Grup Sanat Terapisi: Başkalarıyla Aynı Masada Üretmek

Grup sanat terapisi nedir, bireysel çalışmadan farkı ne? Bir oturumda neler olduğunu, gizlilik kurallarını ve kimler için uygun olabileceğini okuyun.

Büyük bir masanın etrafında birbirini ilk kez gören sekiz kişi düşünün. Ortada pastel boyalar, eski dergiler, makaslar ve kocaman bir kâğıt duruyor. Kimse ne yapacağını tam bilmiyor; biri kalemi eline alıp bırakıyor, biri pencereden dışarı bakıyor. Grup sanat terapisi çoğu zaman böyle tedirgin bir sessizlikle başlar ve zamanla, o masada yalnız olmadığını fark etmenin rahatlığına dönüşebilir. Bu yazıda grup hâlinde yürütülen sanat temelli çalışmaların ne olduğunu, bireysel çalışmadan nasıl ayrıldığını, bir oturumda neler yaşandığını ve katılmayı düşünen yetişkinlerin bilmesi gereken güvenlik ve gizlilik ilkelerini anlatıyoruz.

Grup Sanat Terapisi Nedir?

Grup sanat terapisi, resim, boyama, kil, kolaj gibi görsel sanat malzemelerinin, birden fazla katılımcıyla ve eğitimli bir yürütücü eşliğinde, psikolojik amaçlarla kullanıldığı bir çalışma biçimidir. Katılımcılar aynı ortamda, bazen tek başlarına bazen de birlikte üretir; ardından ortaya çıkanlara birlikte bakar ve deneyimlerini paylaşır.

Bu çalışmanın iki kökü vardır. Birincisi sanat terapisidir: Duyguları sözcüklerden önce imgeyle, renkle ve şekille ifade etme fikri. Bu temel mantığı sanat terapisi nedir yazımızda ayrıntılı olarak anlattık. İkincisi grup terapisidir: İnsanların benzer zorlukları yaşayan başkalarıyla bir araya geldiğinde yalnızlık duygusunun azalabileceği, başkalarını dinleyerek kendini daha iyi anlayabileceği fikri. Grup çalışmasının genel işleyişini ise grup terapisi yazımızda bulabilirsiniz.

Grup sanat terapisinde bu iki kök birleşir. Malzeme, konuşmayı kolaylaştıran bir aracı olur; grup ise üretilen şeyin tanığı ve aynası hâline gelir.

Grup Sanat Terapisi Bireysel Çalışmadan Nasıl Ayrılır?

Bireysel çalışmada dikkatin tamamı kişinin kendisine yönelir. Grupta ise birkaç farklı dinamik devreye girer:

• Ortaklık duygusu: Başka birinin resminde kendi duygunuzu görmek, "Bunu bir tek ben yaşamıyormuşum" dedirtebilir. Bu, özellikle utanç ve yalnızlık duygularının yoğun olduğu durumlarda güçlü bir deneyimdir.
• Gözlemleyerek öğrenme: Bir başkasının zor bir duyguyla nasıl temas ettiğini izlemek, kişiye kendi duygusuna yaklaşmak için cesaret verebilir.
• İlişkiyi masada yaşamak: Ortak bir kâğıda resim yaparken birinin alanınıza girmesi, sizin geri çekilmeniz ya da öne atılmanız, gündelik ilişkilerinizdeki örüntüleri küçük bir sahnede görmenizi sağlayabilir.
• Daha az doğrudan odak: Bazı kişiler için bire bir görüşmede bütün dikkatin üzerlerinde olması zorlayıcıdır. Grupta dikkat dağılır; kişi kendini hazır hissettiğinde konuşabilir.

Öte yandan grubun sınırları da vardır. Her katılımcıya ayrılan zaman daha kısadır; çok kişisel ve ağır konular grupta her zaman yeterince derinleşemeyebilir. Bu nedenle bazı kişiler için grup çalışması bireysel desteğe eşlik eden bir seçenek olarak daha uygun olabilir.

Bir Grup Oturumunda Neler Olur?

Her grubun yapısı farklıdır; ancak kabaca şöyle bir akış görülebilir:

1. Açılış: Katılımcılar kısa bir turla nasıl hissettiklerini paylaşır. Bazen bu bile sözcüklerle değil, seçilen bir renkle yapılır.
2. Davet: Yürütücü bir tema ya da çalışma önerir. Örneğin "Şu sıralar taşıdığınız bir yük", "Size güç veren bir yer" ya da tema olmadan serbest çalışma.
3. Üretim: Katılımcılar bireysel olarak ya da ortak bir yüzey üzerinde çalışır. Bu sırada konuşma azdır; masada genellikle kalem sesleri ve kâğıt hışırtısı duyulur.
4. Paylaşım: İsteyen, yaptığını gruba gösterir ve anlatır. Diğerleri yorum yapmak yerine ne gördüklerini ve neler hissettiklerini paylaşır.
5. Kapanış: Oturum, açığa çıkan duyguları toparlayan sakin bir kapanışla biter.

Diyelim ki çocukları üniversite için başka şehre giden, evde birden sessizlikle baş başa kalan kırk beş yaşında bir kadın, bir gruba katılıyor. İlk oturumlarda yalnızca küçük, köşeye sıkışmış çiçekler çiziyor ve paylaşım sırasında "Ben bir şey yapamadım zaten" diyor. Bir gün ortak bir kâğıda sırayla ekleme yapılan bir çalışmada, yanındaki katılımcı onun küçük çiçeğinin etrafına bir çit çiziyor. Kadın buna önce şaşırıyor, sonra gülüyor: "Ben de hep bir şeylerin arkasına saklanıyorum galiba." Bu cümle, sonraki haftalarda kendi alanını ve isteklerini konuşmanın başlangıcı oluyor.

Ortak resim çalışmaları neden bu kadar şey anlatır?

Grupların sık kullandığı çalışmalardan biri, herkesin aynı büyük kâğıda katkı verdiği ortak resimdir. İlk bakışta basit bir etkinlik gibi görünür; ama kâğıdın üzerinde kısa sürede küçük bir toplum oluşur. Kimisi hemen ortaya yerleşir, kimisi kenarda kalır. Kimisi başkasının çizgisini devam ettirir, kimisi kendi köşesini çevirir. Bazıları başkasının çizdiği bir şeyin üzerine boya sürüldüğünde öfkelenir, bazıları hiç ses çıkarmaz.

Bu tepkiler bir "test" değildir ve kimse bunlardan yola çıkarak etiketlenmez. Ancak paylaşım sırasında katılımcılar kendi deneyimlerini fark edebilir: "Hep kenarda kalmayı seçtim, işte de böyleyim" ya da "Alanıma girildiğinde bunu söyleyemedim." Bu fark edişler, kişinin kendi ilişki biçimlerini merak etmesine kapı açar. Ortak resim, sözlü bir tartışmada belki aylarca ortaya çıkmayacak bir örüntüyü birkaç dakikada görünür kılabilir.

Grupta yapılan resim yalnız yapanın değildir; ona bakan her göz, kişinin kendine de yeni bir yerden bakmasına aracılık edebilir.

Grup Sanat Terapisi Kimler İçin Uygun Olabilir?

Grup hâlinde yürütülen sanat temelli çalışmalar farklı amaçlarla ve farklı gruplarla yapılabilir. Örneğin:

• Benzer bir yaşam olayını paylaşan kişiler: yas, kronik hastalık, göç, emeklilik gibi geçiş dönemleri
• Yalnızlık ve sosyal kopukluk yaşayan yetişkinler
• Duygularını sözle ifade etmekte zorlanan, ama başkalarıyla birlikte olmaktan güç alabilecek kişiler
• Hastane, rehabilitasyon ya da toplum ruh sağlığı ortamlarında, olağan tedaviye eklenen destekleyici programlar

Şu durumlarda ise grup çalışmasından önce ya da yerine bireysel değerlendirme daha uygun olabilir:

• Yakın zamanda ağır bir travma yaşamış ve henüz bu konuyu başkalarının önünde açmaya hazır olmayan kişiler
• Yoğun kriz döneminde olan, intihar düşünceleri yaşayan kişiler
• Grup içinde sınırları korumakta çok zorlanan ya da başkalarının yaşantılarından çok fazla etkilenen kişiler

Bu ayrımın amacı kimseyi dışlamak değil, kişinin o dönemdeki ihtiyacına uygun bir çerçeve bulmaktır. Pek çok grup, katılımdan önce kısa bir ön görüşme yaparak bu uygunluğu birlikte değerlendirir.

İlk oturuma giderken ne bekleyebilirsiniz?

İlk oturumdan önce gergin hissetmek son derece doğaldır. "Herkes benden iyi çizecek", "Ne anlatacağımı bilmiyorum", "Ağlarsam ne olur?" gibi düşünceler sık görülür. Birkaç pratik bilgi bu kaygıyı hafifletebilir:

• Boya ve kil üst başa bulaşabilir; rahat, kirlenmesini dert etmeyeceğiniz kıyafetler giymek işinizi kolaylaştırır.
• İlk oturumlar genellikle tanışma ve grup kurallarının konuşulmasıyla başlar; hemen derin konulara girilmez.
• Hiçbir şey anlatmak zorunda değilsiniz. Yalnızca çalışıp dinlemek de bir başlangıçtır.
• Oturumdan sonra kendinizi yorgun ya da duygusal hissedebilirsiniz. O akşam için kendinize sakin bir zaman ayırmak iyi gelebilir.

Bir de şunu hatırlatmakta yarar var: Grup üyelerinin birbirinden farklı olması bir sorun değil, bir zenginliktir. Farklı yaşlardan, farklı mesleklerden ve farklı hayat deneyimlerinden insanların aynı masada üretmesi, kişinin kendi hikâyesine başka gözlerle bakmasını kolaylaştırabilir.

Grupta Güvenlik ve Etik: Gizlilik, Yorum ve Eserin Sahipliği

Grup sanat terapisinin güvenli bir deneyim olabilmesi, baştan konuşulan ve herkesin kabul ettiği bazı ilkelere bağlıdır.

Gizlilik: Grupta anlatılanlar ve yapılan çalışmalar grubun dışına taşınmaz. Bu kural, yürütücünün yanı sıra bütün katılımcılar için geçerlidir. Bir katılımcının hikâyesini başka bir ortamda anlatmak, isim verilmese bile güveni zedeler.

Yorum dayatılmaz: "Bu siyah bulut senin depresyonun" ya da "Bu ev aslında annen" gibi yorumlar, ne yürütücüden ne de diğer katılımcılardan beklenir. Bir resmin anlamını onu yapan kişi belirler. Grup üyeleri ancak kendi gözlemlerini ve hislerini paylaşır: "Bu mavi bana ferahlık hissettirdi" gibi.

Eser katılımcıya aittir: Yapılan çalışmalar katılımcıya aittir. Saklanması, fotoğraflanması ya da sosyal medyada veya bir sergide paylaşılması yalnızca kişinin açık izniyle olabilir. Ortak yapılan çalışmalarda bu izin, katkı veren herkesin onayını gerektirir.

Katılmamak da bir seçenektir: Kimse bir çalışmayı yapmaya ya da paylaşmaya zorlanmaz. "Bugün sadece izlemek istiyorum" demek gruba katılmanın meşru bir biçimidir.

Güçlü duygulara hazırlık: Yaratıcı çalışmalar beklenmedik derecede yoğun duygular açabilir. Bu nedenle oturumların güvenli bir açılış ve kapanışla çerçevelenmesi, gerektiğinde kişiyle oturum sonrası ayrıca görüşülmesi önemlidir.

Araştırmalar Grup Sanat Terapisi Hakkında Ne Söylüyor?

Sanat terapisi üzerine yapılan araştırmaların bir kısmı grup formatında yürütülmüştür. 2015'te yayımlanan bir sağlık teknolojisi değerlendirmesi, psikoz dışı ruh sağlığı sorunları yaşayan yetişkinlerle yapılmış 15 randomize kontrollü çalışmayı incelemiş; bunların 10'unda sanat terapisi alan grupta kontrol grubuna göre ruh sağlığı belirtilerinde anlamlı olumlu değişim bulunmuştur. Ancak aynı değerlendirme, çalışmaların kalitesinin genel olarak düşük olduğunu vurgular.

2018'de yayımlanan başka bir derleme, 2000–2017 yılları arasında yetişkinlerle yapılmış 27 nicel çalışmayı ele almış; kanser ve diğer tıbbi durumlar, travma, yaşlılık ve gündelik zorluklar gibi farklı alanlarda umut verici sonuçlar görülmekle birlikte yöntemsel sınırlılıkların önemli olduğunu belirtmiştir. Türkiye'de de grupla yürütülen sanat terapisi müdahaleleri, lisansüstü tezlerde çalışılmaya başlanan bir konudur.

Bu bulguları okurken şunları akılda tutmak gerekir: Çalışmaların çoğu küçüktür, katılımcılar neye katıldıklarını bildiği için körleme yapılamaz ve sonuçlar büyük ölçüde öz bildirime dayanır. Kısacası grup hâlinde yürütülen sanat temelli çalışmalar, destekleyici ve umut verici bir seçenektir; ancak psikoterapinin ya da gerektiğinde tıbbi tedavinin yerine geçmez.

Burada bir ayrımı da yapmak gerekir. Son yıllarda kafelerde, kültür merkezlerinde ya da şirket etkinliklerinde "sanat atölyesi" adıyla pek çok grup etkinliği düzenleniyor. Bu etkinlikler keyifli, sosyal ve rahatlatıcı olabilir; birlikte boyama yapmak, yeni insanlarla tanışmak ve gündelik koşturmacaya ara vermek değerlidir. Ancak bu tür buluşmalar bir öz bakım ve hobi etkinliğidir, terapötik bir süreç değildir. Terapötik çalışmada belirli bir çerçeve, gizlilik kuralları, eğitimli bir yürütücü ve katılımcıların ruhsal ihtiyaçlarını gözeten bir yapı bulunur. İki deneyim de değerli olabilir; önemli olan hangisine katıldığınızı bilmek ve beklentinizi buna göre ayarlamaktır.

Ne Zaman Bireysel Destek Daha Uygun Olur?

Bir grupta üretmek iyi gelebilir; ama bazı işaretler daha yakından ve bireysel bir destek ihtiyacını gösterebilir:

• Grup oturumlarından sonra günlerce süren yoğun bir sıkıntı, uykusuzluk ya da huzursuzluk yaşıyorsanız
• Grupta açılan bir konu, geçmişteki ağır bir yaşantıyı yeniden canlandırdıysa
• Çökkünlük, umutsuzluk ya da kaygı gündelik hayatınızı belirgin biçimde etkiliyorsa
• Grupta konuşmak istediğiniz ama başkalarının önünde açamadığınız konular birikiyorsa

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız, acil durumlarda 112'yi arayın.

Bireysel terapi, grup deneyiminde açılan konuların daha güvenli ve ayrıntılı biçimde ele alınabileceği bir alan sunar. Bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış yaklaşımlarda da duyguları tanımak ve ifade etmek için zaman zaman çizim ya da imgeleme gibi araçlardan yararlanılabilir. Gerektiğinde psikiyatri hekimi değerlendirmesi de bu sürecin bir parçası olabilir. Bazı kişiler için grup ve bireysel çalışma birbirini tamamlar; hangisinin ne zaman uygun olduğu kişinin ihtiyacına göre değişir.

Sıkça Sorulan Sorular

Grup sanat terapisine katılmak için resim yeteneği gerekir mi?

Hayır. Çalışmanın amacı estetik bir ürün ortaya koymak değil, duyguları ifade etmek ve paylaşmaktır. Çöp adam çizmek, kâğıdı yırtıp yapıştırmak ya da yalnızca renk lekeleri bırakmak da anlamlı bir katkıdır.

Gruptaki diğer kişilerin resmimi yorumlamasından çekiniyorum, ne olur?

İyi yürütülen bir grupta kimse sizin resminizi yorumlamaz; katılımcılar yalnızca kendi izlenimlerini paylaşır. Paylaşmak istemiyorsanız resminizi göstermeyebilirsiniz. Bu kaygınızı grubun başında dile getirmek de mümkündür.

Bir grup kaç kişiden oluşur, kaç oturum sürer?

Bu, grubun amacına ve yürütüldüğü ortama göre değişir. Bazı gruplar belirli bir oturum sayısıyla sınırlı ve kapalıdır, bazıları ise yeni katılımcılara açıktır. Katılmadan önce grubun yapısını ve kurallarını öğrenmek, beklentilerinizi netleştirmenize yardımcı olur.

Arkadaşımla birlikte aynı gruba katılabilir miyim?

Bu, grubun kurallarına bağlıdır. Tanıdık biriyle aynı grupta olmak bazı kişilere güven verirken, bazılarının açılmasını zorlaştırabilir. Bu konuyu katılmadan önce yürütücüyle konuşmak yararlı olur.

• #grup sanat terapisi
• #sanat terapisi
• #grup çalışması
• #yaratıcı ifade

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler