Yaşlılar İçin Sanat Etkinlikleri: Elleri ve Zihni Birlikte Çalıştırmak

Yaşlılar için sanat etkinlikleri nelerdir? Anı kolajından birlikte şarkı söylemeye, evde ve huzurevinde uygulanabilecek fikirler ve dikkat edilecekler.

Emekli olduktan sonra günleri televizyon karşısında geçmeye başlayan bir baba, eşini kaybettikten sonra kimseyle konuşmak istemeyen bir anneanne ya da huzurevinde öğleden sonraları pencereden dışarı bakarak saatlerini dolduran bir sakin... Yaşlı yakınları için bir şey yapmak isteyenlerin aklına çoğu zaman şu soru gelir: Onu hem oyalayacak hem de iyi hissettirecek ne yapabiliriz? Yaşlılar için sanat etkinlikleri, bu sorunun cevaplarından biri olabilir. Bu yazıda yaşlı bireylerle evde ya da huzurevinde yapılabilecek yaratıcı etkinlikleri, bunların neler sağlayabileceğini, farklı ihtiyaçlara göre nasıl uyarlanabileceğini ve dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.

Yaşlılar İçin Sanat Etkinlikleri Neden Önemli?

Yaşlılık, pek çok kişi için kayıpların arttığı bir dönemdir. Emeklilikle birlikte iş ve rol kaybı, eş ya da arkadaşların vefatı, çocukların başka şehirlere taşınması, bedensel kısıtlılıklar ve sağlık sorunları bir araya gelebilir. Bu kayıplar, yalnızlık ve işe yaramazlık duygusunu artırabilir. Günler birbirine benzer, sohbet konuları azalır.

Yaratıcı etkinlikler bu tabloyu tek başına değiştirmez; ama gündelik hayata birkaç önemli şey ekleyebilir:

• Yapılandırılmış zaman: Belirli bir günde, belirli bir saatte yapılan bir etkinlik, haftaya bir ritim kazandırır.
• Elleri kullanmak: Boyamak, yoğurmak, kesmek, yapıştırmak; ince motor becerileri ve el–göz koordinasyonunu çalıştırır.
• Sosyal temas: Etkinlik bir başkasıyla ya da bir grupla yapıldığında, doğal bir sohbet ortamı oluşur.
• Bir şey üretmiş olmak: Ortaya çıkan ürün, ne kadar basit olursa olsun, "hâlâ yapabiliyorum" duygusunu destekler.
• Anılara ve kimliğe dokunmak: Eski fotoğraflar, şarkılar ya da el işleri, kişinin hayat hikâyesini yeniden anlatmasına alan açar.

Araştırmalar da bu alanda umut verici ama temkinli bir tablo çizer. Yetişkinlerde sanat terapisi üzerine yapılan çalışmaları derleyen bir inceleme, yaşlıları da araştırma gruplarından biri olarak ele almış ve sonuçları umut verici ama yöntem açısından sınırlı bulmuştur. Bu çalışmaların büyük kısmının eğitimli uzmanların yürüttüğü yapılandırılmış süreçler üzerine olduğunu, evde yapılan etkinliklerin etkisini doğrudan ölçmediğini de belirtmek gerekir.

Evde ve Huzurevinde Uygulanabilecek Sanat Etkinlikleri

Aşağıdaki etkinlikler özel bir sanat bilgisi gerektirmez. Kişinin ilgisine, fiziksel durumuna ve ruh hâline göre seçilebilir. Yaşlılar için sanat etkinlikleri seçerken iyi bir başlangıç noktası, kişiye gençliğinde nelerle uğraşmayı sevdiğini sormaktır. Çeyiz için oya işleyen, bahçesinde domates yetiştiren ya da düğünlerde türkü söyleyen birinin bu deneyimleri, etkinliğin hem içeriğini hem de sohbetini zenginleştirir.

Anı kolajı ve fotoğraf albümü

Eski aile fotoğraflarının fotokopileri, dergilerden kesilmiş görüntüler ve kısa notlarla bir kolaj hazırlanabilir. Örneğin "gençliğimin şehri", "düğünümüz", "ilk işim" gibi bir tema seçilir. Kolaj hazırlanırken anlatılan hikâyeler, çoğu zaman ürünün kendisinden daha değerlidir. Bu çalışma, torunlarla birlikte yapıldığında kuşaklar arası bir köprü de kurabilir.

El işleri: örgü, nakış, boncuk

Pek çok yaşlı kadın ve erkek için el işi, gençlik yıllarından tanıdık bir uğraştır. Örgü örmek, oya işlemek, boncuk dizmek ya da sepet örmek; hem tanıdık bir beceriyi canlandırır hem de "eskisi gibi" bir şey yapabildiğini hissettirir. El becerisi azalmışsa daha kalın şişler, daha büyük boncuklar ya da basitleştirilmiş desenler kullanılabilir.

Birlikte şarkı söylemek

Gençlik yıllarının türküleri, şarkıları ya da ilahileri birlikte söylemek, en kolay ulaşılabilir yaratıcı etkinliklerden biridir. Şarkı sözlerini büyük harflerle bir kâğıda yazmak, unutulan dizeleri hatırlamayı kolaylaştırır. Bir huzurevinde haftalık bir "şarkı saati", sakinlerin bir araya gelmesi için doğal bir vesile olabilir.

Saksı boyama ve küçük bahçe

Toprak saksıları boyamak, içine fesleğen, sardunya ya da maydanoz ekmek ve bunlara her gün bakmak; hem yaratıcı bir uğraş hem de günlük bir sorumluluk sağlar. Büyüyen bir bitkiyi izlemek, pek çok kişi için sakinleştirici ve anlamlıdır.

Kil ve hamurla çalışmak

Kil ya da oyun hamuru, elleri güçlendirmek ve dokunsal bir deneyim yaşamak için uygundur. Basit kaplar, küçük figürler ya da sadece şekilsiz bir yoğurma bile yeterlidir. Elinde titreme ya da eklem ağrısı olanlar için yumuşak hamurlar tercih edilmelidir.

Mektup ve kartpostal yazmak

Uzaktaki bir torun ya da eski bir arkadaş için kartpostal hazırlamak, üzerine küçük bir çizim yapmak ve birkaç satır yazmak; hem yaratıcı hem de bağ kurucu bir etkinliktir. Yazmakta zorlananlar için bir başkası yazıcılık yapabilir, kişi ise anlatır.

Yaşlı bir yakınla yapılan bir etkinlikte asıl ürün, kâğıttaki resim değil, o yarım saatte kurulan sohbettir.

Etkinlikleri Kişiye Göre Uyarlamak

Yaşlı bireylerin ihtiyaçları birbirinden çok farklıdır. Seksenlerinde ama oldukça zinde biri ile hafif bilişsel gerilemesi olan altmış beşlik biri için aynı etkinlik uygun olmayabilir. Uyarlama yaparken şu noktalar yol gösterebilir:

• Görme sorunları: Büyük kâğıtlar, kalın uçlu kalemler, canlı ve kontrastlı renkler, iyi aydınlatılmış bir masa.
• Eklem ağrısı ve titreme: Kalın saplı fırçalar, yumuşak hamurlar, masaya sabitlenmiş kâğıtlar, makas yerine yırtarak kolaj yapmak.
• İşitme sorunları: Şarkı etkinliklerinde sözleri yazılı olarak vermek, yüz yüze ve sakin bir ortamda konuşmak.
• Dikkat ve hafıza güçlükleri: Kısa, tek adımlı etkinlikler; her adımı tek tek ve sakin bir sesle anlatmak; sonucu değil, o anki keyfi önemsemek.
• Yorgunluk: Etkinliği kısa tutmak, kişinin günün en dinç olduğu saatini seçmek.

Bu uyarlamaların hepsinde temel bir ilke vardır: Saygı ve onur. Yaşlı bir yetişkine çocuk boyama kitabı uzatmak ya da onunla çocukla konuşur gibi konuşmak, iyi niyetli olsa bile kırıcı olabilir. Etkinlik, kişinin yaşına, hayat deneyimine ve zevklerine uygun olmalıdır. Örneğin emekli bir marangoz için ahşap boyama, emekli bir öğretmen için güzel yazı çalışması, renkli bir sayfadan çok daha anlamlı gelebilir.

Demans Yaşayan Yakınlar İçin Yaratıcı Etkinlikler

Demans yaşayan kişilerle yapılan etkinliklerde amaç bir şey öğretmek ya da hafızayı "geri getirmek" değil, o anı keyifli ve sakin kılmaktır. Bu konuda en çok araştırılan alanlardan biri müzik temelli müdahalelerdir.

Cochrane derlemesinin güncel sürümü, 30 çalışmayı ve yaklaşık 1.720 kişiyi bir araya getirmiştir. Bu derlemeye göre müzik temelli müdahaleler, demans yaşayan kişilerde depresif belirtileri muhtemelen azaltır ve genel davranış sorunlarında bir iyileşme sağlayabilir. Ancak ajitasyon, saldırganlık ya da bilişsel işlevler üzerinde belirgin bir etki beklenmemektedir. Yani müzik, demansı geri döndürmez; ama bazı kişilerin ruh hâlini destekleyebilir. Bu alandaki uygulamalar hakkında daha fazla bilgi için yaşlılarda müzik terapisi yazımıza göz atabilirsiniz.

Demans yaşayan bir yakınla etkinlik yaparken şunlara dikkat etmek yararlıdır:

• Kişinin gençliğinden tanıdık şarkılar, kokular, nesneler kullanmak.
• "Hatırlıyor musun?" diye sınav gibi soru sormak yerine "Bu şarkıyı severdin" diye bir davet yapmak.
• Yanlış yapma diye bir şey olmadığını hissettirmek.
• Kişi huzursuzlanırsa etkinliği zorlamadan bırakmak.

Diyelim ki orta evre demansı olan bir dede, adını hatırlamakta zorlandığı torununun yanında, gençliğinde çok sevdiği bir türkünün ilk dizesini duyunca mırıldanmaya başlıyor. Bu an, bir tedavi değildir; ama aile için de, dede için de değerli bir bağ anıdır. Demans tanısı almış bir yakınla yaşamanın duygusal yükünü demans hasta yakını olmak yazımızda ayrıca ele aldık.

Yaşlılar İçin Sanat Etkinlikleri Düzenlerken Dikkat Edilecekler

Hem aile içinde hem de huzurevi gibi kurumlarda etkinlik düzenlerken bazı genel ilkeler işi kolaylaştırır:

1. Kişiye seçim hakkı tanıyın. Etkinliğe katılmayı ya da katılmamayı, ne yapacağını seçmek, kişinin kendi hayatı üzerindeki denetim duygusunu destekler.
2. Ürünü değerlendirmeyin. "Çok güzel olmuş" gibi abartılı övgüler de, "Bunu böyle yapma" gibi düzeltmeler de etkinliğin rahatlığını bozabilir. Merakla sormak daha iyidir: "Bu renkleri neden seçtiniz?"
3. Kısa ve düzenli tutun. Uzun ve yorucu bir etkinlik yerine haftada iki ya da üç kez yarım saatlik oturumlar çoğu zaman daha uygundur.
4. Güvenliği gözetin. Makas, iğne, boyalar gibi malzemeler, özellikle bilişsel güçlüğü olanlar için gözetimle kullanılmalıdır. Zehirsiz boyalar tercih edilmelidir.
5. Ortamı sakin tutun. Arka planda yüksek sesli televizyon, kalabalık ve gürültü, odaklanmayı zorlaştırır.
6. Ürünleri kişiye bırakın. Yapılan işi sergilemek ya da paylaşmak için kişinin onayını almak, ona duyulan saygının bir göstergesidir.

Türkiye'de pek çok aile, yaşlı ebeveynine bakım verirken bir yandan da kendi işi ve çocuklarıyla ilgilenir. Böyle bir yoğunlukta "bir de etkinlik mi düzenleyeceğim?" düşüncesi anlaşılırdır. Burada amacın mükemmel bir program kurmak olmadığını hatırlamak önemlidir. Bayram ziyaretinde birlikte eski fotoğraflara bakmak, hafta sonu kahvaltısından sonra annenizle bir türkü söylemek ya da babanızla balkona saksı yerleştirmek de bu etkinliklerin ta kendisidir.

Yalnız yaşayan ya da çocukları başka şehirlerde olan yaşlılar için evin dışındaki fırsatlar da değerlendirilebilir. Bazı belediyelerin ve sivil toplum kuruluşlarının yaşlılara yönelik sosyal merkezleri, el işi kursları, koro çalışmaları ya da resim atölyeleri olabilir. Bu tür ortamlar, yaratıcı bir uğraşın yanında yeni arkadaşlıklar kurma imkânı da sunar. Uzakta yaşayan çocuklar, telefonla ya da görüntülü aramayla bu etkinlikler hakkında soru sorarak, ortaya çıkan ürünlerin fotoğrafını isteyerek ilgilerini gösterebilir. Bu küçük ilgi, kişinin etkinliği sürdürme isteğini de güçlendirebilir.

Bakım veren için de bir not düşmek gerekir: Yaşlı bir yakına bakmak, uzun sürdüğünde ciddi bir yorgunluk yaratabilir. Etkinlikleri kendi yükünüze yük eklemeden, keyif alabileceğiniz biçimde düzenlemeniz, hem sizin hem de yakınınızın iyiliği için önemlidir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yaratıcı etkinlikler yaşlı bir yakının gününe renk katabilir; ancak bazı durumlar, etkinliklerin ötesinde bir değerlendirme gerektirir. Şu işaretleri fark ediyorsanız bir uzmanla görüşmek yararlı olabilir:

• Haftalardır süren çökkünlük, ilgisizlik, sık ağlama ya da "artık bir işe yaramıyorum" gibi düşünceler,
• Daha önce keyif aldığı her şeyden, etkinliklerden de tamamen çekilme,
• Uyku ve iştahta belirgin değişiklikler, belirgin kilo kaybı,
• Unutkanlığın günlük işleri etkileyecek kadar artması, yön bulmada güçlük, tanıdık kişileri karıştırma,
• Ölüm isteği, yaşamaya değer bir şey kalmadığını söyleme ya da kendine zarar verme düşünceleri.

Son madde söz konusuysa beklemeden 112'yi arayın.

Yaşlılıkta depresyon, çoğu zaman "yaşlılığın doğal bir parçası" sanılarak gözden kaçabilir. Oysa depresyon her yaşta ele alınabilen bir durumdur. Belirtiler ve destek yolları hakkında yaşlılıkta depresyon yazımız daha ayrıntılı bilgi sunar. Unutkanlığın arttığı durumlarda ise nöroloji ya da psikiyatri hekimi değerlendirmesi önemlidir.

Psikolojik destek sürecinde yaratıcı etkinlikler, kişinin ilgi alanlarına göre bir araç olarak kullanılabilir; örneğin depresyonla çalışırken keyif veren etkinliklerin günlük hayata kademeli olarak geri katılması, sürecin bir parçası olabilir. Depresyon ve duygu durumu alanındaki destek, online görüşme seçenekleriyle hareket kısıtlılığı olan yaşlı bireyler için de ulaşılabilir olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Annem "Ben resim yapamam, çocuk muyum ben?" diyor. Nasıl ikna edebilirim?

Israr etmek yerine, onun zaten sevdiği bir uğraştan başlamak daha iyi sonuç verebilir: örgü, yemek tarifi defteri hazırlamak, saksı bakımı ya da eski fotoğraflara bakmak. Etkinliği "resim" diye değil, "birlikte vakit geçirmek" diye sunmak da direnci azaltabilir.

Huzurevinde grup etkinliği mi, bire bir etkinlik mi daha uygun?

İkisinin de yeri vardır. Grup etkinlikleri sosyal teması artırır, bire bir etkinlikler ise daha çekingen ya da dikkat güçlüğü olan sakinler için daha rahat olabilir. Kişinin tercihine göre ikisini dengelemek çoğu zaman uygundur.

Demansı olan babam aynı şeyi tekrar tekrar çiziyor, bu kötüye mi işaret?

Tekrar, demans yaşayan kişilerde sık görülebilir ve kendi başına bir kötüleşme işareti olmayabilir. Kişi bu uğraştan keyif alıyor ve sakinleşiyorsa bunu sürdürmesine izin verilebilir. Davranışlarda ani bir değişiklik fark ederseniz hekiminizle konuşmanız yararlı olur.

Bu etkinlikler hafıza kaybını önler mi?

Yaratıcı etkinliklerin hafıza kaybını önlediğine ya da demansı geri döndürdüğüne dair bir kanıt yoktur. Ancak ruh hâlini destekleyebilir, sosyal teması artırabilir ve günlere anlam katabilirler. Hafıza ile ilgili endişeler için bir hekim değerlendirmesi gereklidir.

• #yaşlılar için sanat etkinlikleri
• #huzurevi etkinlikleri
• #yaşlılıkta yalnızlık
• #demans ve sanat

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler