Boş Sandalye Tekniği: Söyleyemediklerinizi Söylemek

Boş sandalye tekniği nedir, ne işe yarar? Seansta nasıl uygulandığını, yas ve öfkede neden kullanıldığını, sınırlarını ve evde nelere dikkat edileceğini okuyun.

Babanızla hiç yapamadığınız o konuşmayı, vedalaşamadan kaybettiğiniz bir yakınınıza söyleyemediklerinizi ya da yıllardır içinizde taşıdığınız bir kırgınlığı düşünün. Bazı sözler, karşımızdaki kişi artık hayatta olmadığı, ulaşılamaz olduğu ya da onunla konuşmak güvenli olmadığı için hiç söylenmeden kalır. Boş sandalye tekniği, terapide bu söylenmemiş sözlere yer açmak için kullanılan bir yöntemdir. Kişi karşısındaki boş sandalyede o kişinin oturduğunu hayal eder ve ona doğrudan konuşur. Bu yazıda tekniğin ne olduğunu, bir seansta nasıl uygulandığını, hangi durumlarda yardımcı olabileceğini ve özellikle sınırlarını anlatıyoruz.

Boş Sandalye Tekniği Nedir?

Boş sandalye tekniği, kişinin karşısına konulan boş bir sandalyede hayatındaki önemli bir kişinin, kendisinin bir parçasının ya da bir duygunun oturduğunu hayal ederek onunla doğrudan konuştuğu deneyimsel bir terapi yöntemidir.

Teknik en çok Gestalt terapiyle özdeşleşmiştir ve psikodrama gibi rol ve canlandırmaya dayanan yaklaşımlarda da benzer çalışmalar kullanılır. Psikodramanın kurucusu Jacob Levy Moreno, yöntemin doğum gününü 1 Nisan 1921'de Viyana'da yaptığı bir gösteri olarak verir. Rol, sahne ve canlandırma fikri o tarihten bu yana farklı terapi okullarında farklı biçimlerde kullanılmıştır. Gestalt terapinin genel çerçevesini merak ediyorsanız Gestalt terapi nedir yazımıza göz atabilirsiniz.

Tekniğin temel fikri basittir: Bir kişiye "hakkında" konuşmakla, ona "doğrudan" konuşmak arasında büyük bir fark vardır. "Annem beni hiç anlamadı" demek bir anlatımdır. "Anne, beni hiç anlamadın" demek ise o duygunun şu an, burada yaşanmasına alan açar. Bu küçük dil değişikliği, çoğu zaman beklenmedik bir duygusal yoğunluk getirir.

Boş Sandalye Tekniği Nasıl Uygulanır? Bir Seansın Akışı

Her terapist tekniği kendi yaklaşımına ve kişinin ihtiyacına göre uyarlar. Yine de genel bir akış şöyle olabilir:

1. Hazırlık: Teknik, terapötik ilişki belirli bir güvene ulaştıktan sonra önerilir. Terapist ne yapılacağını açıklar ve kişinin kabul etmesini bekler. Kişi istemezse çalışma yapılmaz.
2. Sandalyeyi yerleştirmek: Boş bir sandalye kişinin karşısına konur. Bazen kişiden, o sandalyede oturan kişiyi ayrıntılarıyla hayal etmesi istenir: Nasıl oturuyor, ne giymiş, yüz ifadesi nasıl?
3. Konuşmak: Kişi, söylemek istediklerini doğrudan sandalyeye söyler. Terapist gerektiğinde "Bunu ona söyleyin", "Şu an bedeninizde ne hissediyorsunuz?" gibi kısa yönlendirmelerle eşlik eder.
4. Yer değiştirmek (isteğe bağlı): Bazı çalışmalarda kişi karşıdaki sandalyeye geçer ve o kişinin yerinden cevap verir. Bu, karşı tarafın bakış açısını deneyimlemeye yardım edebilir.
5. Kapanış: Çalışma bittikten sonra yaşananlar birlikte konuşulur. Ortaya çıkan duygular toparlanır, kişinin seanstan sakin bir hâlde ayrılması gözetilir.

Diyelim ki annesini birkaç ay önce bir hastanede kaybeden bir kadın, son günlerde iş yoğunluğu yüzünden yanında olamadığı için kendini suçluyor. Seanslarda bu konuyu hep aynı cümlelerle anlatıyor ve her seferinde bir yerde duruyor. Boş sandalye çalışması önerildiğinde önce tereddüt ediyor, sonra annesine "Gelemedim, özür dilerim" diyor ve uzun süre ağlıyor. Ardından sandalyeye geçip annesinin yerinden konuşması istendiğinde, "Kızım, sen elinden geleni yaptın" diyor. Bu cümle kaybı ya da acıyı ortadan kaldırmıyor; ama suçluluğun üzerine konuşulabilmesini sağlayan bir kapı aralıyor.

Boş Sandalye Tekniği Ne İşe Yarar?

Teknik farklı amaçlarla kullanılabilir. En sık kullanıldığı alanlar şunlardır:

• Yas ve tamamlanmamış vedalar: Ölen bir yakına söylenemeyenleri söylemek, yasın doğal sürecine eşlik edebilir. Yas sürecinin genel seyrini yas süreci yazımızda ele aldık.
• Bastırılmış öfke ve kırgınlık: Karşı tarafa doğrudan söylemenin güvenli olmadığı ya da mümkün olmadığı durumlarda öfkeyi zarar vermeden ifade etmeye alan açar.
• İç çatışmalar: İki sandalye kullanılarak kişinin kendi içindeki iki sesin, örneğin "Gitmeliyim" diyen parça ile "Kalmalıyım" diyen parçanın, birbiriyle konuşması sağlanabilir.
• Kendine yönelik eleştiri: Kişinin içindeki sert eleştirmen bir sandalyeye, eleştirilen taraf diğerine oturtulur. Bu, iç sesin ne kadar acımasız olduğunu fark etmeye yardım edebilir.
• Zor bir konuşmaya hazırlık: Gerçek hayatta yapılacak bir konuşmanın provası gibi kullanılabilir.

İç çatışmalarda kullanılan iki sandalye çalışmasına bir örnek verelim. Diyelim ki otuzlu yaşlarındaki bir erkek, başka bir şehirde iş teklifi almış ama yaşlı anne babasını bırakıp gitmekte kararsız. Bir sandalyede "Kendi hayatımı kurmalıyım" diyen yanı, diğerinde "İyi evlat burada kalır" diyen yanı oturuyor. Kişi sandalyeler arasında yer değiştirerek her iki sesi de konuşturuyor. Çalışmanın amacı ona bir karar dayatmak değil; iki sesin de neyi korumaya çalıştığını duyabilmesini sağlamak. Çoğu zaman kişi, "kalmalıyım" diyen sesin aslında suçluluktan, "gitmeliyim" diyen sesin ise tükenmişlikten beslendiğini fark eder ve kararını bu farkındalıkla vermeye başlar.

Söylenmemiş sözler kaybolmaz; çoğu zaman bedende, uykuda ve ilişkilerde kendine bir yer arar.

Türkiye'de pek çok aile için söylenemeyen sözlerin özel bir ağırlığı vardır. Büyüklere karşı çıkmamak, aile içindeki kırgınlıkları "ayıp olmasın" diye yutmak, bayram ziyaretlerinde her şey yolundaymış gibi davranmak sık karşılaşılan durumlardır. Yıllardır kayınvalidesine, babasına ya da ağabeyine bir şey söyleyemeyen biri için o sözleri önce güvenli bir odada, boş bir sandalyeye söylemek, gerçek hayatta neyi, nasıl söylemek istediğini netleştirmeye yardım edebilir. 6 Şubat 2023 depremlerinde yakınlarını vedalaşamadan kaybeden pek çok kişi için de yarım kalan vedalar, yas sürecinin en zorlayıcı parçalarından biri olmuştur.

Tekniğin gücü, duyguyu anlatmaktan çok yaşamaya davet etmesinden gelir. Aristoteles'in tragedya için kullandığı "katarsis", yani duyguların yaşanarak bir tür arınma sağlaması fikri, drama temelli terapilerin tarihinde sık anılır. Ancak boş sandalye çalışmasının amacı yalnızca duygu boşaltmak değildir; duyguyu fark etmek, anlamak ve onunla yeni bir ilişki kurmaktır.

Çalışma Sırasında Neler Hissedilebilir?

Boş sandalye çalışmasına katılan kişiler çok farklı deneyimler aktarır. Önceden bunları bilmek, şaşırmamanıza yardım edebilir.

• Tuhaflık ve utanç: Pek çok kişi ilk anda boş bir sandalyeye konuşmanın garip olduğunu düşünür, gülümser ya da "Bunu yapamam" der. Bu çok olağandır ve genellikle birkaç cümleden sonra azalır.
• Beklenmedik yoğunluk: Önceden defalarca anlatılmış bir konu, doğrudan hitap edildiğinde bambaşka bir duygusal ağırlık kazanabilir. Ağlamak, sesin titremesi, bedende sıcaklık ya da kasılma hissedilebilir.
• Söyleyecek söz bulamamak: Bazen kişi sandalyenin karşısında sessiz kalır. Bu sessizlik de bir anlam taşır ve birlikte konuşulabilir.
• Rahatlama ve yorgunluk: Çalışmanın ardından hafiflemiş hissetmek kadar, bitkin ya da duygusal olarak yorgun hissetmek de mümkündür. Seans sonrası için kendinize sakin bir zaman ayırmak iyi olur.
• Sonraki günlerde gelen düşünceler: Çalışmada açılan konular, sonraki günlerde rüyalarda, anılarda ya da düşüncelerde yeniden belirebilir. Bunlar bir sonraki seansta konuşulabilecek değerli malzemelerdir.

Bu tepkilerin hiçbiri "yanlış" değildir. Önemli olan, ortaya çıkanların terapötik ilişki içinde karşılanması ve kişinin kendi hızında ilerlemesidir.

Boş Sandalye Tekniğinin Sınırları ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Boş sandalye çalışması güçlü bir yöntemdir ve tam da bu nedenle dikkat gerektirir. Bu konuda bilinmesi gerekenler:

• Araştırma desteği sınırlıdır. Tekniğin tek başına etkisini inceleyen, yüksek kaliteli ve geniş araştırmalar azdır. Bu nedenle bir terapi sürecinin parçası olarak, daha geniş bir çerçeve içinde kullanılması uygundur; tek başına bir tedavi olarak görülmemelidir.
• Yoğun duygular açabilir. Çalışma sırasında beklenmedik ölçüde güçlü üzüntü, öfke ya da utanç ortaya çıkabilir. Bu duyguların güvenli biçimde karşılanması ve seansın özenli bir kapanışla bitmesi gerekir.
• Herkes için uygun değildir. Ağır travma yaşamış, yoğun bir kriz içinde olan ya da gerçeklikle bağını zaman zaman kaybettiğini hisseden kişilerde bu tür deneyimsel çalışmalar ancak dikkatli bir değerlendirmeden sonra, uygun zamanda ve uygun biçimde önerilebilir.
• Zorlanmamalıdır. Kişi "Bunu yapmak istemiyorum" diyorsa bu bir direnç olarak değil, saygı duyulması gereken bir sınır olarak görülür.
• Gerçek hayattaki kişinin yerine geçmez. Sandalyeye söylenenler, karşıdaki kişinin gerçekten ne düşündüğünü göstermez. Yer değiştirme çalışmasında verilen cevaplar, kişinin kendi iç dünyasından gelir.

Kendine zarar verme ya da intihar düşüncelerinin eşlik ettiği bir dönemde yaşıyorsanız, bu tür çalışmaları kendi başınıza denemek yerine bir uzmanla görüşmeniz önemlidir. Acil durumlarda 112'yi arayın.

Evde Denenebilir mi? Daha Güvenli Alternatifler

İnternette boş sandalye tekniğini evde tek başına uygulamayı öneren pek çok içerik bulunur. Hafif bir kırgınlık için kendi başınıza bir sandalyeye konuşmak bazı kişilere rahatlama sağlayabilir. Ancak özellikle yas, travma ya da yoğun öfke söz konusuysa, açılan duyguları tek başınıza toparlamak zor olabilir.

Kendi başınıza denemek isterseniz daha yumuşak alternatifler düşünebilirsiniz:

• Gönderilmeyecek bir mektup yazmak: Söylemek istediklerinizi kâğıda dökmek, sesli konuşmaktan daha kontrollü bir yoldur. Yazdıklarınızı saklayabilir, yakabilir ya da bir süre sonra yeniden okuyabilirsiniz.
• Bir fotoğrafa bakarak sessizce düşünmek: Kaybettiğiniz bir yakının fotoğrafına bakarak aklınızdan geçenleri fark etmek de bir ifade yolu olabilir.
• Güvendiğiniz biriyle paylaşmak: Söyleyemediklerinizi o kişiye değil, sizi dinleyebilecek güvenilir bir arkadaşa ya da aile üyesine anlatmak.

Bu çalışmalardan herhangi birini yaparken şu noktalara dikkat edin: Kısa tutun, bitirdikten sonra sizi sakinleştiren bir şey yapın, örneğin bir yürüyüş, bir bardak çay ya da sevdiğiniz biriyle telefonda konuşmak. Duygular beklediğinizden yoğun gelirse durun. Bir sonraki adımı bir uzmanla birlikte atmak daha uygun olabilir. Ayrıca bu alternatiflerin amacı bir sonuca ulaşmak değil, duygunuza biraz yer açmaktır; tek seferde "içinizi tamamen boşaltmak" gibi bir beklentiye girmemek kendinize karşı daha nazik bir tutumdur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:

• Bir kaybın ardından aylar geçmesine rağmen yas günlük hayatınızı belirgin biçimde zorluyorsa
• Suçluluk, öfke ya da pişmanlık düşünceleri zihninizden çıkmıyorsa
• Bir kişiyle ilgili yaşadıklarınız ilişkilerinizi, uykunuzu ya da işinizi etkiliyorsa
• Söylemek istediklerinizi bastırdığınız için kendinizi sürekli gergin ya da donuk hissediyorsanız
• Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız; bu durumda beklemeden 112'yi arayın

Terapide Boş Sandalye ve Rol Çalışmaları Nasıl Ele Alınır?

Boş sandalye ve benzeri rol çalışmaları, bir terapi sürecinin içinde, belirli bir amaca hizmet ettiğinde anlamlıdır. Psikodramada bu tür çalışmalar bir grup içinde, rol değiştirme ve ayna gibi tekniklerle birlikte kullanılır. Bu yaklaşımı psikodrama nedir yazımızda anlattık.

Bireysel terapi sürecinde bilişsel davranışçı terapi temel alınır. Bu çerçevede de zaman zaman rol çalışmalarından yararlanılabilir: Örneğin kişinin zorlandığı bir konuşmayı prova etmesi ya da iç eleştirmen sesine farklı bir yerden cevap vermesi gibi. Şema terapide de çocukluktan gelen duygusal ihtiyaçlarla çalışırken sandalye çalışmalarına benzer deneyimsel yöntemler kullanılabilir. Her durumda öncelik, kişinin güvenliği, hazır oluşu ve rızasıdır. Terapist, tekniği önermeden önce kişinin o dönemde ne kadar duygusal yük taşıyabileceğini, hayatında ona destek olabilecek kişiler olup olmadığını ve seans sonrasında kendini nasıl toparlayabileceğini birlikte değerlendirir. Gerekirse çalışma birkaç seansa yayılır ya da daha sonraki bir döneme bırakılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Boş sandalye tekniği yalnızca ölen kişiler için mi kullanılır?

Hayır. Ölen bir yakınla yapılan çalışmalar sık görülse de teknik, hayatta olan ama konuşulamayan bir kişi, kişinin kendi iç sesleri ya da bir duygu için de kullanılabilir.

Sandalyeye konuşurken utanırsam ne olur?

Bu çok olağan bir tepkidir ve terapide konuşulabilecek bir duygudur. Utanç geçene kadar beklenebilir, çalışma daha küçük adımlarla yapılabilir ya da hiç yapılmayabilir.

Bu teknik gerçek hayattaki ilişkimi değiştirir mi?

Teknik, karşıdaki kişiyi değiştirmez; ama o kişiyle ilgili duygularınızı fark etmenize ve onlarla yeni bir ilişki kurmanıza yardım edebilir. Bu da zamanla gerçek hayattaki tutumlarınıza yansıyabilir.

Boş sandalye çalışması online seansta yapılabilir mi?

Uyarlanarak yapılabilir; kişi evinde karşısına bir sandalye koyabilir. Ancak yoğun duyguların açılabileceği düşünülerek kişinin kendini güvende hissettiği, rahatsız edilmeyeceği bir ortamda olması önemlidir.

• #boş sandalye tekniği
• #gestalt terapi
• #psikodrama
• #duygusal ifade

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler