Sanat Terapisi ile Psikoterapi Farkı: Konuşmak mı, Üretmek mi?

Sanat terapisi ile psikoterapi farkı nedir? Sözel terapiyle yaratıcı yöntemleri araç, odak, kanıt ve yasal çerçeve açısından karşılaştırıyoruz.

"Konuşarak mı ilerlemeliyim, yoksa resim yaparak mı?" Terapiye başlamayı düşünen ve sosyal medyada renkli boya kalemleriyle dolu atölye fotoğrafları gören pek çok kişi bu soruyu sorar. Kimisi "Ben anlatmakta zorlanırım, bana çizmek daha uygun olur" diye düşünür; kimisi de "Resim yapmak bana çocukça gelir" diyerek bu yaklaşıma mesafeli durur. Bu yazıda sanat terapisi ile psikoterapi farkı üzerine sık sorulan soruları ele alıyoruz: İkisi gerçekten ayrı şeyler mi, araştırmalar ne söylüyor, Türkiye'de yasal çerçeve nasıl ve en önemlisi, konuşmak ile üretmek birbirinin alternatifi mi, yoksa aynı yolun iki aracı mı?

Sanat Terapisi ile Psikoterapi Farkı Nedir? Kısa Cevap

İlk bakışta ikisi karşıt yaklaşımlar gibi görünür: Bir yanda koltukta oturup konuşulan bir oda, diğer yanda boyalar ve kil. Oysa sanat terapisi, alanın kurucularına göre zaten bir psikoterapi biçimidir. Yani asıl soru "terapi mi, sanat mı?" değil, "terapide ağırlıklı araç sözcükler mi, yoksa yaratıcı malzemeler mi?" sorusudur.

Kısaca özetlersek:

• Sözel psikoterapide temel araç konuşmadır. Duygular, düşünceler, ilişkiler ve yaşantılar sözcüklerle anlatılır, birlikte incelenir ve yeni bakış açıları geliştirilir.
• Sanat temelli terapide temel araç yaratıcı malzemedir: resim, boya, kil, kolaj. Kişi önce üretir, sonra ürün üzerine konuşulur. Bazen konuşma çok azdır ve yaratma sürecinin kendisi ön plandadır.

Her iki durumda da çalışmanın özü aynıdır: güvenli bir ilişki, açık bir amaç, etik bir çerçeve ve kişinin kendini daha iyi anlaması. Fark, bu yolda hangi aracın daha çok kullanıldığındadır. Bu nedenle iki yaklaşımı "ciddi olan" ve "eğlenceli olan" diye ayırmak yanıltıcıdır.

Sözel Psikoterapi Nasıl İşler?

Psikoterapi, ruhsal sıkıntıların bilimsel temelli yöntemlerle, eğitimli bir ruh sağlığı uzmanıyla kurulan terapötik ilişki içinde ele alındığı süreçtir. Farklı psikoterapi okulları vardır; bilişsel davranışçı terapi, şema terapi, psikodinamik terapi ve kabul ve kararlılık terapisi bunlardan bazılarıdır.

Sözel terapilerin ortak noktası, deneyimin dile getirilmesidir. Örneğin bilişsel davranışçı terapide kişi, bir olay karşısında aklından geçen düşünceleri fark etmeyi, bu düşüncelerin duyguları ve davranışları nasıl etkilediğini görmeyi ve daha işlevsel alternatifler geliştirmeyi öğrenir. Seanslar arasında yapılan çalışmalar, kişinin öğrendiklerini günlük hayatına taşımasına yardım eder. Bu yaklaşımı merak ediyorsanız bilişsel davranışçı terapi nedir yazımıza göz atabilirsiniz.

Sözel terapilerin güçlü yanı, pek çok sorun alanında geniş araştırma desteğine sahip olmalarıdır. Zorlandıkları nokta ise bazı kişilerin, özellikle çocukların ya da duygularını adlandırmakta güçlük çekenlerin, yaşadıklarını sözcüklere dökmekte zorlanmasıdır. Bazı kişiler de olayları çok akıcı biçimde anlatır ama anlatırken duygularıyla temas etmez; sanki başkasının hikâyesini aktarır gibi konuşur. Böyle durumlarda sözcükler, duyguya yaklaşmanın değil ondan uzak durmanın bir yolu hâline gelebilir. Yaratıcı araçların sözel çalışmaya eklenmesi, tam da bu noktalarda yeni bir kapı aralayabilir.

Sanat Temelli Terapi Nasıl İşler?

Sanat terapisinin bir meslek olarak şekillenmesi 20. yüzyılın ortasına denk gelir. Birleşik Krallık'ta ressam Adrian Hill, tüberküloz sanatoryumunda resim yapmanın hastalara iyi geldiğini gözlemleyerek "sanat terapisi" terimini ilk kullanan kişi olarak anılır.

ABD'de iki öncü isim, alanın iki farklı vurgusunu temsil eder:

• Margaret Naumburg, sanat terapisini dinamik psikoterapinin bir biçimi olarak kurguladı. Kişiden kendiliğinden çizim yapması istenir, ardından çizim üzerine serbest çağrışımla konuşulurdu. Burada resim, sözcüklere ulaşmanın bir köprüsüdür.
• Edith Kramer ise eserin yorumundan çok yaratma sürecinin kendisini öne çıkardı. Ona göre bir şey üretmek, duyguyu biçimlendirmek ve düzenlemek başlı başına değerliydi.

Bu iki bakış, sanat terapisi ile psikoterapi farkı tartışmasının da özünü oluşturur. Naumburg'un yaklaşımında sanat, konuşmaya hizmet eder; Kramer'in yaklaşımında ise yaratmanın kendisi iyileştirici süreçtir. Bugün pek çok uygulayıcı bu iki ucu bir arada kullanır. Sanat terapisinin genel işleyişini sanat terapisi nedir yazımızda daha ayrıntılı anlattık.

Sözcükler bazen kapıyı açar, bazen de bir resim, sözcüklerin bulunacağı odayı aydınlatır.

Sanat Terapisi ile Psikoterapi Farkı: Beş Başlıkta Karşılaştırma

Farkı daha somut görmek için iki yaklaşımı beş başlıkta karşılaştırabiliriz.

1. Kullanılan araç

Sözel terapide araç konuşmadır; sanat temelli terapide resim, kil, kolaj gibi malzemeler. Sanat temelli çalışmada da konuşma vardır ama çoğu zaman üretimden sonra gelir ve ürün üzerinden ilerler.

2. Odak noktası

Sözel terapi çoğu zaman düşünceler, inançlar, ilişki örüntüleri ve davranışlar üzerine yapılandırılmış bir çalışma yürütür. Sanat temelli çalışmada odak, duygunun sözsüz ifadesi, beden ve duyularla temas ve yaratılan ürünle kurulan ilişkidir. Burada önemli bir etik ilke vardır: Yorumu kişi yapar. Uygulayıcı "bu resim şunu gösteriyor" diye dayatmaz; anlam birlikte keşfedilir.

3. Araştırma desteği

Bilişsel davranışçı terapi gibi yaygın sözel yaklaşımlar, pek çok sorun alanında geniş araştırma desteğine sahiptir. Sanat terapisinde ise kanıtlar daha sınırlıdır. 2015'te yayımlanan bir sistematik derleme, psikoz dışı ruh sağlığı sorunları olan yetişkinlerde 15 randomize kontrollü çalışmanın 10'unda belirtilerde anlamlı olumlu değişim bulmuş, ancak çalışmaların kalitesinin genel olarak düşük olduğunu belirtmiştir. 2018 tarihli bir başka derleme de sonuçları umut verici ama yöntem açısından sınırlı bulmuştur. Bu nedenle sanat temelli yaklaşımlar çoğu zaman diğer yöntemlerle birlikte, destekleyici bir yerde düşünülür.

4. Kimin için daha kolay bir başlangıç olabilir?

Konuşarak düşünmeyi seven, duygularını adlandırmakta zorlanmayan kişiler sözel terapide kendilerini rahat hissedebilir. Duygularını sözcüklere dökmekte zorlanan, yüz yüze konuşmaya direnç gösteren ya da bir şeyleri elleriyle yaparken daha rahat açılan kişiler için yaratıcı malzemeler bir giriş kapısı olabilir.

5. Eğitim ve yasal çerçeve

Türkiye'de "sanat terapisi" adıyla ayrı bir lisansüstü programın yaygın olmadığı, alanın akademik olarak yeni gelişmekte olduğu görülür; pek çok sertifika ve atölye programı özel kurumlarca verilir. "Sanat terapisti" için yasal olarak tanımlanmış ayrı bir meslek unvanı bulunmuyor gibi görünmektedir; bu konuda güncel mevzuatı izlemek gerekir. Psikoloji alanında ise "klinik psikolog" tanımı 2011'de yapılan bir değişiklikle 1219 sayılı Kanun'a girmiştir; Türk Psikologlar Derneği ise kapsamlı bir meslek yasası çıkarılmasını talep etmektedir.

Birlikte Kullanım: Konuşmak ve Üretmek Bir Arada

Gerçek hayatta bu iki yaklaşım çoğu zaman birbirinden keskin çizgilerle ayrılmaz. Sözel terapilerde de yaratıcı araçlardan yararlanılabilir; sanat temelli çalışmalarda da konuşma vazgeçilmezdir.

Birkaç örnek:

• Bilişsel davranışçı terapide kişiden bir duygunun yoğunluğunu renklerle göstermesi, kaygı verici bir durumu çizgi roman kareleri gibi çizmesi ya da imgeleme çalışmalarıyla zihnindeki sahneyi canlandırması istenebilir.
• Çocuklarla çalışırken oyun, resim ve kil doğal iletişim araçlarıdır. Çocuk merkezli oyun terapisinde çocuk, iç dünyasını oyuncaklar ve malzemeler aracılığıyla kendi dilinde anlatır. Bu yaklaşımı oyun terapisi nedir yazımızda anlattık.
• Yas ya da travma çalışmalarında kişinin sözcüklere dökemediği bir anıyı önce bir şekil ya da renkle ifade etmesi, daha sonra bu ifade üzerinden konuşmaya geçmesine yardım edebilir.

Diyelim ki üniversite sınavına hazırlanan bir genç, ailesinin beklentileri yüzünden yoğun bir baskı altında. Seanslarda "Bilmiyorum, öyle işte" demekten öteye geçemiyor. Ondan bu baskıyı bir resimle göstermesi istendiğinde, kâğıdın ortasına küçük bir figür, etrafına da üst üste yığılmış kitaplar ve konuşma balonları çiziyor. Resme bakarken ilk kez "Herkes bir şey söylüyor ama kimse bana sormuyor" diyor. Bu cümle, sözel çalışmanın asıl başlangıç noktası oluyor. Burada resim terapinin yerini almadı; konuşmanın önünü açtı.

Bu örnek, sanat terapisi ile psikoterapi farkı sorusuna verilebilecek en pratik cevabı da özetler: Çoğu zaman mesele "hangisi" değil, "hangi anda hangi araç" sorusudur.

Sanat Terapisi ile Psikoterapi Farkı Hakkında Yaygın Yanlış İnanışlar

Bu konuda sık duyulan bazı kalıp düşünceler, insanların kendilerine uygun olabilecek bir yaklaşımdan uzak durmasına ya da ondan gerçekçi olmayan beklentiler geliştirmesine yol açabilir.

"Sanat terapisi yalnızca çocuklar içindir." Yaratıcı malzemeler çocuklarla çalışırken doğal bir araçtır, ama yetişkinlerle, ergenlerle ve yaşlılarla yapılan çalışmalarda da kullanılır. Yetişkinlerin pek çoğu, okul yıllarından beri eline boya almamış olmanın verdiği bir çekingenlik yaşar; bu çekingenlik çoğu zaman ilk birkaç denemede azalır.

"Resmime bakan uzman kişiliğimi çözer." Sanat temelli çalışmada resim bir test ya da röntgen değildir. Tek bir çizimden kişilik, tanı ya da geçmiş yaşantılar hakkında kesin sonuç çıkarılamaz. Anlam, ürünü yapan kişiyle birlikte konuşularak keşfedilir.

"Konuşarak yapılan terapi daha ciddi, resimle yapılan daha hafiftir." Yaratıcı yöntemler hafif ya da yüzeysel değildir; tam tersine bazen beklenmedik ölçüde güçlü duyguları açabilir. Bu nedenle güvenli bir çerçeve, yavaş ilerleme ve özenli bir kapanış gerektirir.

"Evde boyama yapmak da aynı işi görür." Kendi başınıza boyama yapmak, günlük tutmak ya da bir atölyeye katılmak değerli öz bakım uğraşlarıdır ve ruh hâlinizi destekleyebilir. Ancak terapötik bir ilişki, açık bir amaç ve etik bir çerçeve olmadan yapılan bu etkinlikler terapi değildir.

Bu inanışları bir kenara koymak, iki yaklaşımı birbirine rakip olarak değil, birbirini tamamlayabilen araçlar olarak görmeyi kolaylaştırır.

Hangi Yaklaşım Kime Daha Uygun Olabilir?

Kesin bir kural yoktur ve bu kararı yalnızca bir yazıyı okuyarak vermek doğru olmaz. Yine de şu genel gözlemler yol gösterici olabilir:

• Belirli bir sorun alanı varsa, örneğin panik atak, obsesif düşünceler ya da depresyon gibi, araştırmalarla en güçlü biçimde desteklenen yaklaşımlar genellikle temel alınır. Yaratıcı yöntemler bu sürece destek olarak eklenebilir.
• Küçük çocuklarla çalışırken oyun ve sanat malzemeleri, çocuğun gelişim düzeyine uygun doğal iletişim araçlarıdır.
• Duygularını adlandırmakta zorlanan yetişkinler için yaratıcı araçlar, sözel çalışmanın önünü açan bir köprü olabilir.
• "Resim bana göre değil" diyen biri için sözel çalışma daha rahat bir başlangıç olabilir. Yaratıcı araçlar hiçbir zaman zorunlu değildir.

İlk görüşmelerde uzmanla birlikte kişinin ihtiyaçları, beklentileri ve rahat hissettiği ifade biçimleri konuşulur ve buna göre bir yol haritası çizilir. Kendi başınıza boyama yapmak, günlük tutmak ya da müzik dinlemek değerli öz bakım uğraşlarıdır; ama bunlar terapi değildir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Hangi araç kullanılırsa kullanılsın, şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• Üzüntü, kaygı ya da öfke haftalardır sürüyor ve günlük hayatınızı etkiliyorsa
• Uyku, iştah ya da enerji düzeninizde belirgin değişiklikler varsa
• İlişkilerinizde aynı sorunlar tekrar tekrar yaşanıyorsa
• Bir kayıp ya da travmatik bir olayın ardından toparlanmakta zorlanıyorsanız
• Ne hissettiğinizi bilmiyor ama bir şeylerin yolunda gitmediğini hissediyorsanız

Bireysel terapi sürecinde bilişsel davranışçı terapi temel alınır ve gerektiğinde çizim, imgeleme gibi yaratıcı araçlardan da yararlanılabilir. Klinik Psikolog Eda Erkan Alapala bir sanat terapisti değildir; ancak özellikle çocuklarla çalışırken oyun ve resim gibi araçları, aldığı oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi eğitimleri çerçevesinde kullanır. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden 112'yi arayın.

Sıkça Sorulan Sorular

Sanat terapisi bir psikoterapi türü müdür?

Alanın kurucularına göre evet; sanat terapisi, yaratıcı malzemelerin terapötik bir ilişki içinde kullanıldığı bir psikoterapi biçimi olarak tanımlanır. Ancak atölyede yapılan resim ya da boyama etkinlikleri terapi sayılmaz.

Sözel terapi mi daha etkilidir, sanat terapisi mi?

Bilişsel davranışçı terapi gibi sözel yaklaşımlar, pek çok sorun alanında daha geniş araştırma desteğine sahiptir. Sanat temelli yaklaşımlarda bulgular umut verici ama daha sınırlıdır; bu yüzden genellikle destekleyici olarak düşünülür.

Terapide resim yapmak istemezsem ne olur?

Hiçbir sorun olmaz. Yaratıcı araçlar bir davettir, zorunluluk değildir. Kişinin rahat hissettiği ifade biçimine göre çalışılır.

İki yaklaşım aynı süreçte birlikte kullanılabilir mi?

Evet, çoğu zaman birlikte kullanılır. Örneğin sözel bir terapide zorlanılan bir anda çizim önerilebilir ya da çizim üzerinden başlayan bir çalışma konuşmayla derinleşebilir.

• #sanat terapisi
• #psikoterapi
• #yaratıcı yöntemler
• #sözel terapi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler