Biblioterapi Nedir? Kitapla Destek Olmanın Yolları ve Sınırları

Biblioterapi nedir, kitap okumak ruh sağlığına nasıl destek olur? Araştırmaların söylediklerini, kitap seçerken dikkat edilecekleri ve sınırları okuyun.

Metroda yanınızda oturan birinin elindeki kitaba göz ucuyla baktığınız olmuştur. Bazen bir roman, bazen bir şiir kitabı, bazen de kapağında "kaygıyla baş etmek" gibi bir başlık taşıyan bir rehber. İnsanlar zor zamanlarda kitaplara yönelir; bir karakterde kendini bulur, bir cümlenin altını çizer, bir bölümü tekrar tekrar okur. Biblioterapi nedir sorusu da tam bu deneyimden doğar: Kitap okumak gerçekten iyi gelir mi, yoksa bu yalnızca hoş bir his midir? Bu yazıda biblioterapinin ne olduğunu, farklı türlerini, araştırmaların neyi desteklediğini ve neyi desteklemediğini, kendi kendinize nasıl uygulayabileceğinizi ve bir kitabın nerede yetersiz kalacağını ayrıntılı biçimde anlatıyoruz. Kısa yanıtımız şu: Kitaplar değerli birer yol arkadaşı olabilir; ama her kitap aynı işi görmez ve hiçbir kitap gerektiğinde alınacak profesyonel desteğin yerini tutmaz.

Biblioterapi Nedir? Kısa Bir Tanım

Biblioterapi, kitapların ve diğer yazılı metinlerin, kişinin duygusal, düşünsel ya da davranışsal bir zorlukla baş etmesine destek olmak amacıyla planlı biçimde kullanılmasıdır. Sözcük, Yunanca "kitap" ve "tedavi" anlamına gelen köklerden türetilmiştir; ancak bu ad, kitabın tek başına bir tedavi olduğu anlamına gelmez.

Buradaki anahtar sözcük "planlı"dır. Rastgele okunan her kitap biblioterapi sayılmaz. Biblioterapide kişinin ihtiyacına uygun bir metin seçilir, okuma bir amaçla yapılır ve okunanlar üzerine düşünülür, mümkünse konuşulur. Bu süreç bir ruh sağlığı uzmanının önerisi ve takibiyle yürüyebileceği gibi, kişinin kendi başına uyguladığı bir öz bakım biçimi de olabilir. İkisi arasındaki farkı akılda tutmak önemlidir: Uzman takibinde yürütülen bir okuma programı ile akşamları kendini iyi hissettirmek için roman okumak, aynı şey değildir. Bu ikincisi de değerlidir; ama ondan beklentimiz farklı olmalıdır. Biri belirli bir sorunla çalışmaya yönelik, hedefi ve takibi olan bir süreçtir; diğeri ise gündelik hayatta ruh hâlimizi besleyen, keyif ve dinlenme sağlayan bir alışkanlıktır. Her ikisinin de yeri vardır ve birbirini dışlamaz.

Biblioterapinin Türleri: Rehber Kitaplardan Romanlara

Biblioterapi genellikle iki ana başlık altında ele alınır.

1. Yapılandırılmış (bilgi temelli) biblioterapi

Bu türde kişi, belirli bir sorun alanına yönelik hazırlanmış kendi kendine yardım kitaplarıyla çalışır. Bu kitaplar çoğu zaman bilişsel davranışçı terapi ilkelerine dayanır: Bir sorunun nasıl işlediğini açıklar, düşünce kayıtları, davranış planları, adım adım alıştırmalar sunar. Okur bir bakıma "kitaptan bir program" yürütür. Örneğin kaygıyla ilgili bir rehber, kaçınma davranışlarının kaygıyı nasıl beslediğini anlatıp okuru küçük adımlarla korkulan durumlara yaklaşmaya davet edebilir.

2. Yaratıcı (edebi) biblioterapi

Bu türde roman, öykü, şiir ya da anı gibi edebi metinler kullanılır. Amaç bilgi vermekten çok, okurun bir karakterle özdeşleşmesi, kendi deneyimine dışarıdan bakabilmesi ve duygularını adlandırabilmesidir. Yas tutan bir kişi, kayıp yaşamış bir karakterin iç dünyasında kendi duygularını tanıyabilir. Göç etmiş biri, gurbeti anlatan bir öyküde yalnız olmadığını hissedebilir.

Çocuklarla yapılan çalışmalarda da resimli kitaplar sık kullanılır. Kardeş doğumu, taşınma, okula başlama ya da bir yakının kaybı gibi konuları işleyen bir kitap, çocuğun kendi yaşadıklarını konuşmasına kapı açabilir. Çocuğa okuma sevgisini zorlamadan nasıl kazandırabileceğinizi çocuğa kitap okumayı sevdirmek yazımızda anlattık.

Kitap Okumak Nasıl Destek Olabilir?

Bir kitabın okura iyi gelebilmesinin birkaç yolu vardır:

• Bilgi ve anlam: Yaşadığınız zorluğun bir adı olduğunu, başkalarının da benzer şeyler yaşadığını öğrenmek rahatlatıcı olabilir. "Demek ki ben tuhaf değilim" duygusu, değişimin ilk adımlarından biridir.
• Özdeşleşme ve mesafe: Bir karakterin yaşadıklarını izlemek, kendi hayatınıza biraz uzaktan bakmanızı sağlar. Kendi sorunlarımızı başkasının hikâyesinde görmek, onları daha net görmemize yardım edebilir.
• Duygulara söz bulmak: Bir yazarın sizin hissettiğinizi sizden daha iyi anlattığı cümleler, duygularınızı adlandırmanıza katkıda bulunabilir.
• Yapı ve alıştırma: Rehber kitaplar, okura somut bir plan ve günlük uygulanabilir adımlar sunar.
• Yalnızlıkta eşlik: Gece uyuyamadığınızda ya da kimseyle konuşamadığınızı hissettiğinizde, bir kitap sessiz bir yoldaş olabilir.

Türkiye'de birçok kişi için kitap, ruhsal sıkıntıyı kimseye söylemeden ele almanın da bir yoludur. "Psikoloğa gidersem ne derler" kaygısı taşıyan biri, bir kitapçının kişisel gelişim rafında dakikalarca dolaşabilir. Bu, yardım arama isteğinin değerli bir işaretidir. Kitap, bu isteğin ilk durağı olabilir; ama son durağı olmak zorunda değildir. Okuduklarınız size iyi geldiyse bu güzel bir başlangıçtır; okudukça yaşadığınız zorluğun büyüklüğünü daha net görüyorsanız, bu da bir sonraki adımı düşünmek için önemli bir bilgidir.

İyi bir kitap, okura hem bir ayna hem de bir pencere sunar: Kendini görmesine ve dışarıya bakabilmesine yardım eder.

Araştırmalar Ne Söylüyor? Biblioterapinin Kanıt Düzeyi

Biblioterapi üzerine yapılan araştırmaların büyük kısmı, depresyon için yazılmış bilişsel davranışçı terapi temelli kendi kendine yardım kitaplarına odaklanır. Bu alandaki meta analizler (Cuijpers 1997; Gregory ve arkadaşları 2004), bu tür kitaplarla çalışan kişilerde, bekleme listesindeki kişilere göre depresif belirtilerde orta ile büyük arasında değişen bir iyileşme bildirmiştir.

Ancak bu bulguları doğru okumak gerekir:

• Etkiler esas olarak yapılandırılmış, bilişsel davranışçı terapi temelli rehber kitaplar için geçerlidir. "Her kitap iyi gelir" ya da "roman okumak depresyonu geçirir" sonucu bu araştırmalardan çıkarılamaz.
• Karşılaştırma çoğunlukla bekleme listesiyle yapılmıştır; yani hiçbir şey yapmamaya göre bir yarar söz konusudur. Bu, kitabın yüz yüze terapiyle eşdeğer olduğu anlamına gelmez.
• Çalışmalara katılanlar genellikle hafif ile orta düzeyde belirtileri olan, okumaya istekli kişilerdir. Ağır depresyonu olan, yoğunlaşmakta güçlük çeken ya da intihar düşünceleri yaşayan kişiler için bu sonuçlar genellenemez.
• Kaynaklar arasında çalışma sayıları ve kapsamlar tutarlı değildir; bu da bulguların dikkatle yorumlanmasını gerektirir.

Edebi biblioterapi ise daha az araştırılmıştır. Roman ya da şiir okumanın duygusal ifadeye, empatiye ya da yalnızlık duygusuna katkısına dair umut verici gözlemler olsa da güçlü ve tutarlı bir kanıt tabanı henüz yoktur. Yaratıcı yazmanın etkisi ise ayrı bir araştırma alanıdır; bu konuyu yazı terapisi yazımızda ele alıyoruz.

Biblioterapi Nedir, Ne Değildir? Sınırları ve Riskleri

Biblioterapi nedir sorusunun yanıtı kadar, ne olmadığını bilmek de önemlidir.

Biblioterapi bir terapi yerine geçmez. Kitap sizi dinleyemez, sizin özel durumunuza göre kendini ayarlayamaz, zorlandığınız yerde durup sizinle birlikte düşünemez. Yaşadığınız güçlük derinleştiğinde bir uzmanla görüşmek gerekebilir.

Her kendi kendine yardım kitabı aynı değildir. Raflarda bilimsel temeli olan rehberlerin yanında, "sadece olumlu düşün, her şey yoluna girer" mesajı veren, kanıtsız iddialar içeren ya da okuru suçlayan kitaplar da bulunur. Böyle bir kitap, zaten zor bir dönemden geçen birine "demek ki yeterince istemiyorum" duygusu yaşatabilir.

Yanlış zamanda yanlış kitap yük olabilir. Yakın zamanda ağır bir kayıp yaşamış birine, ölümü çok sert biçimde işleyen bir roman iyi gelmeyebilir. Travmatik bir deneyim yaşamış bir kişi için o deneyime benzer sahneler içeren bir kitap, rahatsız edici anıları tetikleyebilir.

Okumak bazen kaçınmaya dönüşebilir. Bir sorun hakkında sürekli okuyup hiçbir adım atmamak, "bilgi toplama" adı altında harekete geçmeyi ertelemenin bir yolu olabilir. Kaygı yaşayan bazı kişiler, kendi belirtileri hakkında saatlerce okuyarak kaygılarını azaltmak yerine artırabilir.

Tanı koymak için kullanılmamalıdır. Bir kitapta okuduğunuz belirtileri kendinizde görmeniz, sizde o rahatsızlığın olduğu anlamına gelmez. Tanı, ancak bir uzman değerlendirmesiyle konabilir.

Kendi Kendinize Biblioterapiyi Nasıl Uygulayabilirsiniz?

Biblioterapiyi bir öz bakım aracı olarak denemek istiyorsanız aşağıdaki öneriler yol gösterici olabilir:

1. Amacınızı belirleyin. "Daha iyi uyumak istiyorum", "Kaygımı anlamak istiyorum", "Kaybımı düşünmeye alan açmak istiyorum" gibi bir niyet, doğru kitabı seçmenize yardım eder.
2. Kaynağı sorgulayın. Rehber bir kitap seçerken yazarın ruh sağlığı alanındaki eğitimine, kitabın bilimsel kaynaklara dayanıp dayanmadığına ve abartılı vaatler içerip içermediğine bakın. "Yedi günde kaygıdan kurtulun" gibi başlıklara temkinle yaklaşın.
3. Yavaş okuyun. Bir rehberi bir hafta sonunda bitirmek yerine, bir bölümü okuyup önerilen alıştırmayı birkaç gün uygulamak daha yararlı olabilir.
4. Not alın. Altını çizdiğiniz cümleleri, size dokunan sahneleri ve aklınıza gelen soruları bir deftere yazın. Okuma, yazıyla birleştiğinde daha derin bir düşünme alanı açar.
5. Kendinizi gözlemleyin. Okuduktan sonra nasıl hissediyorsunuz? Rahatlıyor musunuz, yoksa daha mı huzursuz oluyorsunuz? Bir kitap size sürekli ağır geliyorsa ara vermekten çekinmeyin.
6. Paylaşın. Bir okuma grubuna katılmak ya da güvendiğiniz biriyle okuduklarınızı konuşmak, okuma deneyimini yalnız bir faaliyetten bir bağ kurma fırsatına dönüştürebilir. Birçok şehirde belediye ve halk kütüphaneleri ücretsiz okuma grupları düzenler.

Diyelim ki üniversiteyi yeni bitirmiş, KPSS'ye hazırlanan ve aylardır evden pek çıkmayan bir genç, kaygısını anlamak için bir rehber kitap alıyor. Her akşam bir bölüm okuyor ama alıştırmaları hiç yapmıyor; "zaten biliyorum" diyor. Birkaç hafta sonra kitabı bitiriyor ve hiçbir şeyin değişmediğini fark ediyor. Burada kitabın kendisi değil, okumanın nasıl yapıldığı belirleyicidir. Aynı genç, bir bölümdeki tek bir alıştırmayı gerçekten uygulamaya başladığında, kitabın ona ilk kez bir şey kattığını görebilir. Ya da kitabın kendi başına yetmediğini, bir uzmanla konuşmanın daha uygun olacağını fark edebilir; bu da değerli bir farkındalıktır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Kitaplar pek çok kişi için iyi bir başlangıç noktasıdır. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeniz önerilir:

• Okuduğunuz kitaplara ve uyguladığınız alıştırmalara rağmen belirtileriniz birkaç hafta içinde hafiflemiyorsa
• Çökkünlük, kaygı ya da huzursuzluk iş, okul ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa
• Okumaya, hatta tek bir sayfaya odaklanamayacak kadar yorgun ya da dağınık hissediyorsanız
• Travmatik bir deneyimle ilgili anılar sıklıkla aklınıza geliyor ve günlük hayatınızı zorlaştırıyorsa
• Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız

Son madde söz konusuysa beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Terapide Okuma ve Yazma Nasıl Kullanılır?

Psikoterapide okuma, çoğu zaman seanslar arasında yapılan çalışmanın bir parçası olarak yer alır. Örneğin bilişsel davranışçı terapi sürecinde danışana kaygı, depresyon ya da uyku gibi konularda kısa bilgilendirici metinler önerilebilir. Okunan metin bir sonraki seansta birlikte konuşulur: Hangi bölüm tanıdık geldi, hangi kısım anlamsız ya da zor geldi, hangi alıştırma denendi?

Bu kullanımda kitap, terapinin yerine değil, terapiyi destekleyen bir araç olarak işlev görür. Seansta konuşulanları pekiştirmeye, kişinin kendi sürecini daha iyi anlamasına ve öğrendiklerini günlük hayata taşımasına yardım eder. Edebi metinler de zaman zaman bir duyguyu ifade etmenin ya da bir deneyimi anlamlandırmanın aracı olabilir; danışan kendisine dokunan bir şiiri ya da paragrafı seansa getirdiğinde, bu metin konuşmanın başlangıç noktası olabilir.

Bireysel terapi sürecinde kitap önerisi her zaman kişinin ihtiyacına, okuma alışkanlığına ve o dönemdeki enerjisine göre yapılır. Okumayı sevmeyen biri için kitap önermek yerine kısa bir yazı, bir podcast bölümü ya da yalnızca bir alıştırma sayfası daha uygun olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Biblioterapi kimler için uygundur?

Okumaktan hoşlanan, hafif ya da orta düzeyde zorluklar yaşayan ve kendi başına çalışmaya istekli kişiler için destekleyici olabilir. Çocuklarla resimli kitaplar üzerinden de uygulanabilir. Ağır belirtiler söz konusu olduğunda tek başına yeterli değildir.

Roman okumak da biblioterapi sayılır mı?

Roman okumak keyifli ve değerli bir etkinliktir, ama her roman okuma biblioterapi değildir. Edebi biblioterapide metin bir amaçla seçilir ve okunanlar üzerine düşünülür ya da konuşulur.

Kendi kendine yardım kitapları terapinin yerini tutar mı?

Tutmaz. Araştırmalar bilimsel temelli rehber kitapların hafif ve orta düzey belirtilerde yararlı olabileceğini gösterse de bir kitap kişiye özel değerlendirme ve eşlik sunamaz. Kitap, terapiyi destekleyen ya da ona hazırlayan bir araç olarak düşünülebilir.

Hangi kitabı okumam gerektiğini nasıl bilebilirim?

Önce ihtiyacınızı belirleyin, ardından yazarın uzmanlığına, kitabın bilimsel dayanağına ve vaatlerinin gerçekçiliğine bakın. Bir terapi sürecindeyseniz, terapistinize hangi kitabın size uygun olabileceğini sormak da iyi bir yoldur.

• #biblioterapi
• #kitap okumak
• #kendi kendine yardım
• #okuma ve ruh sağlığı

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler