Şiddete Tanık Olan Çocuk: Evdeki Şiddetin Görünmeyen İzleri

Şiddete tanık olan çocuk neler yaşar? Ev içi şiddetin çocuk üzerindeki görünmeyen etkileri, yaşa göre belirtiler, güvenlik adımları ve destek yolları bu yazıda.

Gece yarısı salondan bağırışlar yükseliyor, bir şey yere düşüp kırılıyor. Altı yaşındaki çocuk yorganın altında, kulaklarını kapatmış, nefesini tutuyor. Sabah olduğunda kimse bir şey olmamış gibi davranıyor. Annesinin kolundaki morluk için "Kapıya çarptım" deniyor. Çocuk okula gidiyor, ama aklı evde kalıyor. Pek çok yetişkin, çocuk doğrudan şiddet görmediği sürece ondan etkilenmediğini düşünür: "Uyuyordu", "Küçüktü, anlamaz", "Ona hiç el kaldırılmadı." Oysa araştırmalar ve klinik deneyimler, şiddete tanık olan çocuk ile doğrudan şiddet gören çocuk arasında etkiler bakımından sanıldığı kadar büyük bir fark olmadığını göstermektedir. Bu yazıda ev içi şiddete tanıklık etmenin çocuk üzerindeki etkilerini, yaşa göre görülebilecek belirtileri, çocuğun güvenliği için atılabilecek adımları ve iyileşme sürecinde nasıl destek olunabileceğini ele alıyoruz.

Önemli not: Siz ya da çocuğunuz şu anda tehlikedeyseniz acil yardım için 112'yi arayın. ALO 183 Sosyal Destek Hattı da aile içi şiddet konusunda bilgi ve yönlendirme sağlar.

Şiddete Tanık Olmak Ne Demektir?

Şiddete tanıklık, yalnızca fiziksel bir saldırıyı gözüyle görmekle sınırlı değildir. Çocuk şu yollarla da şiddete tanık olabilir:

• Yan odadan bağırışları, tehditleri, vurma ya da kırılma seslerini duymak
• Şiddet sonrası ebeveynin yaralarını, ağlamasını ya da korkusunu görmek
• Evdeki kırık eşyaları, darmadağın odaları fark etmek
• Polisin eve gelişine ya da bir ebeveynin evden kaçışına şahit olmak
• Sürekli gergin, tehlike sezilen bir atmosferde yaşamak
• Bir ebeveynin diğerini aşağılamasını, sözlü olarak tehdit etmesini ya da ekonomik olarak kontrol etmesini izlemek

Türkiye'de ev içi şiddet çoğu zaman "aile içinde kalsın" anlayışıyla örtülür. Şiddet gören ebeveyne geniş aileden "Çocukların için katlan", "Evlilikte olur böyle şeyler" gibi telkinler gelebilir. Oysa çocuklar için asıl zarar verici olan, ebeveynlerin ayrılması değil, şiddetin süregittiği bir evde büyümektir. Çocuğun iyiliği adına sessiz kalmak, çoğu zaman çocuğun bu yükü sessizce taşımaya devam etmesi anlamına gelir. Şiddet uygulayan kişinin de bu davranışı değiştirmek için profesyonel destek alması mümkündür; ancak bu süreç, çocuğun ve diğer ebeveynin güvenliği sağlandıktan sonra gündeme gelmelidir.

Fiziksel şiddet yaşanmasa bile süregelen sözlü, duygusal ya da ekonomik şiddet de çocuğun güvenlik duygusunu zedeler. Çocuğun ebeveynleri arasında ara sıra yaşanan ve onarılan sıradan tartışmalar ile korku, kontrol ve zarar içeren şiddet aynı şey değildir. Burada söz edilen, çocuğun dünyasını tehdit eden şiddettir.

Şiddete Tanık Olan Çocuk Neler Yaşar?

Çocuğun dünyasında ebeveynler güvenliğin kaynağıdır. Bu ebeveynlerden biri diğerine zarar verdiğinde, çocuk hem korunması gereken hem de korunamayan bir konumda kalır. Bu durum, derin ve çoğu zaman görünmeyen duygusal izler bırakabilir.

Şiddete tanık olan çocuk genellikle şu duyguları bir arada yaşar:

• Korku: Bir sonraki kavganın ne zaman olacağını bilmemek, çocuğu sürekli tetikte tutar. Kapının açılma sesi, babanın eve geliş saati ya da yükselen bir ses tonu bile korku yaratabilir.
• Çaresizlik: Sevdiği ebeveyni koruyamamak, çocukta derin bir güçsüzlük duygusu yaratır.
• Suçluluk: Çocuklar sıklıkla kavgaların kendi yüzünden çıktığını düşünür. "Eğer daha uslu olsaydım, kavga etmezlerdi" diye düşünebilirler.
• Sadakat çatışması: Çocuk, şiddet uygulayan ebeveyni de sevebilir. Bu sevgi ile korku ve öfke arasında sıkışıp kalır.
• Utanç ve gizlilik: "Evde olanları kimseye anlatma" mesajı, çocuğun yükünü tek başına taşımasına neden olur.
• Öfke: Çocuk, hem şiddet uygulayan ebeveyne hem de kendisini korumayan ebeveyne karşı öfke duyabilir.

Şiddet, yalnızca darbe alan bedende değil; o darbeyi duyan, gören ve sabah hiçbir şey olmamış gibi davranmak zorunda kalan çocuğun zihninde de iz bırakır.

Yaşa Göre Görülebilecek Belirtiler

Bebeklik ve erken çocukluk (0–3 yaş)

Bebekler olanları anlamasa da evdeki gerginliği bedenleriyle hissederler. Bu dönemde aşırı huzursuzluk, sık ağlama, uyku ve beslenme sorunları, yüksek seslerden aşırı irkilme ve gelişim basamaklarında gecikmeler görülebilir.

Okul öncesi dönem (3–6 yaş)

• Gerileme davranışları: altını ıslatma, parmak emme, bebeksi konuşma
• Ebeveynden ayrılmakta güçlük, sürekli yapışma
• Kâbuslar, karanlıktan ve yalnız kalmaktan korkma
• Oyunlarda şiddet sahnelerini tekrar tekrar canlandırma
• Saldırgan davranışlar ya da aşırı içe kapanma

Okul çağı (7–12 yaş)

• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü, okul başarısında düşüş
• Karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel şikâyetler
• Arkadaşlarıyla çatışmalar ya da arkadaşlardan uzaklaşma
• Aşırı sorumluluk alma: kardeşlerini koruma, ebeveyni teselli etme
• Eve gitmek istememe ya da tam tersine evden hiç ayrılmak istememe
• Yetişkinlerin kızgınlığını sezmek için sürekli tetikte olma

Ergenlik (13–18 yaş)

• Evden uzak kalma, eve geç gelme
• Risk alma davranışları, madde kullanımı
• Yoğun öfke ya da derin umutsuzluk
• Kendine zarar verme davranışları
• Romantik ilişkilerde benzer kalıpları tekrar etme riski
• Şiddet uygulayan ebeveynle fiziksel olarak karşı karşıya gelme

Kardeşler aynı evde aynı olayları yaşasalar bile farklı tepkiler verebilir. Biri öfkeli ve hareketli olurken diğeri sessiz ve fazla uyumlu görünebilir. Sessiz ve "hiç sorun çıkarmayan" çocuk, çoğu zaman gözden kaçar; oysa onun da en az kardeşi kadar desteğe ihtiyacı olabilir.

Bu belirtilerin hiçbiri tek başına şiddete tanıklık ettiğini kanıtlamaz; ancak bu belirtileri gösteren bir çocuğun yaşadığı ortamı merak etmek ve dikkatle değerlendirmek gerekir.

Ev İçi Şiddetin Uzun Vadeli Etkileri

Şiddete tanık olmanın etkileri çocukluk döneminde kalmayabilir. Uygun destek alınmadığında bu deneyimler yetişkinliğe kadar uzanan izler bırakabilir:

• Güvenlik ve güven sorunları: Dünyayı tehlikeli, insanları öngörülemez olarak algılama
• Duygu düzenleme güçlükleri: Öfke, kaygı ve üzüntüyü yönetmekte zorlanma
• İlişki kalıpları: Yakın ilişkilerde şiddeti normal kabul etme ya da şiddet uygulama riski
• Ruh sağlığı sorunları: Kaygı, depresyon ve travma sonrası stres belirtileri
• Öz değer sorunları: Kendini değersiz, suçlu ya da sevilmeye layık olmayan biri olarak görme

Ancak bu sonuçlar kaçınılmaz değildir. Bu deneyimi yaşamış çocukların önemli bir bölümü, güvenli bir ortam ve destekleyici ilişkilerle bu deneyimlerin etkilerinden büyük ölçüde iyileşebilir. Çocukluğunda şiddete tanık olmuş yetişkinlerin deneyimleri hakkında çocukken şiddete tanık olmak yazısında daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Şiddete Tanık Olan Çocuk Nasıl Desteklenir?

Önce güvenlik

Çocuğun iyileşmesinin ilk ve en önemli koşulu, şiddetin sona ermesi ve güvenli bir ortamın sağlanmasıdır. Şiddet devam ederken hiçbir destek yöntemi yeterince etkili olamaz.

• Acil bir tehlike varsa 112'yi arayın.
• ALO 183 Sosyal Destek Hattı'ndan bilgi ve yönlendirme alabilirsiniz.
• Güvendiğiniz bir yakınla, bir avukatla ya da ilgili kurumlarla iletişime geçerek güvenlik planı oluşturun.
• Çocuğa tehlike anında ne yapacağını yaşına uygun biçimde öğretin: Güvenli bir odaya gitmek, bir komşunun kapısını çalmak ya da 112'yi aramak gibi.

Çocukla konuşmak

Şiddet hakkında çocukla konuşmak zor olabilir; ancak susmak, çocuğu yaşadıklarıyla yalnız bırakır.

• Yaşadıklarını kabul edin. "Evde olanları gördün ve duydun. Bu çok korkutucuydu" demek, çocuğun deneyimini geçerli kılar.
• Suçun ona ait olmadığını söyleyin. "Bu senin yüzünden olmadı. Yetişkinlerin davranışlarından çocuklar sorumlu değildir" mesajını tekrar tekrar verin.
• Şiddetin kabul edilemez olduğunu belirtin. "Kimsenin kimseye vurmaya hakkı yoktur. Bu yanlış bir davranıştır" demek, çocuğun şiddeti normal kabul etmesini önler.
• Diğer ebeveyni aşağılamayın. Şiddet uygulayan ebeveyn hakkında konuşurken davranışı eleştirin, çocuğun o kişiye duyduğu sevgiyi yasaklamayın. Çocuk "Babamı seviyorum ama yaptığı şeyden korkuyorum" diyebilmelidir.
• Duygularına alan açın. Çocuk öfkesini, korkusunu ya da özlemini ifade ettiğinde dinleyin, düzeltmeye ya da yönlendirmeye çalışmayın.

Günlük yaşamda destek

• Rutin ve öngörülebilirlik sağlayın. Düzenli yemek, uyku ve okul saatleri, çocuğun sinir sistemini sakinleştirir.
• Bedensel yakınlık sunun. Sarılmak, yanında oturmak ve sakin bir ses tonu, sözlerden daha güçlü bir güven mesajı verir.
• Oyun ve yaratıcı ifadeyi destekleyin. Resim yapmak, oyun oynamak ya da hikâye yazmak, çocuğun kelimelere dökemediği duyguları ifade etmesine yardımcı olur.
• Okulla iş birliği yapın. Güvenliği riske atmadan, öğretmen ya da okul rehberlik servisiyle çocuğun ihtiyaçları hakkında konuşmak, okulda da destekleyici bir ortam oluşturur.
• Kendinize de destek alın. Şiddete maruz kalan ebeveynin kendi iyileşmesi, çocuğun iyileşmesiyle doğrudan bağlantılıdır.
• Ebeveynleşmesine izin vermeyin. Bazı çocuklar şiddet sonrasında annelerini teselli eden, kardeşlerine bakan küçük yetişkinlere dönüşür. Çocuğun yardım etme isteğini takdir ederken "Bu yetişkinlerin işi, sen çocuk olmaya devam et" mesajını vermek, onu taşıyamayacağı bir rolden korur.

Diyelim ki dokuz yaşındaki bir erkek çocuğu, annesiyle birlikte teyzesinin evine sığındıktan sonra her gece kapının kilitli olup olmadığını defalarca kontrol ediyor ve uyuyamıyor. Annesi her gece onunla birlikte kapıyı bir kez kontrol edip "Kapı kilitli, buradayız, güvendeyiz" cümlesini söylemeyi bir ritüele dönüştürüyor. Bu küçük ritüel, uzman desteğiyle birlikte, çocuğun zamanla daha sakin uyumasına katkıda bulunuyor.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Şiddete tanık olmuş her çocuğun bir uzman tarafından değerlendirilmesi önerilir. Özellikle şu durumlarda destek almak önemlidir:

• Kâbuslar, ani korku tepkileri ya da yoğun irkilmeler sürüyorsa
• Çocuk okulda belirgin biçimde zorlanıyor, arkadaşlarından uzaklaşıyorsa
• Saldırgan davranışlar ya da yoğun öfke patlamaları görülüyorsa
• Gerileme davranışları uzun süre devam ediyorsa
• Çocuk yaşadıklarını oyunlarda sürekli ve sıkıntılı biçimde tekrar ediyorsa
• Ergen çocukta kendine zarar verme, madde kullanımı ya da umutsuzluk belirtileri varsa

Çocuğunuz kendine zarar vermekten ya da ölmek istediğinden söz ediyorsa bunu ciddiye alın ve acil durumlarda 112'yi arayın. Uzun süren travma tepkileri hakkında travma sonrası stres bozukluğu yazısı ek bilgi sunabilir. Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; değerlendirme bir uzman tarafından yapılmalıdır.

Terapide Şiddete Tanık Olan Çocuklarla Nasıl Çalışılır?

Şiddete tanık olmuş çocuklarla çalışmanın ilk koşulu, çocuğun şu anda güvende olmasıdır. Terapi süreci, güvenli bir ilişki kurulmasıyla başlar. Küçük çocuklarda çocuk ve oyun terapisi önemli bir yer tutar. Oyun odasında çocuk, yaşadıklarını oyuncaklar, figürler ve hikâyeler aracılığıyla güvenli bir mesafeden ifade eder. Terapist, çocuğun bu deneyimleri anlamlandırmasına ve güç duygusunu yeniden kazanmasına eşlik eder.

Okul çağındaki çocuklar ve ergenlerle travma odaklı bilişsel davranışçı yaklaşımlardan yararlanılabilir. Bu yaklaşımda çocuk, travmatik anıları kontrollü ve güvenli bir biçimde işler, "Benim suçumdu" gibi düşüncelerini fark eder ve baş etme becerileri geliştirir.

Koruyucu ebeveynle yapılan görüşmeler, sürecin vazgeçilmez bir parçasıdır. Ebeveynin kendi travmasıyla baş edebilmesi ve çocuğuna nasıl destek olacağını öğrenmesi, şiddete tanık olan çocuk için iyileşmenin en güçlü kaynaklarından biridir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğum uyuyordu, yine de etkilenmiş olabilir mi?

Evet. Çocuklar uyuyor gibi görünseler de sesleri duyabilir, ertesi gün evdeki gerginliği ve ebeveynin durumunu fark edebilir. Çocuğun davranışlarındaki değişiklikleri izlemek ve konuyu nazikçe açmak önemlidir.

Şiddet uygulayan ebeveynle görüşmesi çocuğa zarar verir mi?

Bu, şiddetin niteliğine, çocuğun güvenliğine ve ebeveynin davranışlarını değiştirme çabasına bağlıdır. Görüşme kararları çocuğun güvenliği ve iyiliği gözetilerek, gerekirse hukuki ve profesyonel destekle verilmelidir.

Çocuğum şiddet uygulayan ebeveynini savunuyor, bu normal mi?

Evet, bu durum oldukça yaygındır. Çocuk her iki ebeveynini de sevebilir ve sadakat çatışması yaşayabilir. Çocuğun bu duygularını yargılamadan kabul etmek, ancak şiddetin yanlış olduğunu net bir biçimde ifade etmek önemlidir.

Şiddete tanık olan çocuk ileride şiddet uygular mı?

Bu kaçınılmaz bir sonuç değildir. Şiddete tanık olmuş çocukların çoğu, güvenli bir ortam, destekleyici ilişkiler ve gerektiğinde profesyonel destekle sağlıklı ilişkiler kurabilen yetişkinler olur. Erken müdahale, olumsuz kalıpların tekrarlanma riskini azaltır.

• #ev içi şiddet
• #çocuk travması
• #aile içi çatışma
• #çocuk güvenliği

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler