Çocuklarda Sanat Terapisi: Sözcükler Yetmediğinde Boya ve Kil

Çocuklarda sanat terapisi nedir, duygularını anlatamayan çocuğa nasıl yardımcı olabilir? Seansta neler olduğunu, resmin sınırlarını ve ebeveyn rolünü okuyun.

"Okulda bir şey mi oldu?" sorusuna "Bilmiyorum" yanıtı veren, akşam yemeğinde tabağını itip odasına kapanan, ama aynı akşam kâğıda kocaman, kapkara bir bulut çizen altı yaşında bir çocuk düşünün. Anne babası için bu çizim hem endişe verici hem de bir ipucu gibidir. Çocuklar duygularını yetişkinler gibi cümlelere dökemez; çoğu zaman oyunla, hareketle ve resimle anlatırlar. Çocuklarda sanat terapisi, bu doğal ifade yolunu güvenli bir ilişki içinde kullanmayı amaçlayan bir yaklaşımdır. Bu yazıda çocukların neden sözcükler yerine boya ve kile yöneldiğini, hangi durumlarda bu tür bir desteğin düşünülebileceğini, bir seansta neler olduğunu ve en önemlisi, çocuğun resminden neyin anlaşılıp neyin anlaşılamayacağını anlatıyoruz.

Çocuklarda Sanat Terapisi Nedir?

Sanat terapisi, resim, boya, kil, kolaj ve benzeri malzemelerin terapötik bir ilişki içinde, psikolojik destek amacıyla kullanılmasıdır. Çocuklarla çalışırken bu yaklaşım çoğu zaman oyunla iç içe geçer. Çocuk için bir parça kille oynamak, bir kâğıdı boyamak ya da kum tepsisine figürler yerleştirmek, sözcüklerle anlatamadığını göstermenin bir yoludur.

Burada amaç güzel bir resim yapmak ya da çocuğa resim öğretmek değildir. Amaç, çocuğun iç dünyasına kendi hızında ve kendi diliyle ulaşabilmesine alan açmaktır. Bu nedenle seanslarda "doğru" ya da "yanlış" resim yoktur; çocuğun çizdiği her şey kabul edilir.

Bu alanın öncülerinden Edith Kramer'in 1930'larda Prag'da mülteci çocuklara resim öğrettiği bilinir. Kramer, eserin yorumundan çok yaratma sürecinin kendisinin değerini öne çıkarmıştı. Zor koşullardan geçen çocuklarla edindiği deneyim, bugün de çocuklarla yapılan yaratıcı çalışmaların temel sezgilerinden birini besler: Çocuk bir şey yaparken, kendi deneyimini de biçimlendirir.

Oyun terapisiyle ilişkisi

Çocuklarla yürütülen psikolojik destekte resim malzemeleri, oyun hamuru ve kum tepsisi çoğu zaman oyun odasının doğal parçalarıdır. Bu yüzden çocuklarda sanat temelli çalışma ile oyun terapisi arasındaki sınır keskin değildir. Oyunun çocuk için neden bu kadar önemli olduğunu oyun terapisi nedir yazımızda ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Çocuk Neden Sözcükler Yerine Boya ve Kili Seçer?

Yetişkinler için "üzgünüm", "kızgınım" ya da "korkuyorum" demek görece kolaydır; yine de çoğumuz duygularımızı adlandırmakta zorlanırız. Çocuklar için bu çok daha zordur. Bunun birkaç nedeni vardır:

• Dil gelişimi sürmektedir. Küçük çocukların duygu sözcük dağarcığı sınırlıdır. "Karnım ağrıyor" cümlesi bazen kaygının, bazen özlemin yerine geçer.
• Duygular karışıktır. Yeni doğan kardeşini hem seven hem kıskanan bir çocuk, bu iki duyguyu aynı anda nasıl anlatacağını bilemez.
• Bazı deneyimler sözsüzdür. Çok küçük yaşta yaşanan ya da korkutucu olaylar, çocuğun belleğinde sözcüklerden çok görüntü, ses ve beden duyumu olarak kalabilir.
• Doğrudan sorular baskı yaratabilir. "Neden böyle yaptın?" sorusu çocuğu savunmaya iter. Oysa bir resim üzerine konuşmak, daha dolaylı ve güvenli bir yol sunar.

Boya ve kil, bu noktada çocuğa bir mesafe tanır. Çocuk "ben korkuyorum" demek yerine, bir canavarın kafese kapatıldığı bir resim yapabilir. Kil bir figürü ezip yeniden yoğurabilir. Bu dolaylı anlatım, çocuğun zor bir duyguyla kendini bunaltmadan temas kurmasına yardımcı olabilir.

Çocuk bazen bir duyguyu anlatmaz, onu yapar; bir yetişkinin işi o sırada yanında sakin ve meraklı biçimde durabilmektir.

Hangi Durumlarda Çocuklarda Sanat Terapisi Düşünülebilir?

Yaratıcı yöntemler belirli bir tanıya özgü değildir; daha çok çocuğun kendini ifade etmekte zorlandığı durumlarda değerli olabilir. Ailelerin sık karşılaştığı bazı durumlar şunlardır:

• Duygularını anlatamayan, sık sık "bilmiyorum" diyen ya da içine kapanan çocuklar
• Kardeş doğumu, anne babanın ayrılması, şehir ya da okul değişikliği gibi büyük değişikliklerden geçen çocuklar
• Dede, nine ya da evcil bir hayvan gibi önemli bir kaybın ardından yas yaşayan çocuklar
• Deprem, kaza ya da hastane deneyimi gibi korkutucu olaylar sonrasında uyku, yeme ya da oyun düzeni değişen çocuklar
• Öfke patlamaları yaşayan, duygularını düzenlemekte zorlanan çocuklar
• Utangaç, konuşmakta çekingen davranan çocuklar

Bu liste bir tanı listesi değildir. Bu durumların her biri, çocuğun önce bütüncül olarak değerlendirilmesini gerektirir. Bazı çocuklar için sanat temelli çalışma uygun olur; bazıları için başka yaklaşımlar ya da bunların birlikte kullanılması daha yerinde olabilir.

Her çocuk resim yapmayı sever mi?

Hayır, ve bu da son derece olağandır. Bazı çocuklar boyayla kirlenmekten hoşlanmaz, bazıları "yapamıyorum" diyerek kâğıdı kenara iter, bazıları ise hareket etmeyi, inşa etmeyi ya da hikâye anlatmayı tercih eder. Sanat temelli çalışma, çocuğu belirli bir malzemeye zorlamak anlamına gelmez. Resim yapmak istemeyen bir çocuk için oyun hamuru, bloklar, kuklalar ya da kum tepsisi daha davetkâr olabilir. Önemli olan, çocuğun kendini rahat hissettiği bir ifade yolunu bulmasıdır. Çocuğun bir malzemeyi reddetmesi de değerli bir bilgidir; zamanla, kendini güvende hissettikçe yeni malzemeleri denemeye daha istekli hâle gelebilir.

Çocuklarda Sanat Terapisi Seansında Neler Olur?

Her çalışma çocuğun yaşına, ihtiyacına ve sürecin aşamasına göre değişir. Yine de genel bir çerçeve çizmek mümkündür.

Önce aileyle tanışma

Çocukla çalışmaya başlamadan önce genellikle ebeveynlerle bir görüşme yapılır. Çocuğun gelişimi, ailenin gözlemleri, okul hayatı ve son dönemde yaşanan değişiklikler konuşulur. Bu görüşme, çocuğun dünyasını anlamak için önemli bir başlangıçtır.

Güvenli bir alan

Çocuğun karşılaştığı oda, ona çeşitli seçenekler sunar: pastel boyalar, keçeli kalemler, sulu boya, parmak boyası, oyun hamuru, kil, makas ve renkli kâğıtlar, bazen kum tepsisi ve minyatür figürler. Çocuk, hangi malzemeyle ne yapacağına büyük ölçüde kendisi karar verir.

Uzmanın rolü

Uzman çocuğa ne çizmesi gerektiğini söylemez, çizimini düzeltmez ya da "bu ne?" diye sorguya çekmez. Bunun yerine çocuğun yaptıklarını izler, merakla yorumsuz gözlemlerde bulunur: "Burada çok fazla mavi kullanmışsın", "Bu figür çok hızlı koşuyor gibi görünüyor." Çocuk isterse anlatır, istemezse ısrar edilmez.

Sınırlar ve güven

Odada belli kurallar vardır: Kimse incinmez, malzemeler bilerek zarar görmez, seansın bir başlangıcı ve bitişi vardır. Bu sınırlar, çocuğun kendini güvende hissetmesine yardımcı olur.

Kapanış ve eserin saklanması

Seans sonunda çocuğun sakinleşip günlük hayatına dönebileceği bir kapanış zamanı ayrılır. Yapılan çalışmalar çocuğa aittir; saklanması, fotoğraflanması ya da paylaşılması yalnızca veli izni ve çocuğun kendi rızasıyla olur.

Kum tepsisinin çocuklarla nasıl kullanıldığını merak ediyorsanız kum terapisi yazımıza da göz atabilirsiniz. Bu alanda çocuk ve ergenleri inceleyen yakın tarihli bir sistematik derleme, 27 çalışmada duygu düzenleme ve kaygı açısından yarar bulguları bildirmiş; ancak kanıt tabanının yerleşik terapilere göre zayıf olduğunu da vurgulamıştır.

Çocuğun Resmi Ne Söyler, Ne Söylemez?

Ailelerin en sık sorduğu soru budur: "Bu resim bir şey anlatıyor mu?" Yanıt hem evet hem hayırdır.

Ne söyleyebilir: Resim, çocukla konuşmayı açan bir kapıdır. Çocuğun o gün neyle meşgul olduğunu, hangi temaların aklında döndüğünü, neyi önemsediğini gösterebilir. Ama bunun anlamı, çocukla birlikte ve zaman içinde keşfedilir.

Ne söyleyemez: Bir resimden tanı konamaz. Bilimsel incelemeler bu konuda açıktır. 2000 yılında yayımlanan kapsamlı bir değerlendirme, projektif testler içinde insan figürü çizimlerinin geçerlilik kanıtının en sınırlı olanlar arasında yer aldığını, çocuk istismarını çizimlerden saptamaya yönelik araçlar için de bağımsız ekiplerce tekrarlanmış bulgu yok denecek kadar az olduğunu bildirmiştir. 2013'te yayımlanan bir başka çalışma, "Bir İnsan Çiz" testi puanlarının zekâ ölçekleriyle yalnızca zayıf ile orta düzeyde ilişkili olduğunu ve zekâ ölçümünde bu teste güvenilmemesi gerektiğini göstermiştir.

Çocuğun çizimini etkileyen pek çok etken vardır: o günkü ruh hâli, yorgunluğu, ilgi alanları, elindeki boyaların rengi, çizim becerisi, hatta bir gün önce izlediği çizgi film. Bu yüzden "siyah boya kullanan çocuk depresyondadır", "eli olmayan figür istismar işaretidir" ya da "güneşi köşeye çizen çocuğun babasıyla sorunu vardır" gibi yorumlar geçerli değildir. Bu konuyu çocuk resimleri analizi yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Çocuk hakkında bir değerlendirme gerektiğinde bu, çok kaynaklı yapılır: çocuğun gözlemi, aileyle görüşme, gerekirse okul bilgisi ve standart değerlendirme araçları birlikte kullanılır.

Ebeveynler Evde Ne Yapabilir?

Evde çocuğunuzla resim yapmak, onunla bağ kurmanın ve duygularını ifade etmesine alan açmanın değerli bir yoludur. Bunun terapi olmadığını, ama çocuğa iyi gelebilecek bir paylaşım olduğunu akılda tutarak şunları deneyebilirsiniz:

• Malzemeye kolay erişim sağlayın. Kâğıt, boya ve oyun hamuru çocuğun ulaşabileceği bir yerde olsun.
• Yönlendirmeyin, eşlik edin. "Bir ev çiz" demek yerine çocuğun ne yapmak istediğini izleyin.
• Yorum yapmak yerine betimleyin. "Ne güzel" demek yerine "Burada çok renk kullanmışsın" gibi gözlemler, çocuğun anlatmasına alan açar.
• Sorguya çekmeyin. "Bu kim? Neden ağlıyor?" yerine "Bana anlatmak ister misin?" diye sorun ve hayır yanıtına saygı gösterin.
• Resmi teşhis aracı gibi kullanmayın. Endişe verici bir resim gördüğünüzde paniğe kapılmak yerine, çocuğun genel davranışına ve günlük hayatına bakın.
• Resmi izinsiz paylaşmayın. Çocuğun resmini sosyal medyada ya da aile grubunda paylaşmadan önce ona sorun.

Diyelim ki dedesini yakın zamanda kaybeden yedi yaşında bir kız, her gün aynı bahçeyi ve bir bankı çiziyor. Bu tekrar, ailesine kaygı verebilir; ama çocuğun yasını kendi diliyle işleme biçimi de olabilir. Ona "Yine mi aynı resim?" demek yerine, yanında oturup "Bu bank çok önemli bir yer gibi" demek, konuşmak isterse ona bir kapı açar.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı ve Terapide Nasıl Ele Alınır?

Çocuklar zaman zaman zorlanır ve bu gelişimin doğal bir parçasıdır. Ancak aşağıdaki durumlarda bir çocuk ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• Haftalardır süren mutsuzluk, içe kapanma ya da sürekli huzursuzluk
• Uyku, yeme, tuvalet alışkanlıklarında belirgin ve uzun süren değişiklikler
• Okula gitmeyi reddetme, okul başarısında belirgin düşüş
• Yaşına uygun olmayan sık ve yoğun öfke patlamaları
• Bir kayıp ya da korkutucu bir olay sonrasında aylar geçmesine rağmen toparlanamama
• Kendine zarar verme davranışı ya da ölümle ilgili tekrarlayan konuşmalar

Kendine zarar verme ya da intihar düşüncesi söz konusuysa beklemeden 112'yi arayın. Diğer belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ama değerlendirilmeyi hak eder.

Çocuk ve oyun terapisi sürecinde resim malzemeleri, oyun hamuru ve kum tepsisi, çocuğun kendini ifade etmesine yardımcı olan araçlar olarak kullanılabilir. Bu çalışmalar, çocuğun yaşına ve ihtiyacına uygun, kanıta dayalı bir çerçeve içinde ve aileyle iş birliği yapılarak yürütülür. Sanat temelli yaklaşımlar destekleyicidir; gerektiğinde çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi de sürecin parçası olur. Unutmayın, ebeveynin süreçteki katılımı çoğu zaman çocuğun kendisi kadar önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğumun resim yeteneği olması gerekir mi?

Hayır. Çocuklarla yapılan sanat temelli çalışmalarda amaç güzel bir resim yapmak değil, kendini ifade etmektir. Karalama, boya sürmek ya da kili ezmek de en az bir resim kadar değerlidir.

Kaç yaşındaki çocuklarla sanat temelli çalışma yapılabilir?

Malzemelerle oynayabilen hemen her yaştaki çocukla yaratıcı çalışmalar yapılabilir. Küçük çocuklarla parmak boyası ve oyun hamuru gibi duyusal malzemeler, daha büyük çocuklarla kolaj ya da hikâye çizimi gibi teknikler tercih edilebilir. Yöntem, çocuğun gelişim düzeyine göre seçilir.

Seansta çocuğumun yaptığı resimleri görebilir miyim?

Çocuğun yaptığı çalışmalar onun ifadesidir ve gizlilik kapsamında değerlendirilir. Ebeveynlerle süreç hakkında düzenli görüşmeler yapılır; ancak resimlerin gösterilmesi, çocuğun yaşı ve rızası gözetilerek ele alınır. Bu konu genellikle sürecin başında aileyle birlikte konuşulur.

Okulda öğretmen çocuğumun resmine bakıp endişelendi, ne yapmalıyım?

Önce sakin kalın ve tek bir resme dayanarak sonuç çıkarmayın. Çocuğunuzun genel davranışında, uykusunda, iştahında ya da arkadaş ilişkilerinde bir değişiklik olup olmadığına bakın. Endişeniz sürüyorsa çocuğu bütüncül olarak değerlendirebilecek bir uzmanla görüşmek en sağlıklı yoldur.

• #çocuklarda sanat terapisi
• #çocuk ve oyun
• #duygu ifadesi
• #çocuk resimleri
• #ebeveyn rehberi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler