmeyi reddetmek gibi davranışlar günlük hayatı belirgin biçimde kısıtlıyorsa
• Sosyal ortamlardan önce mide ağrısı, baş ağrısı, ağlama krizleri, uyku sorunları gibi bedensel tepkiler sık görülüyorsa
• Çocuğun hiç arkadaşı yoksa ya da akranları tarafından dışlanıyor, zorbalığa uğruyorsa
• Çekingenlik, ergenliğe yaklaşırken azalmak yerine artıyorsa

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ama çocuğun yaşadığı zorluğu daha iyi anlamak için değerlendirilmeyi hak eder. Çocuk ve oyun terapisi sürecinde çocuğun duyguları oyun, resim ve konuşma gibi yaşına uygun yollarla ele alınır; kaygılarla baş etmeye yönelik bilişsel davranışçı yöntemlerden ve ebeveynlerle yapılan görüşmelerden yararlanılır. Gerekli görüldüğünde çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi de sürecin parçası olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Drama kursu utangaçlığı geçirir mi?

Drama kursunun utangaçlığı ortadan kaldırdığına dair güçlü bir kanıt yoktur ve utangaçlık zaten "geçirilmesi" gereken bir hastalık değildir. Güvenli ve oyun temelli bir ortam, çocuğun kendi hızında yeni deneyimler kazanmasına yardımcı olabilir.

Çocuğum gösteriye çıkmak istemiyorsa zorlamalı mıyım?

Hayır. Zorlamak, çocuğun kaygısını artırabilir ve dramayla ilgili olumsuz bir deneyim yaşamasına neden olabilir. Çocuğun gösterinin bir parçası olmak için sahne dışında, örneğin dekor hazırlamak gibi farklı rollerde yer alması da bir seçenek olabilir.

Yaratıcı drama ile psikodrama aynı şey mi?

Değil. Yaratıcı drama eğitsel bir yaklaşımdır ve oyun yoluyla deneyim kazanmayı amaçlar. Psikodrama ise ruhsal sıkıntıların ele alındığı, terapötik bir çerçevede yürütülen bir grup terapisi yöntemidir.

Utangaç çocuk için drama mı, spor mu daha uygundur?

Tek bir doğru yanıt yoktur. Önemli olan, çocuğun ilgisini çeken, kendini güvende hissettiği ve aşırı rekabetin olmadığı bir ortamdır. Bazı çocuklar dramada, bazıları takım sporlarında, bazıları da müzik ya da resimde kendini daha rahat ifade eder.

• #utangaç çocuk
• #yaratıcı drama
• #çocuklarda özgüven
• #ebeveyn rehberi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler