Yenidoğan Yoğun Bakım Anne Psikolojisi: Kuvözün Başında Beklemek

Yenidoğan yoğun bakım anne psikolojisi: kuvöz başında suçluluk, ayrılık, boş kucakla eve dönmek ve babanın yükü. Aileler için sıcak ve uygulanabilir öneriler.

Aylarca hayal ettiğiniz an, bebeğin göğsünüze konduğu o ilk dakikalar, belki hiç gelmedi. Onun yerine bebeğiniz hızla başka bir odaya götürüldü; siz ise bir süre sonra camın ardından, kablolar ve monitörler arasında minicik bir bedene bakarken buldunuz kendinizi. Yenidoğan yoğun bakım anne psikolojisi, doğumun getirdiği bedensel yorgunlukla birlikte korku, suçluluk, yas ve umudun aynı anda yaşandığı karmaşık bir duygusal deneyimdir. Bebeği yenidoğan yoğun bakım ünitesinde yatan anneler çoğu zaman "Ne hissetmem gerektiğini bile bilmiyorum" der. Bu yazıda kuvözün başında bekleyen annenin ve babanın neler yaşayabileceğini, bu süreçte kendinize ve birbirinize nasıl destek olabileceğinizi ve ne zaman profesyonel yardım almanın yararlı olabileceğini ele alıyorum.

Yenidoğan Yoğun Bakım Anne Psikolojisi Nasıl Bir Süreçtir?

Bebeğin erken doğması, doğumda bir sorun yaşanması ya da doğumdan sonra bir sağlık sorunu fark edilmesi gibi nedenlerle yenidoğan yoğun bakım süreci başlayabilir. Nedeni ne olursa olsun, anne için bu süreç çoğunlukla hazırlıksız yakalanılan bir kriz gibi yaşanır.

İlk günlerde birçok anne bir tür şok hâlindedir. Olanlar gerçek değilmiş gibi gelir; kişi doktorun anlattıklarını dinler ama aklında çok azı kalır. Bedeni hâlâ doğumdan toparlanmaya çalışırken, zihni sürekli bebeğin başındadır. Ardından korku gelir: Monitörden gelen her alarm sesi, her yeni tetkik, her değişen değer kaygıyı yükseltebilir.

Bu dönemde annelerin sık yaşadığı duygular şunlardır:

• Suçluluk. "Bedenim bebeğimi taşıyamadı", "Bir şeyi yanlış mı yaptım?", "Fazla mı yoruldum?" gibi düşünceler çok yaygındır. Oysa erken doğum ya da yenidoğan döneminde yaşanan sağlık sorunları çoğu zaman annenin kontrolü dışındaki nedenlerden kaynaklanır.
• Ayrılık acısı. Bebeği kucaklayamamak, emzirememek, istediği an yanına gidememek, annelik duygusunu sarsabilir.
• Kendini "anne" gibi hissetmemek. Bebeğin bakımını hemşireler yaparken anne kendini bir ziyaretçi gibi hissedebilir. Bu his, bağ kuramayacağı korkusunu da beraberinde getirebilir.
• Yas. Hayal edilen doğum, ilk kucaklama, hastaneden mutlu bir çıkış için yaşanan bir yas da sürecin doğal parçasıdır.
• Umut ve korku arasında gidip gelmek. İyi geçen bir günün ardından gelen zor bir gün, duyguların hızla değişmesine yol açar.

Bu duyguların hepsi, olağanüstü bir duruma verilen olağan tepkilerdir.

Kuvözün Başında: Bağ Kurmak ve Yer Edinmek

Birçok anne, bebeğine dokunamadığı ya da onu kucağına alamadığı için bağ kuramayacağından korkar. Oysa bağlanma tek bir anla değil, zaman içinde kurulan bir ilişkiyle gelişir. Yenidoğan yoğun bakımında da bu ilişkiyi besleyen küçük yollar vardır.

• Sesinizi duyurmak. Bebeğinize kuvözün yanında alçak sesle konuşmak, ninni söylemek ya da masal okumak, onunla bir iletişim kurmanın yoludur.
• Ekip izin verdiğinde dokunmak. Elinizi bebeğinizin üzerine nazikçe koymak, küçük parmaklarının sizin parmağınızı kavramasını hissetmek çok değerli anlardır. Ten tene temas gibi uygulamaların ne zaman ve nasıl yapılabileceğini tedavi ekibine sormak gerekir.
• Bakıma katılmak. Bez değiştirmek, ağız bakımı yapmak, pozisyon vermek gibi küçük bakım işlerine ekip izin verdiğinde katılmak, annenin kendini ziyaretçi değil ebeveyn olarak hissetmesine yardımcı olur.
• Küçük bir günlük tutmak. Bebeğin ilk kez gözlerini açtığı gün, kilo aldığı gün, ilk kez kucağa alındığı an… Bunları not etmek, zor günlerde ilerlemeyi hatırlamaya yardımcı olur ve ileride bebeğinizle paylaşabileceğiniz bir hikâyeye dönüşür.

Beslenme ve "yetmeme" kaygısı

Yoğun bakımda yatan bebeği olan birçok anne için anne sütü, bebeğine verebildiği en somut katkı gibi hissedilir. Bu yüzden süt miktarı annenin gözünde kendi değerinin bir ölçüsüne dönüşebilir. Stres, uykusuzluk ve bebekten ayrı kalmak süt miktarını etkileyebilir; bu da annede "Bunu da beceremiyorum" düşüncesini güçlendirebilir. Oysa annenin bebeğine verdiği değer, şişedeki mililitrelerle ölçülmez. Beslenmeyle ilgili tüm sorular ve kararlar için yenidoğan ekibine ve emzirme danışmanına başvurmak, bu konuda kendinize karşı daha şefkatli olmak önemlidir.

Tıbbi bilgileri ve bebeğin durumuyla ilgili tüm soruları yenidoğan ekibine sormak önemlidir. Soruları bir kâğıda yazarak vizite gitmek, heyecan anında unutulanları azaltır. İnternette ya da çevrede duyulan başka bebeklerin hikâyeleri ise çoğu zaman sizin bebeğinizin durumuna uymaz ve kaygıyı artırabilir.

Boş Kucakla Eve Dönmek

Yenidoğan yoğun bakım sürecinin en zor anlarından biri, annenin taburcu olup bebeğinin hastanede kalmasıdır. Hazırlanmış beşik, katlanmış zıbınlar, bebek odası… Eve dönen annenin bunlarla karşılaşması yoğun bir boşluk duygusu yaratabilir.

Türkiye'de lohusalık dönemine özgü gelenekler de bu süreci zorlaştırabilir. Kırk gün boyunca evde kalma beklentisi, akrabaların "Bebek nasıl, ne zaman çıkıyor?" soruları, kapıya gelen ziyaretçiler, hatta iyi niyetli ama yaralayıcı yorumlar… Anne bir yandan bedensel olarak dinlenmesi gerektiğini bilirken bir yandan her gün hastaneye gitmek isteyebilir.

Hastane koridorları da kendine özgü bir dünyadır. Ünitenin önündeki bekleme salonunda başka annelerle tanışmak, aynı korkuları paylaşan biriyle göz göze gelmek bazen büyük bir teselli olur. Öte yandan başka bir bebeğin kötüleştiğini duymak ya da yan kuvözdeki bebeğin sizinkinden önce taburcu olması, karmaşık duygular uyandırabilir. Kıskanmak, korkmak ya da başka bir aileye üzülürken kendi bebeğiniz için endişelenmek, bu ortamda çok insani tepkilerdir. Uzun hastane yolları, otopark ve yemek masrafları, işten alınan izinler gibi pratik yükler de hayat pahalılığıyla birleşince aileyi ayrıca yorabilir; bu konularda yakınlardan somut yardım istemek ayıp değildir.

Ne söylenmeli, ne söylenmemeli?

Çevredeki yakınlar için birkaç kurgusal örnek:

Kaçınılması iyi olabilecek cümleler:

• "Bu kadar erken doğmasının bir sebebi vardır, çok mu yoruldun?"
• "Merak etme, şimdi teknoloji çok ilerledi, hiçbir şey olmaz."
• "Bari evde kal, hastaneye her gün gitmen şart mı?"
• "Bizim zamanımızda kuvöz yoktu, bebekler yine büyürdü."

Destek olabilecek cümleler:

• "Bu çok zor bir süreç. Nasıl hissediyorsun?"
• "Hastaneye gidip gelirken evde yemek ve temizliği ben hallederim."
• "Bebeğinle ilgili konuşmak istersen dinlerim, istemezsen başka şeylerden konuşuruz."
• "Seni hastaneye ben götürebilirim, hangi saat uygun?"

Anne, gelen soruları yanıtlamakta zorlanıyorsa, bilgilendirme işini aileden bir kişinin üstlenmesi yükü hafifletir.

Babanın, Kardeşlerin ve Geniş Ailenin Yaşadıkları

Yenidoğan yoğun bakım anne psikolojisi kadar babanın deneyimi de önemlidir; ama çoğu zaman görünmez kalır. Baba bir yandan eşini, bir yandan bebeğini düşünür; işe dönmek, evdeki diğer çocuklarla ilgilenmek, hastane işlemlerini yürütmek zorunda kalabilir. Toplumsal beklentiler nedeniyle güçlü görünmeye çalışan babalar duygularını bastırabilir. Bu da eşler arasında "Sen benim kadar üzülmüyorsun" gibi yanlış anlamalara yol açabilir. Oysa iki ebeveyn de farklı biçimlerde yas tutar ve kaygılanır. Gün sonunda birkaç dakika bile olsa birbirinize "Bugün nasıldın?" diye sormak, ilişkinizi bu zorlu dönemde korur.

Evdeki büyük çocuk

Evde bir ya da daha fazla çocuk varsa, onlar da annenin yokluğunu ve evdeki gerginliği hisseder. Yaşa göre farklı tepkiler görülebilir:

• Okul öncesi çocuklar bebeğin hastalığını kendi kıskançlık düşüncelerine bağlayabilir ve suçluluk duyabilir. "Bu kimsenin suçu değil, kardeşin biraz erken geldi ve doktorlar ona bakıyor" gibi kısa bir açıklama işe yarar.
• Okul çağındaki çocuklar daha fazla soru sorar ve ayrıntı ister. Sorularına dürüst ama korkutmayan yanıtlar vermek, hastane kurallarının izin verdiği ölçüde kardeşin fotoğraflarını göstermek, onu sürece dahil eder.
• Ergenler bazen kendilerini ev işleri ve küçük kardeş bakımında fazla sorumlu hissedebilir. Yardımlarına teşekkür etmek, ama onlardan bir yetişkin gibi davranmalarını beklememek önemlidir.

Büyükanne ve büyükbabalar ise hem kendi çocuklarına hem de torunlarına üzülür. Bu destek çok değerlidir; ancak tıbbi kararların ve bebeğin bakımıyla ilgili tercihlerin ebeveynlerde olduğunu nazikçe hatırlatmak gerekebilir.

Kuvözün başında geçirilen her dakika, dokunamadığınız anlarda bile, bebeğinizle kurduğunuz bağın bir parçasıdır.

Taburculuk Sonrası: Yenidoğan Yoğun Bakım Anne Psikolojisi Bitmiyor

Bebeğin eve gelmesi büyük bir sevinçtir; ama birçok anne, bu sevince beklenmedik bir kaygının eşlik ettiğini fark eder. Hastanede her an bir monitör ve hemşire varken, evde bebeğin nefesini dinleyen tek kişi annedir. Gece sık sık uyanıp bebeğin göğsünün inip kalkmasına bakmak, her öksürükte panik yaşamak, kalabalıktan ve ziyaretçilerden kaçınmak sık görülür.

Bazı anneler, yoğun bakım sürecini atlattıktan haftalar ya da aylar sonra o günleri yeniden yaşar gibi olabilir. Alarm seslerini duyar gibi olmak, hastane kokusuyla birden tedirgin olmak, o günlerle ilgili kâbuslar görmek travmatik bir deneyimin izleri olabilir. Doğum sürecinin travmatik yönleri için travmatik doğum yazısına da göz atabilirsiniz.

Bu dönemde anne, bir yandan da kendi bedenine yeniden alışmaya çalışır. Hastane telaşı içinde ertelenmiş doğum sonrası kontrolleri, dikiş ağrıları, uykusuzluk ve hormonal değişiklikler çoğu zaman göz ardı edilir. Bebeğin sağlığı için gösterilen özenin bir kısmını kendinize ayırmanız, bencillik değil, bebeğinize uzun süre eşlik edebilmenin koşuludur. Doğum izninin bitip işe dönme zamanının yaklaşması da yoğun bakım deneyimi yaşamış anneler için ayrı bir kaygı kaynağı olabilir; bu kararları eşinizle ve gerekirse işvereninizle önceden konuşmak yükü hafifletir.

Taburculuk sonrası takip ve kontrollerle ilgili tıbbi sorular için bebeğinizi izleyen hekime başvurun. Duygusal yükünüz için ise destek almaktan çekinmeyin.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Bu süreçte üzüntü, kaygı, ağlama nöbetleri ve uyku sorunları beklenen tepkilerdir. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir:

• İki haftadan uzun süren yoğun mutsuzluk, umutsuzluk ya da hiçbir şeyden keyif alamamak
• Bebeğe karşı bir uzaklık hissi ya da bağ kuramama korkusunun giderek artması
• Uyumak mümkün olduğunda bile uyuyamamak
• Hastane sürecine ait görüntülerin, seslerin ya da kâbusların sık sık zihne gelmesi
• Kendine bakamama, yemek yiyememe, günlük işleri yürütememe

Doğum sonrası dönemde görülebilecek depresif belirtiler için doğum sonrası depresyon yazısında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz. Eğer kendinize ya da bebeğinize zarar verme düşünceleri, ölmek ya da ortadan kaybolmak istediğinize dair düşünceler yaşıyorsanız bunu yalnız taşımayın; acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Belirtiler belirginse psikiyatri hekimi değerlendirmesi de önemli olabilir.

Terapide Yenidoğan Yoğun Bakım Süreci Nasıl Ele Alınır?

Psikolojik destek, bebeğinizin tıbbi tedavisine dair kararlara karışmaz; ama bu süreci duygusal olarak taşımanıza yardımcı olabilir. Bazı hastanelerde yenidoğan yoğun bakım ünitelerinde ebeveynlere yönelik psikososyal destek imkânı bulunur; ekibe sormak iyi bir başlangıç olabilir.

Bireysel terapi sürecinde suçluluk, yas, kaygı ve bağlanmayla ilgili korkular ele alınabilir. Bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde "Bebeğime iyi bir anne olamayacağım" gibi düşünceleri fark etmek, taburculuk sonrası bebeği sürekli kontrol etme davranışlarıyla çalışmak, kaygıyı yönetecek günlük yöntemler geliştirmek sık çalışılan konulardır. Hastane anılarının yoğun biçimde geri geldiği durumlarda travma odaklı yaklaşımlar da değerlendirilebilir. Eşlerin birbirini anlamakta zorlandığı durumlarda ortak görüşmeler de yararlı olabilir. Bebeğini bırakıp evden çıkmakta zorlanan anneler için görüşmeler online olarak da yapılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bebeğimi uzun süre kucağıma alamadım, aramızda bağ kurulmayacak mı?

Bağlanma tek bir anda değil, zaman içinde ve tekrar eden ilgiyle gelişir. Yoğun bakımda konuşmak, dokunmak ve bakıma katılmak da bu bağın parçasıdır. Eve döndükten sonraki günlerde de bağ kurmaya devam edeceksiniz.

Bebeğim taburcu oldu, neden hâlâ bu kadar kaygılıyım?

Uzun süre tetikte kaldıktan sonra kaygının hemen azalmaması çok anlaşılırdır. Beden ve zihin, tehlikenin geçtiğine yavaş yavaş inanır. Kaygı haftalar içinde azalmıyor ya da günlük hayatınızı belirgin biçimde zorlaştırıyorsa destek almak yararlı olabilir.

Babalar da bu süreçten psikolojik olarak etkilenir mi?

Evet, babalar da yoğun kaygı, çaresizlik ve yorgunluk yaşayabilir; yalnızca bunu daha az dile getirebilirler. Babanın da duygularını paylaşabileceği bir alan bulması, hem kendisi hem de aile için önemlidir.

Ziyaretçileri kırmadan nasıl geri çevirebilirim?

"İlginiz için çok teşekkür ederiz, şu an dinlenmeye ve bebeğimize odaklanmaya ihtiyacımız var, ileride görüşürüz" gibi kısa ve net bir cümle yeterlidir. Bu açıklamayı ailenizden bir kişinin yapması, sizi tekrar tekrar açıklama yapma yükünden kurtarır.

• #yenidoğan yoğun bakım
• #prematüre bebek
• #lohusalık
• #hasta psikolojisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler