Çocukken Şiddete Tanık Olmak: Yetişkinlikte Süren Etkiler

Çocukken şiddete tanık olmak yetişkinlikte nasıl izler bırakır? Evde şiddet görerek büyüyenlerin yaşadıklarını, ilişkilere etkisini ve iyileşme yolunu okuyun.

Apartmanın ince duvarından komşuların kavga sesi geliyor. Yükselen bir erkek sesi, bir kadının ağlaması, yere düşen bir şey. Siz otuz beş yaşındasınız, kendi evinizde, kendi kanepenizdesiniz; ama bir anda kalbiniz göğsünüzden çıkacak gibi atıyor, elleriniz soğuyor, nefesinizi tutuyorsunuz. Bedeniniz, yıllar önce yatağınızda yorganı başınıza çekip beklediğiniz o geceleri hatırlıyor. Çocukken şiddete tanık olmak, yani anne baba arasındaki ya da ailedeki şiddeti görmek, duymak ya da sonuçlarıyla yaşamak, doğrudan şiddete maruz kalmasa bile çocuğun ruhunda derin izler bırakabilen bir deneyimdir. Bu yazıda bu izlerin yetişkinlikte nasıl göründüğünü, o evde büyüyen bir çocuğun neler öğrendiğini, Türkiye'de bu konunun neden bu kadar sessiz kaldığını ve iyileşme yolunda neler yapılabileceğini anlatmaya çalışacağım.

Çocukken Şiddete Tanık Olmak Ne Demektir?

Aile içinde şiddete tanıklık yalnızca bir olayı gözüyle görmek anlamına gelmez. Yan odadan bağırışları, tokat seslerini, kırılan eşyaları duymak; ertesi sabah annenin yüzündeki morlukları görmek; evdeki gergin sessizliği her gün solumak; babanın eve geliş saatini korkuyla beklemek de tanıklığın parçalarıdır. Bazen çocuk araya girer, annesini korumaya çalışır; bazen saklanır, kardeşlerini başka bir odaya götürür.

Uzun süre "Çocuğa dokunulmadıysa etkilenmez" diye düşünüldü. Oysa bugün çocukların, ebeveynleri arasındaki şiddete tanık olmaktan da en az doğrudan maruz kalmak kadar etkilenebileceği bilinmektedir. Çünkü çocuk için en temel ihtiyaç güvenliktir; ve güvenliğin kaynağı olması gereken yetişkinler, aynı zamanda korkunun kaynağı haline gelmiştir.

Bu deneyim çoğu zaman tek bir olay değil, yıllara yayılan ve tekrarlayan bir yaşantıdır. Bu nedenle etkileri de genellikle derin ve çok katmanlıdır. Uzun süreli ve ilişkisel travmaların özellikleri hakkında karmaşık travma yazısında daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Çocukken Şiddete Tanık Olmak Yetişkinlikte Nasıl İz Bırakır?

Sürekli tetikte olmak

Şiddetin olduğu bir evde büyüyen çocuk, tehlikeyi önceden sezmeyi öğrenir. Kapıdaki anahtar sesinden, ayak seslerinin hızından, akşam yemeğindeki sessizlikten babanın ruh halini okur. Bu "radar" yetişkinlikte de çalışmaya devam eder: Yükselen sesler, sert kapanan kapılar ya da birinin yüzündeki küçük bir gerginlik, bedende alarm durumu yaratabilir.

Çatışmadan korkmak ya da öfkeye kapılmak

Bazı yetişkinler her türlü tartışmadan kaçar; en küçük bir fikir ayrılığında susar, geri çekilir, karşısındakini yatıştırmaya çalışır. Bazıları ise kendi öfkesini kontrol etmekte zorlanır ve bu durum onları derinden korkutur: "Ben de babam gibi mi olacağım?"

Suçluluk ve "koruyamadım" duygusu

Çocukken annesini koruyamamış olmak, kardeşlerini saklayamamak ya da "Ben yaramazlık yaptığım için kavga çıktı" diye düşünmek, yetişkinlikte de süren bir suçluluk duygusu bırakabilir. Çocuğun zihni, olanları kontrol edebileceğine inanmak ister; bu yüzden suçu üstlenmek, çaresizlikten daha katlanılabilir gelir.

Erken büyümek

Pek çok çocuk, şiddetin olduğu evde "küçük yetişkin" rolüne girer. Annesinin dertlerini dinler, kardeşlerine bakar, babayı kızdırmamak için evin düzenini sağlar. Bu çocuklar yetişkinlikte çoğu zaman herkesin sorumluluğunu üstlenen ama kendi ihtiyaçlarını göremeyen kişilere dönüşür. Bu rolün yetişkinlikteki yansımaları için ebeveynleşmiş çocuk yazısına göz atabilirsiniz.

İlişkilerde güven ve tekrar korkusu

Sevgi ile korkunun aynı evde, hatta aynı kişide bir arada olduğu bir ortamda büyümek, yakın ilişkileri karmaşık hale getirebilir. Bazı kişiler kimseye güvenemez ve yakınlıktan kaçınır. Bazıları ise farkında olmadan tanıdık olana, yani kontrolcü ya da öfkeli partnerlere yönelebilir. Bu bir kader değildir; ama fark edilmediğinde tekrarlama riski taşır.

Beden ve ruh hali

Uzun süreli korku içinde büyümek; kaygı, depresyon, uyku sorunları, açıklanamayan bedensel ağrılar ve yoğun utanç duygusuyla ilişkili olabilir. Pek çok kişi bu belirtilerin çocukluğuyla bağlantılı olabileceğini ancak yıllar sonra fark eder.

Etkiler neden yıllar sonra ortaya çıkar?

Pek çok kişi, çocukluğunda yaşadıklarının etkisini evden ayrıldıktan, hatta kendi ailesini kurduktan sonra fark eder. Çocukken bütün enerji hayatta kalmaya harcanır; duyguları hissetmek için ne zaman ne de güvenli bir alan vardır. Yetişkinlikte görece güvenli bir hayat kurulduğunda, bastırılan duygular yüzeye çıkmaya başlar. Bir evlilik tartışması, ilk çocuğun doğumu, ebeveynin hastalanması ya da ölümü, bu duyguları beklenmedik biçimde harekete geçirebilir. Bu nedenle çocukken şiddete tanık olmak, etkisini bazen yirmi, otuz yıl sonra gösteren bir deneyim olabilir. Bu gecikme, yaşananların "geçmiş olduğu" anlamına gelmez; zihnin, duyguları ancak güvende hissettiğinde işlemeye başladığını gösterir.

Bu etkilerin her biri tek başına bir tanı anlamına gelmez; ve şiddete tanık olarak büyüyen herkes aynı izleri taşımaz. Destekleyici bir büyükanne, anlayışlı bir öğretmen ya da güvenli bir arkadaşlık, çocuğun dayanıklılığını güçlendiren önemli koruyucu etkenler olabilir.

Bir Çocuğun Gözünden: O Evde Neler Öğrenilir?

Şiddetin olduğu bir evde çocuk, kimsenin açıkça söylemediği bazı "kuralları" öğrenir. Bu kurallar o dönemde onu korur; ama yetişkinlikte hayatı daraltabilir:

• "Öfke tehlikelidir." Bu nedenle kendi öfkesini bastırır ya da başkalarının öfkesinden aşırı korkar.
• "Sesini çıkarma." İhtiyaçlarını, itirazlarını ve duygularını dile getirmemeyi öğrenir.
• "Sevgi ve acı bir arada olur." Kendisine kötü davranan birine bağlı kalmayı olağan sayabilir.
• "Evde olanlar evde kalır." Utanç ve sır tutma, yardım istemenin önünde büyük bir engel olur.
• "Her şey benim elimde." Kontrol edemeyeceği şeyler için bile sorumluluk hisseder.
• "Mutlu anlar da güvenli değildir." Güzel geçen bir akşamın her an kavgaya dönebileceğini bildiği için, yetişkinlikte de keyifli anlarda bile tam olarak rahatlayamaz; "Şimdi bir şey olacak" beklentisiyle yaşar.

Bu kuralların farkına varmak, onların artık zorunlu olmadığını görmek için ilk adımdır.

Türkiye'de "Aile İçinde Olur" Sessizliği

Ülkemizde aile içi şiddet uzun süre "aile meselesi" olarak görüldü ve hâlâ pek çok evde konuşulmayan bir konu olmayı sürdürüyor. Komşular sesleri duyar ama "Karı koca arasına girilmez" diyerek karışmaz. Akrabalar, "Erkektir, sinirlenir" ya da "Sabret, düzelir" der. Çocuk, yaşadığı şeyin yanlış olduğunu sezer; ama çevresindeki yetişkinlerin sessizliği ona bunun konuşulamayacağını öğretir.

Pek çok anne, "Ben sizin için katlandım" cümlesini kurar. Bu cümle, çocuğun yetişkinlikte hem anneye karşı derin bir minnet ve acıma hem de bastırılmış bir öfke taşımasına neden olabilir: "Keşke katlanmasaydın." Bu iki duygunun bir arada olması kafa karıştırıcıdır ve çoğu zaman suçlulukla birlikte yaşanır.

Bayram ziyaretlerinde babanın elini öpmek, aile sofrasında hiçbir şey olmamış gibi oturmak ya da yaşlanan ve artık güçsüzleşen bir babaya bakmak zorunda kalmak, yetişkin çocuklar için ayrı bir ikilem yaratır. "Ona bakmazsam hayırsız evlat olurum" düşüncesi ile "Bana bunu yapan birine neden bakayım?" duygusu arasında sıkışılabilir. Bu ikilemin tek bir doğru cevabı yoktur.

Diyelim ki kırk yaşlarında bir kadın, çocukluğu boyunca babasının annesine uyguladığı şiddete tanık olmuş. Babası artık yaşlı ve hasta; kardeşleri bakım işini ona bırakmak istiyor, çünkü "Sen kızısın." Kadın her ziyaretten sonra günlerce uyuyamıyor, eşine ve çocuklarına karşı tahammülsüzleşiyor. Kimseye bir şey söyleyemiyor, çünkü "Geçmişi deşmek ayıp." Bu kadın için ilk adım, yaşadığı yoğun tepkilerin geçmişle bağlantısını fark etmek ve kendi sınırlarını belirleme hakkı olduğunu görmek olabilir.

Çocukken Şiddete Tanık Olduysanız İyileşme Yolunda Atabileceğiniz Adımlar

• Yaşadıklarınızı adlandırın: "Bizim evde biraz kavga olurdu" yerine "Ben şiddetin olduğu bir evde büyüdüm" demek, deneyiminizi küçültmeden tanımanın başlangıcıdır.
• Bedeninizin tepkilerini tanıyın: Yükselen seslerde ya da gerginlik anlarında bedeninizde neler olduğunu fark edin. "Şu an güvendeyim, bu o gece değil" cümlesini kendinize hatırlatmak ve yavaş nefes almak, alarm durumunu yatıştırmaya yardımcı olabilir.
• Suçu sahibine verin: Çocukken yaşananlar sizin suçunuz değildi. Bir çocuk, yetişkinlerin şiddetini önlemekle yükümlü değildir.
• İlişkilerinizdeki kalıpları gözlemleyin: Partner seçimlerinizde, tartışma anlarındaki tepkilerinizde tekrar eden bir şey var mı? Bunları yargılamadan fark etmek, değiştirmenin ilk adımıdır.
• Sınır koyma hakkınızı tanıyın: Şiddet uygulayan ebeveynle ilişkinizin biçimini belirleme hakkı sizde. Görüşme sıklığını azaltmak, belirli konularda sınır koymak ya da bakım sorumluluğunu kardeşlerle yeniden paylaşmak meşru seçeneklerdir.
• Güvenli insanlarla çevrenizi güçlendirin: Sesini yükseltmeden anlaşmazlık yaşayabildiğiniz arkadaşlıklar ve ilişkiler, "Çatışma her zaman şiddete dönüşmez" bilgisini bedeninize yeniden öğretir. Bu deneyimleri fark edip biriktirmek, eski korkuların yerine yenilerini koymanın sessiz ama güçlü bir yoludur.
• Kendi evinizde güvenli bir dil kurun: Ebeveynseniz, çocuklarınızın yanında tartışırken sesinizi yükseltmemeye, bir tartışma yaşandıysa sonrasında onarım yapmaya özen gösterin. Döngünün sizinle değişebileceğini görmek, iyileştirici bir deneyim olabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Şu durumlarda bir uzmanla görüşmek önemlidir:

• Yüksek sesler, tartışmalar ya da belirli kişiler karşısında yoğun korku, donma ya da panik yaşıyorsanız,
• Kendi öfkenizi kontrol etmekte zorlanıyor ve bundan korkuyorsanız,
• İlişkilerinizde şiddet ya da kontrol içeren kalıpları tekrar ettiğinizi fark ediyorsanız,
• Kâbuslar, çocukluğa dair zihne istemsizce gelen görüntüler ve uyku sorunları yaşıyorsanız,
• Yoğun suçluluk, utanç ya da değersizlik duygusu taşıyorsanız.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız bunu bir yakınınızla ve bir uzmanla hemen paylaşın; acil durumlarda 112'yi arayın. Şu anda kendi evinizde şiddete maruz kalıyorsanız ya da bir çocuğun şiddet içinde yaşadığını biliyorsanız, acil durumda 112'yi, destek ve yönlendirme için ALO 183 sosyal destek hattını arayabilirsiniz. Şiddet gören kadınların haklarına ve destek yollarına dair ayrıntılı bilgi için şiddet gören kadınlar yazısına göz atabilirsiniz.

Terapide Çocukken Şiddete Tanık Olmanın Etkileri Nasıl Ele Alınır?

Terapide ilk adım, güvenli bir ilişki kurmaktır. Şiddetin olduğu bir evde büyüyen biri için başka birine güvenmek ve kendi hikâyesini anlatmak kolay değildir; bu nedenle süreç kişinin hızına saygı göstererek ilerler. Genellikle şu alanlarda çalışılır:

• Belirtileri anlamlandırmak: Bugün yaşanan tetikte olma, donma ya da öfke tepkilerinin çocuklukta öğrenilmiş hayatta kalma stratejileri olduğunu görmek.
• Düzenleme becerileri: Yoğun beden tepkileri ve duygular karşısında dengede kalmayı öğrenmek.
• Travmatik anıların işlenmesi: Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ya da EMDR gibi yaklaşımlarla, kişinin hazır olduğu ölçüde anıların yükünü hafifletmek.
• Şemalarla çalışmak: "Güvende değilim", "İhtiyaçlarım önemsiz", "Sevilen biri bana zarar verebilir" gibi derin inançları şema odaklı bir bakışla ele almak.
• İlişkiler ve sınırlar: Ebeveynlerle bugünkü ilişkiyi, kardeşler arasındaki rolleri ve kendi partner ilişkisini yeniden düzenlemek.

O evde olanları değiştiremezsiniz; ama o evin size öğrettiklerinin hepsini taşımak zorunda değilsiniz.

Bu süreçte bireysel olarak nasıl çalışıldığına bireysel terapi sayfasından göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Şiddet gördüğüm bir evde büyüdüm, ben de şiddet uygular mıyım?

Şiddete tanık olarak büyümek bir risk oluşturabilir, ama bir kader değildir. Bu soruyu soruyor olmanız bile farkındalığınızın bir göstergesidir. Öfkeyle baş etme becerileri geliştirmek ve gerektiğinde destek almak, döngüyü kırmanın en etkili yollarıdır.

Annem neden ayrılmadı diye ona da öfkeleniyorum, bu normal mi?

Evet, bu çok yaygın bir duygudur. Şiddet uygulayan ebeveyne olduğu kadar, sizi koruyamayan ebeveyne de öfke duyabilirsiniz. Bu öfke, annenizi sevmediğiniz anlamına gelmez. O dönemde onun da ekonomik, toplumsal ve duygusal sınırlılıklar içinde olabileceğini anlamak, öfkeyi yok saymadan dönüştürmeye yardımcı olabilir.

Babamla ilişkimi kesmeli miyim?

Bu kararın herkes için geçerli tek bir doğrusu yoktur. Bazı kişiler mesafeli ama süren bir ilişkiyi seçer, bazıları ise kendilerini korumak için teması tamamen keser. Önemli olan, kararın suçluluk ya da çevre baskısıyla değil, kendi güvenliğiniz ve ruh sağlığınız gözetilerek verilmesidir.

Kardeşlerim aynı evde büyüdü ama etkilenmemiş görünüyor, neden?

Aynı evde büyüyen kardeşler, yaşlarına, evdeki rollerine, mizaçlarına ve olaylara ne kadar yakın olduklarına göre çok farklı deneyimler yaşamış olabilir. Ayrıca "etkilenmemiş görünmek" her zaman etkilenmemiş olmak anlamına gelmez. Kendi deneyiminizi kardeşlerinizinkiyle kıyaslamak yerine, sizin ihtiyaçlarınızı ciddiye almak önemlidir.

• #aile içi şiddet
• #çocukluk travması
• #şiddete tanıklık
• #ilişkiler
• #travma

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler